Blog Full

Nou-hau

Nou-hau (ing. “know how” — “bilirəm necə”) və ya istehsalat sirri aşağıdakı kimi xarakterizə oluna bilər:

• hələ ümumi istifadə obyektinə çevrilməmiş, yenilik olan biliklər, elmi-texniki, istehsal, texnoloji, idarəetmə, maliyyə-iqtisad, kommersiya səciyyəli məlumatlar, həmçinin onlardan istifadə;
• texniki məsələni, yaxud digər məsələni həll etmək üçün texniki biliklər, kommersiya, idarəetmə, reklam sahəsində əməli təcrübə, istehsal sirləri.

Beynəlxalq ticarətdə bir yaxud bir neçə patentin, onunla əlaqəli nou-haunun kompleks verilməsini ehtiva edən lisenziyalı müqavilələr daha geniş yayılıb.

Bu hansısa sahədə (peşədə) müvəffəqiyyətli işlər aparmaq məqsədilə zəruri olan, özündə formulları, sxemləri, alətlər dəstlərini birləşdirən müəyyən informasiya yanaşmaları dəstidir. Bəzən bura patentlər, eləcə də rəqiblər üzərində üstünlüyü təmin edə bilən başqa istənilən gizli informasiyalar da daxil edilir.

Yüksək texnologiyalı iqtisadiyyatda “nou-hau” şirkətlərin aktivlərinin əsas hissəsini təşkil edir və qeyri-maddi aktiv kimi uçota alınır.

Nou-hau və innovasiya

Bir qayda olaraq, nou-hau innovasiyalar (yeniliklər) deməkdir ki, ticarət sirri rejimi tətbiq olunduğu digər şəxslərdən gizlədilməsi səbəbi ilə ona kommersiya dəyəri verilir.

Daha ümumi anlamda bu anlayış həmçinin həyata keçirilən yaradıcı ideyalara da tətbiq olunur.

Beləliklə, innovasiya dedikdə gözümüzün önünə belə bir proses gəlir: investisiyalar – təkmilləşdirmə – tətbiq olunma – keyfiyyətin yaxşılaşdırılması.

Nou-hau mühafizə vasitəsi kimi

Beynəlxalq qanunvericiliyə uyğun olaraq, müəssisə bəzi istehsal üsullarından, habelə texniki qərarlardan inhisarçı kimi istifadə etmək üçün onların müdafiə metodlarının ikisindən birini – patenti ya da kommersiya sirrini seçə bilər. Patentin, kommersiya sirrinin məqsədi eynidir – rəqibləri innovasiyalardan istifadəyə imkan verməmək,  inhisarçı istifadədən fayda götürmək.

Lakin müdafiə metodları prinsipial şəkildə bir-birindən fərqlənir: patentləşdirmə məlumatların açıqlanmasını, qanunla müdafiə olunmasını (müəlliflər tərəfindən əvvəlcədən ödənilmiş) nəzərdə tutur, o cümlədən, başqa şəxslərin məhkəmə təqibi təhdidi altında patent sahibinin razılığı olmadan eyni həldən istifadə etməsi qadağandır. Nou-hau isə sirrin köməyi ilə müdafiəni nəzərdə tutur. İnformasiya heç kimə açıqlanmır, lakin başqa şəxsin açıqlaması, həmçinin müstəqil tapılması halında belə bir üsulun (texniki həll) istifadəsini qadağan etmək artıq mümkün deyildir. Nou-hau hüququ məxfilik davam edildiyi müddətdə etibarlıdır.

Çox vaxt, bir nou-hau transfer müqaviləsinə, həmin müqavilənin fəaliyyət ərazisində müxtəlif səbəblərdən patent mühafizəsini almamış texniki, təşkilati, iqtisadi, həmçinin digər xarakterli məlumatları ötürən patent olmayan lisenziya deyilir. Belə ki, nou-haunun ən mühüm xassəsi onun üçüncü şəxslərə naməlum qalmasıdır, nou-hau transfer müqaviləsinin məxfiliyini təmin etmək, nou-hau transfer müqaviləsinin zəruri şərtidir. Nou-hau transfer müqaviləsinin digər ən əhəmiyyətli şərti bir qayda olaraq, lisenziya sahibinə sublisenziya verilməsinin qadağan edilməsidir. Nou-haudan istifadənin məzmunu tərəflərin razılığı əsasında müəyyən edilir.

