Blog Full

ƏDV hesablanması zamanı vergi dərəcəsi necə tətbiq olunur?

Əlavə dəyər vergisi hesablanması zamanı bir neçə məqama diqqət etmək lazımdır. Dövlət büdcəsinə ödənməli olan məbləğ vergi dərəcəsi ilə vergitutma bazasının (taxation base) hasili kimi müəyyən edilir. ƏDV hesablanması həyata keçirilən ticari əməliyyatdan, onun formasından və xarakterindən asılıdır. Hesablamalar zamanı tətbiq edilən ƏDV dərəcəsinə görə belə əməliyyatları aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik:

• malların dəyərindən əlavə dəyər vergisinin hesablanması;
• ticarət əlavəsindən ƏDV hesablanması;
• ƏDV-yə cəlb edilməyən əməliyyatlar;
• ƏDV-yə cəlb edilən, amma hesablama aparılmayan əməliyyatlar (0 % dərəcə tətbiq edilən hesablamalar).

Məsələn, kənd təsərrüfatı məhsulunun istehsalçısı tərəfindən təqdim edilən mallar 2014-cü ildən etibarən 15 il müddətinə əlavə dəyər vergisindən azaddır, yəni belə əməliyyatlara ƏDV hesablanmır. Amma belə əməliyyatlar zamanı qanunvericilikdə müəyyən edilmiş şərtlərə əməl etmək vacibdir. Kənd təsərrüfatında ƏDV hesablanması, tətbiq edilən güzəştlər  haqqında buradan ətraflı oxuya bilərsiniz.

Aşağıda sıfır dərəcə ilə ƏDV hesablanmasına nümunə aşağıda verilib.

Nümunə 1:  Siz Azərbaycanda təsis edilmiş yerli logistika şirkətisiniz və beynəlxalq daşıma xidməti göstərirsiniz. Son 12 aylıq dövriyyəniz 200000 manatı aşdığı üçün ƏDV qeydiyyatına alınmısınız. Amma göstərdiyiniz xidmətlərə görə ƏDV ödəməli deyilsiniz (hesablamaya 0% tətbiq ediləcək).

ƏDV dərəcəsi Vergi Məcəlləsinin 173-cü maddəsində müəyyən olunub və 18 % təşkil edərək:

• hər vergi tutulan əməliyyatın;
• hər vergi tutulan idxalın dəyərinə tətbiq edilir.

Hesabat dövründə vergi tutulmalı olan əməliyyatların ümumi dəyəri vergi tutulan dövriyyəni təşkil edir.

Malların dəyərindən ƏDV hesablanması

Vergi ödənməli vaxt müəyyən edildikdən sonra, büdcəyə ödənməli ƏDV-nin hesablanaması üçün  əməliyyatların dəyərinə 18% vergi dərəcəsi tətbiq etmək lazımdır. Əlavə dəyər vergisinin yekun məbləği qanunvericiliyə uyğun əvəzləşdirmə hüququ olan vergi çıxılmaqla müəyyən edilir.   

Nümunə 2: Əlavə dəyər vergisi ödəyicisi olan A müəssisəsi aprel 2021-ci ildə 25.000 manatı rezident vergi ödəyicilərindən, 5000 manatı vergi ödəyicisi olmayan şəxslərdən, 30000 manatı isə idxal yoluyla əldə edilməklə 60000 manat dəyərində mal almışdır. Malların 4000 manatı həmin ay 10 faiz marja tətbiq edilərək satılmış və pulu daxil olmuşdur. Elektron qaimə-faktura üzrə alınmış malların yalnız ƏDV hissəsi ödənmişdir. Aprel ayında büdcə üzrə vergi münasibətləri:

1. Hesablanan: 4400*18%=792 manat
2. Əvəzləşdirilən : 30000*18% = 5400 manat

Büdcədən qaytarılır : 4608 manat

Bəzi hallarda  ƏDV hesablanması zamanı dövriyyənin dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac yaranır. Belə halları Məcəllənin 163-cü maddəsi tənzimləyir. Maddə üzrə qeyd edilmiş hallar baş verdikdə əməliyyatın baş verdiyi aya yaxud onun əlaqəsi olduğu əvvəlki əməliyyatın tarixinə deyil, faktiki dəyişikliyin baş verdiyi hesabat dövrünə baxmaq lazımdır. Yəni vergi köhnə dövrə aid olsa da, faktiki həmin halı yaradan ayda ödənilməli vergilərlə birlikdə ödənilir.

