Blog Full

Dövlət büdcəsi gəlirlərində ƏDV-nin rolu

Hər bir verginin, o cümlədən əlavə dəyər vergisi tətbiqinin əsas məqsədi dövlət büdcəsinin gəlirlərinin artımını təmın etməkdir. Bunun üçün tətbiq edilən vergi dərəcələrinin optimal səviyyəsinin müəyyən edilməsi vacib şərtdir. Satışla bağlı vergi dərəcəsi daha yüksək olarsa vergi ödəyiciləri fəaliyyətini dayandıracaq, vergi ödəməkdən boyun qaçıracaqlar. Təbii ki, bu büdcə yığımlarına öz mənfi təsirini göstərər. Satışa görə verginin ƏDV formatında, dolayı şəkildə istehlakçıdan alınması bu mənfi təsirin azaldılmasına yönəlmiş tədbirlərdən biridir.

Dövlətin büdcə gəlirlərinin artımını təmin etmək, eyni zamanda biznesin mənafeyinin qorunması yollarının tapılması bütün dövrlərdə aktual olub. Fransanın Vergi Vəkalətinin (Direction générale des impôts) birgə direktoru Maurice Lauré 1964-cü ildə aprelin 10-da bu vergini ilk dəfə tətbiq edib. Nəzəri cəhətdən isə belə bir vergi konsepsiyası 1918-ci ildə alman sənayeçi Wilhelm von Siemens tərəfindən təklif edilib.

İlkin olaraq, əlavə dəyər vergisi böyük bizneslərə yönəldilib, sonradan isə biznesin bütün sahələrini əhatə edib. Hal-hazırda dünyanın əksər ölkəsində fərqli dərəcələrlə ƏDV tətbiq edilir. Məsələn, vergi dərəcəsi Yaponiyada 5%, Qazaxstanda 12%, Norveçdə 25%, Polşada 23%, ölkəmizdə isə 18% təşkil edir.

Ölkəmizdə ƏDV 1992-ci ilin yanvarından tətbiq edilir. İlk əvvəl “Əlavə Dəyər Vergisi haqqında” qanun ilə tənzimlənirdi. Sonradan, 2001-ci ildə Vergi Məcəlləsinin qəbulu ilə bu qanun qüvvədən düşmüşdür. Məcəllənin XI fəsli ƏDV-dən bəhs edir.

Büdcə gəlirlərinin proqnozlaşdırılması

Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsinin tərtibi, təsdiq edilməsi və icrası “Büdcə sistemi haqqında” qanunla tənzimlənir. Dövlət büdcəsinin gəlirləri üzrə proqnoz layihəsi Maliyyə Nazirliyinin nəzarəti altında müvafiq dövlət qurumları tərəfindən tərtib edilir və müzakirə üçün Milli Məclisə təqdim olunur.

Layihənin tərtibi zamanı büdcə gəlirləri aşağıdakı prinsiplər əsasında proqnozlaşdırılır:

• vahidlik;
• daxili balanslaşdırma;
• düzgünlük və reallıq;
• fasiləsizlik;
• ardıcıllıq.

Gəlirlərin proqnoz layihəsi hazırlanan zaman iqtisadi və sosial inkişafının proqnozları, məqsədli proqramlar nəzərə alınır. Həmçinin aşağıdakı istiqamətlər üzrə maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələri də təhlil edilir:

• iqtisadiyyatın sahələrinin;
• inzibati rayonların;
• bütün hüquqi şəxslərin.

Büdcə gəlirləri proqnozlaşdırılarkən əsas etibarı ilə 2 modeldən istifadə edilir :

• ekonometrik modellər;
• effektiv vergi dərəcələri.

Büdcəyə ƏDV daxilolmalarının proqnozlaşdırılması

Bildiyimiz kimi büdcə gəlirləri əsas etibarı ilə vergidən daxilolmalar hesabına formalaşır. Hər il büdcə daxilolmalarının təqribən 40%-ini vergilərdən daxilolmalar, onların böyük bir hissəsini isə əlavə dəyər vergisi təşkil edir.