Müasir şəraitdə adətən innovasiyaların kompleks müdafiəsindən istifadə olunur: müəlliflər patent (çox vaxt – patentlər zərfi) alırlar və ona nou-hau zərfini əlavə edirlər. Bu müəllifləri patent müdafiəsi mövcud olmayan ölkələrdə onların sanksiyası tətbiqindən, eləcə də icadın dövlət tərəfindən oğurlanmasından (məs, hərbi-sənaye kompleksi, prioritet ehtiyacdan ötrü) sığortalayır.

Xarakterinə görə nou-houların növləri

 Nou-hauları texniki və kommersiya xarakterli kimi iki qrupa ayırmaq olar.

Texniki xarakterli:

1. qeydiyyatdan keçməmiş məhsullar, maşınlar, aparatlar, fərdi hissələr, alətlər, emal aparatları;
2. texniki sənədlər;
3. təlimatlar;
4. istehsal təcrübəsi,
5. mühasibatlıq, statistika, maliyyə hesabatlılığı, hüquqi, iqtisadi işlər sahəsində biliklər, vərdişlər;
6. gömrük, ticarət qaydaları ilə bağlı bilik.

Kommersiya xarakterli “nou-hau” bunları nəzərdə tutur:

1. Məlumat bankı ünvanları;
2. Müştərilərin kartotekası;
3. Təchizatçıların kartotekası;
4. İstehsalın təşkili, effektivliyi, məhsul buraxılışının həcmi barədə məlumatlar;
5. Məhsulların satışının, yayılmasının təşkili üzrə məlumatlar;
6. Reklam metodları, formaları;
7. Personalın təhsili barədə məlumatlar.

Lisenziyalı müqavilə nədir?

Lisenziyalı müqavilə – lisenziyaların, “nou-hau”, əmtəə nişanı, habelə başqa istifadə hüququnun verilməsi barədə müqavilədir

Onlara aşağıdakılar aid edilir:

1. Patent lisenziyasının transferi;
2. Birdən artıq patentin, onunla əlaqəli “nou-hau”nun kompleks ötürülməsi;
3. İxtira məqsədli patentsiz “nou-hau”dan istifadə etmək üçün lisenziya müqaviləsi;
4. Texniki biliklərin köçürülməsiylə yanaşı, son iki növ lisenziyalaşdırma müqavilələri lisenziyalı məhsulların təşkili üçün lisenzor (patent sahibi) ilə əlaqədar mühəndislik xidmətləri ilə, eləcə də avadanlıq, xammal, fərdi komponentlərin müvafiq təchizatı ilə təmin olunur.

Lisenziya müqavilələri aşağıdakılardan asılı olaraq dəyişir:

1. Lisenziyalı məhsulların ixracına icazə verir, tamamilə istisna edir, ya da qismən məhdudlaşdırır;
2. Lisenziyalı avadanlığın lisenziyalaşdırılmış avadanlıqlara yeni düzəlişlər haqqında məlumatı vermək üçün lisenziatın (lisenziyanı) müqavilə müddətində lisenziyalı tərəfin öhdəliyin olması / olmaması;
3. Texnologiya köçürmə üsuluyla, yəni, lisenziya obyektinin tikintisi, tam avadanlıqla təchizatı və mühəndis xidmətlərinin göstərilməsi üçün müqavilə bağlanması ilə müstəqil şəkildə yaxud eyni vaxtda verilir.

Hüquqların ötürülməsi

Nou-hau hüququ olan şəxs bu hüququ müqavilə üzrə digər şəxslərə verə bilər. Bu halda onun hüquqlarına xitam verilir və bu hüquq onu əldə edənə ötürülür.

Nou-haunun ötürülməsi üçün müqavilələr lisenziyalaşdırma müqavilələrindən onunla fərqlənir ki, texnologiyanın sahibi, ixtiraçı hər hansı səbəbdən, patent verməkdən imtina edərkən, eyni zamanda həmin texnologiyanı özünü satmaqdan imtina etmir. Hüquqi qorunmanın mövcud olmaması nou-hau müqavilələrinin xüsusiyyətlərini müəyyən edir.