Nümunə 3: 2021-ci ilin fevral ayında ƏDV ödəyiciləri olan A hüquqi şəxsi B firmasına 5000 AZN dəyərində mal satmaq üçün alqı-satqı müqaviləsi bağlamışdır. Müqavilənin şərtlərinə əsasən aprel ayında A firması malların 3000 AZN-lik hissəsini təqdim edir. B firması ödənişi edir və əvəzləşdirir. Lakin növbəti ay mallarla bağlı müəyyən qüsurlar aşkar edildiyi üçün tam şəkildə geri qaytarılır. B firması iyun ayının bəyannaməsində ödəyib əvəzləşdirdiyi vergini dövlət büdcəsinə hesablamalıdır.

Ticarət əlavəsindən ƏDV hesablanması

AR ərazisində istehsal edilmiş kənd təsərrüfatı məhsulları pərakəndə yaxud topdansatış qaydasında satıla bilər. Pərakəndə satışla məşğul olan belə istehsalçılarda əlavə dəyər vergisi tətbiq edilmiş ticarət əlavəsindən hesablanır. Odur ki, pərakəndə satış zamanı həmin malların uçotu ayrıca aparılmalıdır, əks təqdirə ƏDV hesablanması üçün vergi dərəcəsi ümumi dövriyyəyə tətbiq edilir.

Ticarət əlavəsinin qeyd edilən tərifi müstəsna olaraq mallara və müstəsna olaraq kənd təsərrüfatı mallarına və müstəsna olaraq Azərbaycanda istehsal edilmiş belə malların pərakəndə satışına aiddir. Belə malları topdansatış ticarət qaydasında satanlar adi qaydada malın dəyərindən ƏDV hesablayır.

Nümunə 4:  “Yeni Aqro” MMC şirkəti kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı üzrə ixtisaslaşıb. Hesabat dövründə daha əvvəllər istehsalçıdan aldığı 40000 AZN dəyərində kənd təsərrüfatı məhsulunu topdansatış qaydası ilə 15 faiz marja ilə digər vergi ödəyicilərinə satmış, 10.000 AZN dəyərində belə məhsulları 10 faiz marja ilə Rusiyaya ixrac etmiş, 25000 AZN dəyərində malları isə 5 faiz marja ilə pərakəndə satış etmişdir. Hesabat dövrü üçün “Yeni Aqro” MMC-nin hesablamalı olduğu ƏDV-ni müəyyən edək:

                    46000*18% = 8280 

                    11000*0% = 0 

                    1250*18% = 225 

Burada 46.000  topdansatış qiyməti, 11000 AZN ixracın qiymətidir. VM-in 165.1.3-cü maddəsinə əsasən malların ixracı ƏDV-yə sıfır dərəcə olmaqla cəlb edilir.

2022-ci il 1 yanvar tarixindən kənd təsərrüfatı mallarının mənşəyindən, pərakəndə və ya topdansatış qaydasında satılmasından asılı olmayaraq, alış və satışı düzgün  rəsmiləşdirilmişdirsə, 3 il ərzində ƏDV ticarət əlavəsindən hesablanır.                

Əgər hesablanan vergi əvəzləşdirilməli olan məbləğindən artıqdırsa, artıq məbləğ şəxsi hesab vərəqəyə vergi ödəyicisinin xeyrinə işlənir.