Azərbaycan Respublikasının ərazisində istehsal edilən mallara, yerinə yetirilən işlərə və göstərilən xidmətlərə görə əlavə dəyər vergisi daxilolmalarını 3 variant üzrə proqnozlaşdırmaq mümkündür. Həmin variantları aşağıda verilib:

Əlavə dəyər vergisi üzrə büdcəyə nə qədər vergi daxil olacağının gözləntisi müxtəlif düsturlarla hesablanır. Düstur müxtəlifliyi vergitutma obyekti fərqlərindən irəli gəlir. Həmin qayda və düsturlar barədə daha ətraflı məlumatı buradan əldə edə bilərsiniz.

Kapital və onun mənbəyi

Aktiv və passivlər, onların tarazlığı haqqında danışarkən, öhdəliklərin tərkibinin:

• borclarımız;
• kreditlərdən ibarət olduğunu qeyd etdik.

Həmçinin, qeyd etmişdik ki, aktivlər kapital və öhdəliklərin cəmindən ibarətdir. Bəs kapital nədir?

Kapital öhdəliklə birgə aktivlərin yaranma mənbəyidir. Kapital, bir növ sərvət deməkdir. Amma aktivlərin heç də hamısı bizim sərvətimiz deyil. Məsələn, 10.000 manat pulumuzun olması, sərvətimizin 10.000 manat olması demək deyil: real sərvətimiz bundan az yaxud çox ola bilər.

Sadəlik üçün yeganə təsisçisi olan şirkət düşünün. Direktor da təsisçisinin özüdür, yəni o, biznesin tək sahibidir, həm də idarəçisi. O, qanunla müəyyən edilmiş nizamnamə kapitalını, yəni təsis etdiyi şirkətin nizamnaməsinə uyğun müəyyən edilmiş ilkin kapitalı (sərvəti) qoyaraq işə başlayır. Deyək ki, bu məbləğ 6000 manatdır. Yəni, sahib olduğumuz 10.000 manatın 6000 manatı təsisçiyə məxsusdur, şirkət işə başlamamışdan öncə onun sahibinə məxsus sərvətdir. Fərz edək ki, 1000 manat iki gün əvvəl götürdüyümüz borcdur. Borc pul bizim sərvətimiz anlamına gəlmir, çünki onu qaytarmaq lazımdır. Qalan vəsaitin mənbəyi kimi satışlarımızı qəbul edək: mal alıb satmışıq, bütün xərclərimizi qarşıladıqdan sona 3000 manat qalıb. Deməli, sərvətimiz 6000 manat əvvəldən sahib olduğumuz, 3000 manat isə fəaliyyətimiz nəticəsində qazandığımızdır. Sərvətimiz isə kapitalımızdır.

Belə çıxır ki, aktivlərimizdən öhdəliklərimizi çıxsaq, qalan pul bizim real sərvətimiz, kapitalımızdır.

Maliyyə bərabərliyinin son düsturunu xatırlayaq: Aktiv  = Kapital  + Öhdəlik.

Kiçik riyazi əməliyyat aparsaq kapitalı aktiv və öhdəliklərin fərqi kimi təsvir edə bilərik, yəni riyazi olaraq kapitalımız aktivlərdən öhdəliklər çıxılandan sonra qalan hissədir:

Kapital = Aktiv – Öhdəlik

Riyazi bərabərliklə məntiqi mühakiməmizlə üst-üstə düşməsi bizi doğru yolda olduğumuza əmin edir.

Nizamnamə kapitalı

Düzdür, beynəlxalq mühasibat uçotu standartları aktiv, passiv və s. kimi anlayışlardan istifadə etmir. Bu anlayışlar vaxtilə tərkib hissəsi olduğumuz Sovet mühasibatlığından qalmadır, lakin başa düşmək üçün olduqca effektiv anlayışlardır.