Nou-hauya varislik hüququ həm də miras, həmçinin hüquqi şəxslərin yenidən təşkil olunması səbəbindən də baş verir.

Nou-hauya müqavilə üzrə lisenziya verilərkən tərəflərdən biri (lisenziar – lisenziya sahibi) istifadə üçün nəzərdə tutulan məlumatları xəbər verməyə öhdəlik götürür, onlardan istifadəyə icazə verir, digər tərəf isə (lisenziat) həmin məlumatların məxfiliyini qorumaq, əgər müqavilədə başqa müddəalar qeyd edilməyibsə, istifadə etməyə görə mükafat ödəmək öhdəliyi götürür. Lisenziar yalnız nou-hau sahibləri ola bilər. Lisenziar nou-haunun həyata keçirilməsi üçün lazım olan qədər həqiqi məlumatları verməyə borcludur. Lisenziatın nou-haudan müqavilədə nəzərdə tutulan hüdudlarda istifadə etmək hüququ var. Müqaviləni tərəflərin razılığı əsasında digər şərtlər də təyin edə bilər.

Lisenziat nou-hau ilə bağlı sublisenziya müqaviləsini lisenziarın yalnız yazılı şəkildə icazəsindən sonra bağlaya bilər. Özü də bu zaman lisenziat öz hərəkətlərinə görə lisenziar qarşısında məsuliyyət daşıyır.

“Nou-hau”ya lisenziya verilməsi ilə bağlı müqaviləyə patent lisenziya müqaviləsi də daxil edilə bilər.

Lisenziya müqaviləsi orada nəzərdə tutulan müddət ərzində qüvvədə olur. Əgər müqavilədə müddət müəyyən edilməyibsə, onda tərəflərdən istənilən biri istənilən zamanda, özgə tərəfi altı ay əvvəldən gec olmayaraq xəbərdarlıq etməklə, müqaviləni poza bilər.

Nou-hauya olan hüquq dayandırıldıqda, lisenziya müqaviləsinə xitam verilir.

Nou-haunun qeyri-maddi aktiv kimi uçotu

Nou-hau anlayışının iqtisadi mahiyyətinə əsaslanaraq deyə bilərik ki, bu obyektlər qeyri-maddi aktivin xüsusiyyətlərinə tam cavab verir. Qeyri-maddi aktivlər müəyyən maliyyə-təsərrüfat əməliyyatları nəticəsində aktiv kimi tanınır. Belə əməliyyatların tərkibi 38 saylı “Qeyri-maddi aktivlər” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı (IAS38) və AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bunlar aşağıdakılardır (Qaydaların 11.18-ci maddəsi):

• ayrıca əldə edildikdə (alındıqda);
• mühasibat uçotu subyektləriın fəaliyyətlərinin birləşdirilməsi nəticəsində əldə edildikdə;
• hökumət subsidiyası hesabına əldə edildikdə;
• aktivlərin mübadiləsi nəticəsində əldə edildikdə;
• daxili imkanlar hesabına yaradıldıqda.

Qeyri-maddi aktivlərin dəyəri mühasibat uçotunun hesablar planının 101 saylı hesabının uyğun subhesabı üzrə aparılır. Qeyri-maddi aktivlər uzunmüddətli aktivlərdir, onların daxiledilməsi və xaricolması üzrə müxabirləşmə nümunələri burada verilib.

Aliment Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində

Uşaqları saxlamaq valideynlərin borcudur. Uşaqların saxlanması qaydaları və formaları valideynlər tərəfindən müstəqil müəyyən edilir. Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinin 75-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş bu vəzifə valideynlər tərəfindən könüllü icra edilmədikdə uşaqların saxlanması üçün vəsaitin – alimentin hesablanması və ödənilməsi məhkəmə qaydasında təmin edilir.

Latın dilində “alimentium” sözündən götürülən və “saxlanmaq, öhdədə olmaq” mənasında işlədilən aliment ailə üzvlərinin öhdəliyi kimi yuxarıda qeyd edilən Məcəllənin beşinci bölməsində, valideynlərin və uşaqların aliment öhdəlikləri isə həmin bölmənin 13-cü fəsillində şərh olunub.

