Blog Full

Əsas vəsaitlərin daxil olması

Mühasibat uçotu subyektlərinin mülkiyyətinə torpaq, tikili və avadanlıqlar müxtəlif formada daxil olur:

• haqqı ödənilərək alınır;
• nizamnamə kapitalı formasında;
• daxilində yaradılır;
• əvəzsiz alınır;
• podratçı quraşdırır;
• maliyyə icarəsi şəklində.

Belə aktivlər haqqında danışırkən “Əsas vəsaitlər” ifadəsindən də istifadə edəcəyik. Bu anlayışların paralel işlənməsi səbəbi haqqında “Torpaq, tikili və avadanlıqlar yaxud əsas vəsaitlər” adlı məqalədən oxumaq olar.

16 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı (IAS 16) onların tanınması, qiymətləndirilməsi və uçotu qaydalarını tənzimləyir.

AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  isə ayrı-ayrı qrup hesabların və subhesabların açılması, müxabirləşmələrin metodoloji əsaslarını müəyyən edir.

Əsas vəsaitlərin istismara verilməsi zamanı müxabirləşmələr

Təcrübədə heç də həmişə əsas vəsait alınan kimi dərhal istismara verilmir. Bəzi hallarda onlar özlərinin istismar vaxtının başlamasını, bəzi hallarda isə əlavə təmir quraşdırma işlərinin bitməsini gözləməli olurlar. Bu cür hallarda torpaq, tikili, avadanlıqlara çəkilmiş məsrəflər onun alış dəyərini artırır. Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə ilkin qiymətləndirilmə zamanı tətbiq edilən ilkin dəyər metoduna görə tək quraşdırma işləri deyil, gömrük rüsum yığımları da (əgər varsa) ilkin dəyərə təsir edir.

Alış qiymətinin üzərinə gələn məbləğlər mühasibat uçotunun hesablar planının 113 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabında aparılır.

Əməliyyat üzrə müxabirləşmə belə verilə bilər:

DT  113                          KT  538 (531)             kapitallaşdırılan məbləğ

Yuxarıdakı müxabirləşmədə 538 və 531 nömrəli hesabları qeyd etmişik. Səbəb belədir, bəzi halda mühasiblər torpaq, tikili və avadanlıqları aldığı şirkətlərlə hesablaşmaları, yəni onlara öhdəliklərinin uçotunu:

• bəzən “Malsatan, podratçılara olan qısa müddətli kreditor borclar”;
• bəzən isə “Sair qısa müddətli kreditor borclar” hesabında uçota alırlar.

Düzdür, nəticə etibarı ilə hər ikisi kreditor borc olduğu üçün ciddi fərq yoxdur. Lakin məsələn, xidmət sektoruna münasibətdə 531 nömrəli hesab, ticarət sektoruna münasibətdə isə 538 nömrəli hesab daha məqsədəuyğun ola bilər. Çünki birinci sektor adətən mal alışına az ehtiyac duyur, ikinci sektor isə tez-tez satış məqsədi ilə mallar alıb onların uçotunu 531 nömrəli hesabda aparır. Buna görə də, bizcə əsas vəsaitin gündəlik satış üçün alınmış ehtiyatlara qarışmaması baxımından 538 nömrəli hesab daha uyğundur.

Yuxarıda qeyd edilən müxabirləşmə o hala aiddir ki, siz əsas vəsaiti uzunmüddətli maliyyə icarəsi yaxud uzunmüddətli kredit şərtləri ilə almamısınız. Əks halda müxabirləşmə aşağıdakı formada verilməlidir:

DT  113                          KT  431 (434; 435)             kapitallaşdırılan məbləğ

Əgər əsas vəsait təsisçilər tərəfindən mədaxil edilirsə aşağıdakı müxabirləşmə verilə bilər:

DT  113                          KT  301             16000

Əsas vəsait digər təşkilatdan əvəzsiz alınmışdırsa:

DT  113                          KT  611            16000

Torpaq, tikili və avadanlıqların istismara verilməsi üzrə müxabirləşmə nümunələri burada verilib

Torpaq, tikili avadanlıqların istismara verilməsi

Gənc mühasiblərdə bəzən belə bir fikir formalaşır: əsas vəsait ilk alınanda əgər istifadə edilmirsə anbarda saxlanılır, sonradan istifadəyə çıxarılır. Belə fikirlər əsassızdır, təcrübənin azlığından irəli gəlir.

Müəssisədə torpaq, tikili, avadanlıqların, istər istismara verilsin, istər verilməsin, xüsusi saxlanmalı olduqları yer yoxdur. Buna rəhbərlik qərar verir, rəhbərlik də nəzarət edir. Sadəcə mühasib bilməlidir ki, müəssisənin mülkiyyətinə verilmiş, amma hələ istismara verilməmiş əsas vəsaitlər 113 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” adlı hesabda qeydə alınır.