Gəlin kapital anlayışını bir az xırdalayaq, əvvəldən sahib olduğumuz sərvətlə sonradan qazandığımız sərvəti necəsə fərqləndirək, onları aydın görə bilək.

“Daha əvvəldən sahib olduğumuz” dediyimiz sərvətə əslində qanunvericilikdə ad qoyulub –  nizamnamə kapitalı. Qanun şirkət qurulanda onun nizamnaməsi olmasını tələb edir. “Nizamnamə” sözü “nizam-intizam” deməkdir, iki hissədən ibarətdir: Nizam + Namə.

“Namə” fars dilində “məktub” anlamındadır. Bir sıra mühüm məqamlar sonradan əməl edilmək məqsədi ilə nizamnamədə yazıya alınır:

• şirkətimizin fəaliyyət istiqaməti;
• idarəetmə rəhbərliyi;
• şura, təsisçilər yığıncağının keçirilməsi mexanizmi;
• ilkin kapitalın məbləği və s.

Nizamnaməyə əməl etmək məcburidir. Nizamnamədə şirkətin aktivlərinin – onun ilkin xərclərinin, kreditorların təminatı kimi çıxış edəcək ilkin kapital göstərilir, nizamnamədə olduğu üçün “Nizamnamə kapitalı” adlanır.

Sonradan qazanılan sərvətimiz necə formalaşır?

İlkin yaxud nizamnamə kapitalını təsisçinin (sahibkarın) qanunun tələblərinə uyğun biznesinə yatırdığı pul kimi xarakterizə etdik. Amma hər yatırılan pul sonradan fayda, sərvət gətirməlidir. Bəs sonradan qazanılan sərvət necə formalaşır? Əsasən, bizim satışımızla.

Biz hansısa məhsulları satacağıq, sonra onları aldıqda, həmçinin fəaliyyətimiz zamanı çəkdiyimiz xərcləri çıxacağıq, qalan məbləğ bizim təmiz pulumuz, yəni qazancımız, mənfəətimiz olacaqdır:

Mənfəət = Gəlir – Xərc

Amma bu mənfəəti istədiyimiz kimi xərcləyə bilmərik: qanun əldə edilmiş həmin mənfəətə görə dövlət vergisinin ödənməsini tələb edir. Mənfəətdən vergini ödədikdən sonra qalan pul təmiz qazancımız, xalis mənfəətimiz olacaqdır:

Xalis mənfəət = Mənfəət – Mənfəət vergisi

Xalis mənfəətin bölüşdürülməsi

Yuxarıdakı qeydləri sxematik təsvir edək:

Bəs əldə edilmiş xalis mənfəətimizlə nə edək, onun aqibəti necə olacaq ? Burada 3 variant mümkündür:

• heç kəsə verməyib, uçota alıb kassamızda saxlayarıq;
• sənədləşmə aparıb təsisçimizə verərik;
• uyğun qeydlərlə nizamnamə kapitalımızın artırılmasına yönəldərik.

Gəlin ən  sadə hala baxaq: pulu heç kəsə vermirik və heç yerə yönəltmirik, özümüzdə saxlayırıq. Bu halda onu xalis mənfəət hesabımızdan çıxarıb, başqa hesaba qoyaq ki, digər vəsaitlərlə və növbəti illərin xalis mənfəəti ilə qarışmasın.