İdxal zamanı əlavə dəyər vergisinin hesablanması

İdxal zamanı gömrük orqanları malların gömrük dəyərini müəyyən edir. Gömrük dəyəri  statistik dəyərlərin manatla ifadəsidir. Yəni, ola bilər ki, sizin malın invoys dəyəri 1000 USD təşkil etsin, gömrük orqanları isə həmin mal üçün 1200 USD statistik dəyər müəyyən edə bilər. Belə bir səlahiyyət onlara gömrük qanunvericiliyinə əsasən verilib.

Statistik dəyər bir növ bazar dəyəri kimi bir dəyərdir. İdxal zamanı ƏDV hesablanması vergi dərəcəsi vergi tutulan dəyərə tətbiq edilməklə aparılır.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 4 aprel 2024-cü il tarixli 200 nömrəli “Ezamiyyə xərclərinin normaları haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2008-ci il 25 yanvar tarixli 14 nömrəli Qərarında dəyişiklik edilməsi barədə” Qərarına əsasən, ezamiyyə xərclərinin normalarına dəyişiklik edilərək əvvəl müəyyən edilmiş normalar artırılıb.

Yeniliyi əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov şərh edir. 

Ezamiyyə normalarına son dəyişiklik 20 iyun 2018-ci il tarixdə edilib. Belə ki, Bakı şəhəri üzrə müəyyən olunmuş norma 65,0 manatdan 90,0 manata, Gəncə, Sumqayıt və Naxçıvan şəhərlərinə 50,0 manatdan 70,0 manata, respublika tabeli digər şəhərlərdə, rayon mərkəzlərində, şəhər tipli qəsəbələrdə və kəndlərə isə 45,0 manatdan 65,0 manata artırılıb.

Nazirlər Kabinetinin 4 aprel 2024-cü il tarixli 200 nömrəli Qərarı ilə ezamiyyə normaları artırılaraq aşağıdakı kimi müəyyən olunub:
Azərbaycan Respublikasının ərazisində ezamiyyə xərclərinin 1 günlük norması

Bakı şəhərində – 125 manat;

Naxçıvan şəhərinə – 100 manat;

Gəncə və Sumqayıt şəhərlərində – 95 manat;

Digər şəhərlərdə, rayon mərkəzlərində, şəhər tipli qəsəbələrdə və kəndlərdə – 90 manat məbləğində müəyyən edilib.

Bu Qərara əsasən, eyni zamanda, Naxçıvan şəhərinə ezamiyyə norması ayrıca müəyyən olunub. Dəyişikliyə qədər, Gəncə, Sumqayıt və Naxçıvan şəhərlərində ezamiyyə xərclərinin 1 günlük norması 70 manat olaraq müəyyən edilib.

Edilmiş dəyişikliklərdən biri də müvafiq Qərarla Azərbaycan Respublikasının ərazisində ezamiyyə xərclərinin müəyyən edilmiş birgünlük normasının mehmanxana xərcləri təşkil edən hissəsinin 80 faizdən 70 faizə endirilməsidir.

Həmçinin, daimi iş vaxtı yolda keçən və gediş-gəliş xarakteri daşıyan, növbə (vaxta) metodu ilə işləyən və çöl şəraitində çalışan (gündəlik iş vaxtı başa çatdıqdan sonra öz daimi yaşayış yerinə qayıtmaq imkanı olmayan) müəssisə, idarə və təşkilatların işçilərinə ezamiyyə xərcləri əvəzinə hər gün üçün ödənilən 15 manat əlavə vəsait artırılaraq 20 manat həddində müəyyən olunub.

Son Qərarala edilən dəyişikliklərdən digəri xarici ölkələrə ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normaları ilə bağlıdır. Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə xarici ölkələrə ezamiyyə xərclərinin 1 günlük normaları da artırılıb.

Mənbə: vergiler.az

Dövlət müəssisə və təşkilatlarının, habelə nizamnamə kapitalında dövlətin payı olan müəssisələrin balansında olan yararsız hala düşmüş, həmçinin, oğurlanmış və ya naməlum şəraitdə itmiş əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsi və bu vəsaitlərin söküntüsündən əldə edilən material qiymətlilərinin satışı üzrə Qaydalarda dəyişiklik edilib.