Əsas vəsaitlərin istismara verilməsi zamanı onların ilkin dəyəri formalaşır və müvafiq müxabirləşmə verilməklə 111 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” adlı hesabda əks etdirilir:

DT  111                          KT  113             kapitallaşdırılan məbləğ

111 və 113-cü hesablara da, bütün digər hesablar kimi, yuxarıda qeyd edilən Qaydalara uyğun subhesab açılıb, hər bir kateqoriya üzrə əsas vəsaitlərlə bağlı əməliyyatların uçotu ayrıca aparıla bilər.

İlkin uçot sənədləri

Bəs əsas vəsaitin nə zaman istismara verilməsin mühasib necə bilsin? Axı o müəssisənin ofisində oturur, istehsal yerində olmur.

İstismara verilmiş torpaq, tikili və avadanlıqların uçotda əks olunması “Əsas vəsaitin istismara qəbul edilməs haqqında AKT”  ilə rəsmiləşdirilir. Hər bir akt kimi, bu akt da 3 nüsxədə tərtib edilir, nüsxələrin biri rəhbərlikdə, digəri baş mühasibdə, üçüncüsü isə istehsalat rəisində qalır.

İşin məhz bu formada təşkil edilərsə, hər bir əsas vəsaitin istismara verilməsi barədə mühasibatlığın məlumatı olacaq.

Yeni tikilmiş və istifadəyə verilən əsas vəsaitlər xüsusi qaydada dövlət tərəfindən təşkil olunmuş qəbul komissiyası vasitəsilə qəbul olunur və həmin komissiyasının aktı ilə sənədləşdirilir. Mövcud qaydalara görə hər bir obyekt üzrə ayrılıqda qəbul-təhvil aktı tərtib edilir. Tərtib olunmuş aktda:

• obyektin tam xarakteristikası;
• texniki göstəricilərə uyğunluğu;
• tikildiyi və istifadə verildiyi tarix və s. göstərilir.

Yuxarıda qeyd edilənlər önəmli məsələdir, çünki mühasib:

• əsas vəsaitin 113 yaxud 111-ci hesabda uçota alınmalı olmasını;
• onun təmirinə çəkilmiş xərclərin birbaş gəlirdən çıxılmasını; yaxud,
• əsas vəsaitin dəyərinin üzərinə gəlinməli olmasını; eləcə də,
• ona amortizasiya hesablanmasının başlanğıc tarixini dəqiq bilməlidir.

Qeyd edək ki, istismara verilməmiş əsas vəsaitlər üzrə amortizasiya hesablanmır.

Tərtib olunmuş akt, əlavə edilmiş sənədlərlə birlikdə torpaq, tikili və avadanlıq kimi mədaxil olunması üçün mühasibatlığa təqdim olunur. Mühasibatlıq uyğun uçot işlərini aparmaqla, onlara inventar kartı açır.

İnventar kartları

Mühasibat uçotu subyektində əsas vəsaitlərin obyektlər üzrə analitik uçotunun təşkili üçün inventar kartları açılır. İnventar kartı mühasibat uçotu registridir, özündə:

• obyektin inventar nömrəsini (kodu);
• əsas istehsal-texniki göstəricilərini;
• ilkin dəyəri;
• amortizasiya normasını;
• digər lazımi məlumatları əks etdirir.

Əsas vəsait müəssisədən çıxarkən inventar kartı ləğv edilir. Kiçik müəssisələrdə az miqdarda əsas vəsaitlərin olarsa, analitik uçot inventar kitablarında aparılır.

Torpaq, tikili və avadanlıq obyektlərinin sayı çox olan müəssisələrdə əsas vəsaitlər üzrə mühasib vəzifəsi nəzərdə tutulur. Onun vəzifəsi əsas vəsaitin mədaxili, istismara verilməsi, onlarla bağlı təmir, kapitallaşdırma xərcləri, amortizasiya hesablanması, onların sıradan çıxması, satılması, hər hansı başqa səbəblə silinməsi kimi məsələlərə xüsusi təşkilatı nəzarəti həyata keçirməkdən ibarət olur.

6-12 mart 2024-cü il tarixlərində Birbank Cashback Mastercard taksit kartını onlayn olaraq əldə edən müştərilər 1 aprel 2024-cü il tarixinədək “Elektronika” və “Ev əşyaları” kateqoriyaları üzrə ilk birdəfəlik 100 AZN və üzəri nağdsız əməliyyatları həyata keçirərək 30 AZN qazanacaqlar.

Qazanılan məbləğ ödəniş edildikdən dərhal sonra müştərinin keşbek hesabına əlavə ediləcək. Onu da qeyd edək ki, fürsətlər taksit, POS terminal və ya onlayn ödənişlərə şamil olunur.

Ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/tlpv

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 117 filialı və 52 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün — https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc. 

Son illərdə Azərbaycanda turizm sektorunun inkişafı bir çox xırda əlaqəli sahələrin də formalaşmasına təkan verib. Bu fəaliyyətlərdən biri də mikro sahibkarlar tərəfindən suvenirlərin (oyuncaqların, suvenirlərin, qamışdan və qarğıdan məişət əşyalarının düzəldilməsi, keramika məmulatlarının bədii işlənməsi, bədii tikmə, ağac materiallardan məişət alətlərinin) hazırlanması və onların ixtisaslaşmış mağazalarda fəaliyyət göstərən sahibkara satışından ibarətdir.

Bəs müxtəlif materiallardan suvenirlər hazırlayan şəxslərin vergi öhdəliyi varmı? Suvenirlərin alqı-satqısı necə rəsmiləşdirilir? Alqı-satqı əməliyyatlarında hər hansı bir məhdudiyyətlər varmı? Bütün bunlarla bağlı suallara sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir: 

Praktiki olaraq bu sahədə əməliyyatlar aşağıdakı kimi formalaşır:

• Suveniri hazırlayan (istehsal edən) şəxs məhsulu alıcıya satır.
• Alıcı həm sıravi vətəndaş, həm də sahibkar və ya pərakəndə satış mağazası olan hüquqi şəxs ola bilər.
• Adətən, təcrübədə sondakı kimi əməliyyatlar çoxluq təşkil edir.

İkinci ən vacib məsələ suvenirləri hazırlayan şəxslərin vergiyə cəlb olunması məsələləridir. Normalda suveniri hazırlayıb (istehsal edən) satan şəxs artıq sahibkardır və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması anlamına gəlir. Sahibkardırsa, deməli, vergi ödəyicisi kimi uçota alınmalıdır. Bəs hesabatlılıq necə olmalıdır?

Vergi ödəyicisi kimi uçota alındıqdan sonra suveniri hazırlayan şəxsin alıcılarına uyğun olaraq hesabatlılıq formalaşır. Əgər onun alıcıları əhali olarsa, artıq suveniri istehsal edən şəxs Vergi Məcəlləsinin 218-ci maddəsinin tələblərini nəzərə almaqla sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olur və vətəndaşlara satdığı suvenirləri mədaxil qəbzləri ilə rəsmiləşdirməklə satır. Əvvəldə də qeyd etdiyim kimi, bu məsələlər ancaq suvenir istehsalı ilə məşğul olan şəxslərə aiddir.

İkincı hal kimi suvenirləri sahibkarlara sata bilər. Bu zaman artıq şəxs sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi mükəlləfiyyətindən çıxır və gəlir vergisi ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərir. Həmçinin, alıcılara elektron qaimə-fakturalar təqdim edir.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.7-ci maddəsinə əsasən, qiymətli daşlardan və metallardan, qiymətli daşlar və metalların məmulatlarından, incəsənət əsərlərindən, əntiq əşyalardan və vergi ödəyicisinin sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə olunan və ya istifadə edilmiş əmlakdan, habelə “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.5-ci maddəsində göstərilən malların vergi ödəyicilərinə təqdim edilməsindən (kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları tərəfindən istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının təqdim edilməsi istisna olmaqla) başqa, daşınan maddi əmlakın təqdim edilməsindən əldə olunan gəlir gəlir vergisindən azaddır.

Məcəllənin 102.1.12-ci maddəsində isə göstərilib ki, sənətkarlığın misgərlik, qalayçılıq və saxsı məmulatlarının, təsərrüfat müxəlləfatının, bağçılıq-bostançılıq alətlərinin, xalq musiqi alətlərinin, oyuncaqların, suvenirlərin, qamışdan və qarğıdan məişət əşyalarının düzəldilməsi, keramika məmulatlarının bədii işlənməsi, bədii tikmə, ağac materiallardan məişət alətlərinin hazırlanması sahəsində fəaliyyət göstərən fiziki şəxslərin gəliri gəlir vergisindən azaddır.

Həmin maddələrin tələblərinə görə, suvenir istehsal edən fiziki şəxs olan sahibkarların bu fəaliyyətdən əldə etdikləri gəlirləri vergidən azaddır. Odur ki, belə sahiblarlar heç bir vergi ödəməyəcək, sadəcə, sadələşdirilmiş vergi bəyannamələrini boş təqdim edə bilər. Sırf bu fəaliyyətlə məşğul olacaqlarsa, vergi orqanlarına müraciət etməklə mükəlləfiyyətini ləğv edə bilərlər. Əgər gəlir vergisi ödəyici olacaqdırsa, onda bəyannaməyə Əlavə 3-ün 9-cu və 13-cü sətirlərində dövriyyəni əks etdirməklə vergidən azad oluna bilərlər.