Bölüşdürülməmiş mənfəət

Yuxarıdakı qeydlərin nəticəsi kimi, sonradan qazandığımız sərvəti bölüşdürülməmiş mənfəət adlandıra bilərik. Beləliklə, müəssisə ilkin fəaliyyət ilinin sonunda əldə etdiyi mənfəəti heç kimlə bölüşmürsə, xalis mənfəət onun bölüşdürülməmiş mənfəətdir. Yəni:

Əslində aktivlərin təminatı kimi çıxış edə biləcək kapital elə öhdəlikdir. Niyəsini gəlin aydınlaşdıraq. Nizamnamə kapitalı kimi qoyulmuş (ilkin sərvət) vəsait yaxud sonradan qazanılan xalis mənfəət (qazanılmış sərvət) müəssisənin payçılarına verilməlidir, çünki payçıların şirkəti yaratmaqda məqsədi gəlir əldə etməkdir. Əgər müəssisə (şirkət, firma, hüquqi şəxs) sonda sərvətini payçılarına verəcəksə, deməli, kapital da payçılar qarşısında olan öhdəlikdir. Sadəcə, təsisçilərə, payçılara olan öhdəlikləri kapital adlandırırıq.

Maya dəyərinin kalkulyasiyası

Məhsulun maya dəyərinin hesablanması biznes üçün vacibdir. Əldə edilmiş gəlirlərdən səmərəli istifadə müəssisələrdə maya dəyərinin düzgün müəyyən edilməsin tələb edir. İstehsal olunmuş məhsulun maya dəyərinin kalkulyasiyası məhsul vahidinin yaxud dəstinin maya dəyərinin hesablanması deməkdir. Biznesdə adətən hazır məhsulun hər hansı bir növü, satış üçün alınmış aktivlər, xidmətlər kalkulyasiya edilə bilər. Bu istehsal prosesinin əvvəlindən hazır məhsulun hazır olmasına (aktivin satışına, xidmətin göstərilməsinə) qədər çəkən prosesdə məsrəflərə, həmçinin təbii itkilərə nəzarət etməyə imkan verir. Maliyyə hesabatlarının hazırlanması üçün də maya dəyəri haqqında düzgün məlumatların olması vacibdir.

Kalkulyasiyanı düzgün aparılması üçün üçün istehsal xərclərinin tərkibini düzgün müəyyən etmək, uyğun məsrəflər uçotu metodunu tətbiq etmək vacibdir.

Məsrəflər uçotunun ənənəvi metodları

Maya dəyərinin kalkulyasiyası üçün universal metod yoxdur. Seçim zamanı biznesin fəaliyyət növü, istehsalın həcmi, istehsal prosesinə təsir edən digər amilləri nəzərə almaq zəruridir. İstehsal məsrəflərinin uçotunun ənənəvi metodlarına aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:

• normativ metodla məsrəflərin uçotu;
• sifarişli kalkulyasiya metodu;
• mərhələli kalkulyasiya;
• istehsal məsrəflərinin sadə uçot metodu.

Məsrəflərin uçotunun digər metodları və kalkulyasiya

Xarici praktikada rast gəlinən  istehsal məsrəflərinin uçotu və kalkulyasiya metodları aşağıda verilib:

• direkt-kostinq – ingilis dilindəki “birbaşa xərclər” ifadəsindən götürülüb, “birbaşa xərclər” deməkdir.
• standart kostinq anlayışı iki iki sözdən ibarətdir: “standart”-bu, məhsul vahidinin istehsalı üçün zəruri istehsal xərclərinin (material və əmək), yaxud məhsul vahidinin istehsalı və ya xidmət göstərilməsi üçün əvvəlcədən hesablanmış məsrəflərin məbləğini bildirir, “kostinq” məhsul vahidinə düşən istehsal xərclərinin pul ifadəsidir;
• target-costinq (ingilis dilində target costing – hədəf maya dəyəri) məhsulların maya dəyərini (istehsal məsrəflərini) idarə etmək üsuludur. Mahiyyəti məhsul istehsalının bütün istehsal dövrü ərzində istehsal, mühəndislik, elmi-tədqiqat, təkmilləşdirmə işləri tətbiq etməklə maya dəyərini azaltmaqdan ibarətdir;
• Activity Based Costing yaxud ABC-metod – (“fəaliyyətə əsaslanan uçot” yaxud “biznes proseslər əsasında məsrəflərin uçotu”) təsərrüfat fəaliyyətinin həcminə əsasən maya dəyərinin hesablanması üsuludur. Sözün əsl mənasında bu metod “məsrəflərin iş əsaslı uçotu”, yəni məsrəflərin funksional uçotu deməkdir;
• just in time (“tam vaxtında”) metodu məntiqi bir konsepsiyaya əsaslanır – “zərurət yaranana qədər heç nə istehsal olunmayacaq”;
• kaisen kostinq (kaizen costing) yaxud kaizen maya dəyəri (yapon dilindən tərcümədə “kiçik addımlarda təkmilləşmə”) məhsulun istehsalı mərhələsində məsrəflərin tədricən azaldılması prosesidir, nəticədə tələb olunan maya dəyərinə nail olunur və istehsalın rentabelliyi təmin edilir.