Baş nazir Əli Əsədov bununla bağlı qərar imzalayıb.

Qərara əsasən, vahidinin (dəstinin) ilkin balans dəyəri 5000 manata qədər olan əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsinə dair komissiyanın aktları təşkilatın rəhbəri tərəfindən təsdiq ediləcək və bundan sonra bu əsas vəsaitlər (fondlar) balansdan silinəcək. Bu halda həmin əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsinə dair İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəyi tələb olunmayacaq. Qeyd edək ki, əvvəl bu vəsait 25 milyon manat nəzərdə tutulmuşdu.

Həmçinin, vahidinin (dəstinin) ilkin balans dəyəri 5000 manatdan yuxarı olan əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsi zamanı təşkilatda yaradılmış komissiya tərəfindən tərtib edilən əmlakın (qiymətlilərin) ləğvi aktı Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsindən müvafiq rəy alındıqdan sonra (Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla) həmin təşkilatın baş idarəetmə orqanı tərəfindən (belə orqan olmadıqda, təşkilatın özü tərəfindən) təsdiq edilməklə, bu əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsi həyata keçiriləcək.

Qərara əsasən, təqdim edilmiş sənəd və məlumatların ilkin təhlili zamanı balansdan silinməsi nəzərdə tutulan əsas vəsaitlərin istismara və digər sahələrdə istifadəyə yararlılığı müəyyən edildiyi halda, həmin əsas vəsaitlərin (fondların) səmərəli istifadə imkanlarının araşdırılması məqsədilə bu Qayda ilə müəyyən edilmiş müddət ərzində yerində baxış keçirilir və baxış aktı tərtib edilir.

Balansdan silinməsi nəzərdə tutulan əsas vəsaitlərə (fondlara) baxış keçirilməsi üçün zəruri şərait yaradılması balanssaxlayıcı tərəfindən təmin edilir.

Xidmətin rəsmi qaydada müsbət rəyi alınanadək silinməyə təqdim edilmiş əsas vəsaitlərin mövcud vəziyyətinin qorunub saxlanılmasına görə balanssaxlayıcı mülki məsuliyyət daşıyır.

Balansdan silinməsi nəzərdə tutulan daşınmaz dövlət əmlakının vəziyyətinin qənaətbəxş və səmərəli istifadə imkanlarının olduğu müəyyən edilərsə, balanssaxlayıcı və Xidmət tərəfindən həmin daşınmaz dövlət əmlaklarının səmərəli istifadəsinin təmin edilməsi istiqamətində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2007-ci il 6 iyun tarixli 586 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət əmlakının idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi üzrə Dövlət Proqramı”na uyğun olaraq zəruri tədbirlər görülür.

Balansdan silinməsi nəzərdə tutulan daşınar dövlət əmlakının (o cümlədən nəqliyyat vasitələrinin və ya onların hissələrinin) tərtib edilmiş baxış aktına əsasən istifadəyə və ya satışa yararlı olması müəyyən edilərsə, həmin əmlakın açıq hərrac yolu ilə satışı həyata keçiriləcək.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, xüsusi əhəmiyyətli əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsi barədə Xidmət tərəfindən rəy Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti ilə razılaşdırılmaqla verilir.

Xüsusi əhəmiyyətli əsas vəsaitlərin (fondların) silinməsinin razılaşdırılması məqsədilə zəruri sənəd və məlumatlar Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən Nazirlər Kabinetinə təqdim ediləcək.

Mənbə: banker.az

Ehtiyatların qiymətləndirilməsi üsulları

2 saylı mühasibat uçotunun beynəlxalq standartına (IAS) 2  görə ehtiyatlar mövcud olan iki dəyərdən ən aşağı dəyərlə qiymətləndirilir. Mövcud olan dəyərlər dedikdə bunlar nəzərdə tutulur.