Ancaq təcrübədə rəsmiləşdirmələr başqa formada da həyata keçirilir. Belə ki, suvenirlər istehsal edən şəxslər, sadə formada desək, heç bir vergi öhdəliyi yaranmadığından, vergi ödəyicisi kimi uçota durmurlar və onlardan suvenirləri alan şəxslər malların alış aktlarına əsasən rəsmiləşdirirlər.

Normalda malların alış aktları şəxslərin özləri üçün, şəxsi istehlaka istifadə edəcəkləri, etdikləri əşyaların, inventarların sahibkarlar tərəfindən əldə etdikləri zaman həmin alıcılar tərəfindən tərtib olunur.
Mahiyyət etibarilə bütün hallarda nəticə eyni olduğundan, vergi orqanları bunu qəbul edir və nəzərə alır. Yəni, hər bir şəxs öz istehlakı üçün əldə etdiyi, düzəltdiyi suveniri sata bilər və sonda onun heç bir vergi öhdəliyi yaranmır.

Bəs belə olan halda malların alış aktı ilə alışı rəsmiləşdirən sahibkarın hər hansı bir vergi öhdəliyi yaranırmı? Vergi Məcəlləsinin 101.6-cı maddəsində göstərilib ki, vergi ödəyicisi kimi vergi orqanında uçotda olmayan fiziki şəxslərin “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.5-ci maddəsində göstərilən malların təqdim olunmasından əldə edilən gəlirlərindən (bu Məcəllə ilə vergidən azad edilən gəlirlər istisna olmaqla) xərclər çıxılmadan 5 faiz dərəcə ilə vergi tutulur.

Vergi Məcəlləsinin həm 102.7-ci, həm də 101.6-cı maddələrinə görə, suvenirləri malların alış aktlarına əsasən rəsmiləşdirən şəxslərin ödəmə mənbəyində heç bir vergi tutmaq öhdəliyi yoxdur. Həmçinin, 01.01.2024-cü ilə kimi bu qaydada rəsmiləşdirdiyi suvenirlərin dəyərini tam olaraq xərcə sala bilərdi. Ancaq Vergi Məcəlləsində edilmiş son dəyişikliyə görə, 01.01.2024-cü il tarixindən tələblər dəyişib.

Məcəllənin 109.8-ci maddəsinə əsasən, “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.5-ci maddəsində göstərilən mallar, habelə daşınmaz əmlak, avtomobil nəqliyyatı vasitələri və daşınar əsas vəsaitlər istisna olmaqla, digər malların vergi ödəyicisi kimi vergi orqanında uçotda olmayan fiziki şəxslərdən alış aktı əsasında alınması və ya malların vergi ödəyicilərindən bu Məcəllənin 50.8-ci maddəsinin tələblərinə cavab verən nəzarət kassa aparatının çeki əsasında alınması üzrə gəlirdən çıxılan xərclərin yuxarı həddi vergi ödəyicisinin hər il üçün gəlirlərinin və xərclərinin ən yüksəyinin hər bir hal üzrə 2 faizi həddində məhdudlaşdırılır və bu həddən yuxarı məbləğ gəlirdən çıxılmır.

Maddədən də aydın olur ki, artıq malların alış aktları ilə suvenirlərin alışını rəsmiləşdirmiş vergi ödəyiciləri vergitutma məqsədləri üçün onların dəyərini tam olaraq xərcə sala bilməyəcəklər. Artıq 2 faiz həddində bir limit qoyulub.

Misal: Tutaq ki, suvernirlərin alışını və satışını həyata keçirən sahibkar mart ayında malların alış aktı ilə 5.000 manatlıq suvenirlər alıb və 10.000 manata satıb. Bu zaman sahibkar 200 manatlıq suvenirin dəyərini xərc kimi gəlirdən çıxa biləcək: 10000 x 2% = 200 manat, yerdə qalan 4.800 manatlıq dəyər isə gəlirdən çıxılmayaraq xalis mənfəət hesabına bağlanacaq: 5000 – 200 = 4800 manat.

Vergi Məcəlləsində edilmiş bu dəyişiklik ümumi olaraq bir çox neqativ halların aradan qaldırılması məqsədi daşıyır. Yəni, bir çox vergi ödəyiciləri malların alış aktları formasında rəsmiləşdirmələr aparmaqla bnir sıra neqativ əməliyyatlar aparırdılar və vergidən yayınma hallarına yol verirdilər. Artıq bu məsələlərdə də suvenirləri alıb-satan sahibkarlar diqqətli olmalıdırlar. Yaxşı olardı ki, suvernirləri VÖEN-i olan səxlərdən əldə etsinlər ki, sonda dəyərini elektron qaimə-fakturalar hesabına tam xərcə sala bilsinlər.