İstehsal məsrəflərinin sadə uçot metodu

Məsrəflərin uçotunun və məhsulun maya dəyərinin kalkulyasiyasının bu metodu  istehsal prosesinin aşağıdakı xüsusiyyətlərinə malik müəssisələrdə istifadə olunur:

• bir və ya bir neçə növ məhsulun kütləvi istehsalı;
• texnoloji prosesin qısa müddəti;
• görülən iş yoxdur və ya əhəmiyyətsizdir.

Belə müəssisələrə hasilat sənayesi (kömür hasilatı, neft hasilatı və s.), tikinti materialları sənayesi, elektrik və istilik stansiyaları və s. sektorlara aid olan müəssisələri aid etmək olar.

İstehsal məsrəflərinin sadə uçot metodu köməkçi istehsalın enerji təchizatı obyektlərində geniş istifadə edilir.

Metodun tətbiqi zamanı məsrəflər bütün istehsal prosesi və ya əlavə olaraq istehsal prosesinin ayrı-ayrı mərhələləri üçün müəyyən edilmiş maya dəyəri maddələrinə uyğun olaraq nəzərə alınır. Hesabat dövrünün sonunda istehsal prosesinin ümumi məsrəfləri məhsul vahidlərinin sayına bölünür və bir kalkulyasiya vahidinin maya dəyəri hesablanır.

Kömür istehsal edən müəssisə düşünün. Şaxtada qalmış kömürün miqdarını tapmaq məqsədiylə ümumi məsrəflərin cəmi kənara çıxarılmış kömürün miqdarına bölməklə tapılır.

Maya dəyərinin kalkulyasiyası –nümunə

Aşağıda tikinti materialları sənayesi sektorunda fəaliyyət göstərən və armatur istehsal edən bir zavodun kalkulyasiya cədvəlini nümunə olaraq təqdim edirik. Müəssisədə istehsal məsrəflərinin uçotu məqsədi ilə sadə uçot metodundan istifadə olunub. Ehtiyatların qiymətləndirməsi məqsədi ilə maya dəyərinin kalkulyasiyası AVCO metodu ilə aparılıb. Pəstah yarımfabrikat kimi çıxış edir. Bəzi hallarda pəstah olduğu formada da satıla bilir.

• İlk növbədə kalkulyasiya cədvəli hazırlanır. Bəzən bunu proqram təminatı vasitəsi ilə də etmək olar.

Cədvəldə istehsal zavodunun amortizasiya məbləği və digər xərclər göstərilməyib, lakin siz artıq bilirsiniz ki, istehsal binasının, oradakı avadanlıqların amortizasiyası da məhsulların maya dəyərinə əlavə edilir.
Məhsulun maya dəyərinin kalkulyasiyası zamanı məhsulunun 1 tonuna, 1 litrinə və ya 1 ədədinə düşən məsrəflərin hesablanması məhsulun və istehsalın növündən asılıdır. Məsələn, armatur istehsalı üçün 1 tona düşən məsrəfləri bilmək daha məqsədə uyğundur. Şifer istehsalı üçün 1 ədəd şiferə düşən məsrəfləri müəyyən etmək daha məqsədə uyğundur.