• ilkin dəyər;
• mümkün xalis satış dəyəri.

Ehtiyatların ilkin dəyəri zamanı onların əldə edilməsi, istehsalı yaxud emalı, hazırki vəziyyətə və yerləşdiyi əraziyə gətirilməsinə çəkilən digər məsrəflər nəzərə alınır.

Ehtiyatların mümkün xalis satış dəyəri ilə qiymətləndirilməsi

Ehtiyatları mümkün xalis satış dəyəri ilə uçota alarkən belə dəyərləndirməyə əsas verən konkret hal nəzərə alınmalı və buna əsasən:

• ya ümumiyyətlə həmin qrup ehtiyat tam şəkildə;
• ya da bu və ya digər konkret ehtiyat mümkün xalis satış dəyəri ilə dəyərləndirilməlidir.

Dəbdən düşən ehtiyatların qiymətləndirilməsi

Mümkün xalis satış dəyəri heç də yalnız mallarda, hazır məhsullarda deffekt, zədə yarananda deyil, eləcə də onlar dəbdən düşəndə istifadə edilir.

Mümkün xalis satış dəyərin yüksək olduğu halda qiymətləndirmə

Bəzi hallarda, ehtiyatlar kimi uçota alınmış xammalın dəyərinin qiymətləndirilməsi zamanı onun mümkün xalis satış dəyəri ilkin dəyərindən yüksək olduğu aşkar ola bilər. Bu halda xammalın qiymətləndirilmə üsulunun seçilməsi, bu xammaldan (xammallardan)  istehsal ediləcək hazır məhsulun xalis satış dəyərindən asılıdır.

Əgər hazır məhsulun mümkün xalis satış dəyəri onun ilkin dəyərindən yüksək olduqda, müvafiq xammal da mümkün xalis satış dəyəri ilə deyil, ilkin dəyərlə qiymətləndirilməlidir. Əks halda isə hazır məhsulun hazırlandığı xammal ilkin dəyəri ilə deyil, mümkün xalis satış dəyəri ilə qiymətləndirilməlidir.

Əgər kompüter çiplərinin qiymətinin aşağı düşməsi səbəbindən kompüterlərin mümkün xalis satış dəyəri də aşağı düşərək 500 manat təşkil edərsə, ehtiyatda olan çiplər hərəsi 150 manat, ümumiyyətlə isə 30 000 manata qiymətləndirilməlidirlər.

Əvvəlki dövrlərdə ehtiyatların ilkin dəyərindən aşağı olan hər hansı dəyərə qədər silinməsi hallarını yaratmış səbəblər artıq mövcud olmadıqda və ya iqtisadi vəziyyətin dəyişməsi səbəbindən mümkün xalis satış dəyərinin artmasına dair açıq-aydın dəlil mövcud olduqda, silinmiş məbləğ ehtiyatların yeni balans dəyərini ilkin dəyər və yenidən qiymətləndirilmiş mümkün xalis satış dəyərindən daha az olan dəyərə uyğunlaşdırılmaqla bərpa olunur.

Yuxarıdakı nümunəyə bir daha diqqət edək. Həmin nümunədə 01.01.2016-cı il tarixinə ehtiyatların dəyəri 7500 manatdır. 2016-cı il ərzində bazarda misin qiyməti artdığı üçün 2015-ci ildə silinən məbləğin artıq bərpa edilməlidir. Beləliklə, ehtiyatın balans dəyəri kimi indi onun ilkin dəyəri istifadə edilir.

Lakin, 31.12.2016-cı ilin sonuna İlkin dəyər 200 manatdan da artıq qalxaraq 250 manat oldu deyə biz 250 manat götürə bilmərik. Çünki demişdik ki, ən aşağı olanı götürməliyik.

Beləliklə, bu əməliyyat mühasibat uçotu kitablarında aşağıdakı kimi qeydə alınmalıdır:

            Dt (201)     2500                                       Kt (701)   2500