Valideynlər uşaqlarını təmin etmək üçün bərabər məsuliyyət daşıdıqları üçün həm ata, həm də ana uşaq üçün aliment ödəyə bilər. Alimentin hesablanması zamanı əsas götürülən əməkhaqqı və digər gəlirlərin növləri “Uşaqlar üçün valideynlərinin aliment tutulan, manat və xarici valyuta ilə aldıqları əməkhaqqının və (və ya) başqa gəlirlərinin növlərinin müəyyən edilməsi barədə” AR NK-nin 23.05.2001-ci il tarixli 98 saylı qərarı ilə tənzimlənir.

Alimentin hesablanmasına fərqli yanaşmalar

Qərarın 7-ci maddəsinə əsasən “aliment onu ödəyən şəxsə çatası qazancın (gəlirin) məbləğindən vergilər tutulduqdan sonra alınır.” Təcrübədə bu maddənin icrasına fərqli yanaşmalarla rastlaşmaq olar. Bu fərqli yanaşmanı aradan qaldırmaq üçün “FIN” MMC-nin mütəxəssisləri tərəfindən İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinə sorğu ilə müraciət edildi. Sorğu alimentin hesablanması zamanı rast gəlinən iki yanaşmanı əhatə edir, daha konkret desək:

• əməkhaqqından aliment hesablanması aparıldıqdan sonra DSMF-yə tutulmalar edilir?, yoxsa;
• aliment DSMF-ya tutulmalar edildikdən sonra qalıq məbləğdən hesablanaraq ödənilir?

Göründüyü kimi bu iki yanaşmada fərq alimentin hesablanması prosesinin məcburi dövlət sosial sığorta, işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta haqlarının tutduqdan əvvəl yaxud sonra aparılmasıdır.

Bunu nümunələrdə izah edək:

1-ci yanaşma

Alimentin hesablanması: 143,20 manat ((800-84)*20% = 716*20%)
Bu yanaşmada icbari tutulmalar əməkhaqqından aliment çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdən, yəni 656.80 (800-143,20) manatdan hesablanır. Uyğun faiz dərəcələrini tətbiq etsək:

• sosial sığorta haqqı (3 %) 19,70 manat;
• işsizlikdən sığorta haqqı (0,5 %) 3,28 manat;
• icbari tibbi sığorta haqqı(2%) 13,14 manat olacaqdır.

Bu halda işçi tutulmalar çıxıldıqdan sonra 536,68 (800 – 84- 143,20 –(19,70 + 3,28 +13,14)) manat əməkhaqqı alacaq.

2-ci yanaşma

Bu halda alimenti hesablanması vergilərin və icbari ödənişlərin tutulmasından sonra aparılır. İcbari tutulmalar fiziki şəxsə hesablanmış vergi əməkhaqqından çıxıldıqdan sonra qalan məbləğə (716 manata) uyğun faiz dərəcələri tətbiq edilməklə hesablanır, yəni:

• sosialsığorta haqqı: 716 * 3 % = 21.48 manat;
• işsizlikdənsığorta haqqı: 694,52 * 0,5 % = 3,47 manat;
• icbaritibbi sığorta haqqı: 691,05 * 2 %= 13,82 manat;
• vergi və icbari tutulmalar tətbiq edildikdən sonra qalan məbləğ 677,23 (800- (84 + 21,48 + 3,47 + 13,82)) manat olacaq.

Bu məbləğdən aliment hesablayaq: 677,23 * 20%=135.45 manat
Alimentin hesablanması aparıldıqdan sonra işçiyə çatacaq əməkhaqqı 677,23-135,45=541,78 manat olacaq.

3-cü yanaşma

Vergiler.az saytında başqa bir yanaşmada şərh edilib. Həmin yanaşma ilə biz sizi saytımızda tanış etmişik (bax: “Aliment net, yoxsa gross əməkhaqqından tutulmalıdır?”)

Bütün bu şərhlərdən sonra  “FİN” MMC Dövlət Vergi Xidmətinə sorğusunda aşağıdakı suallara münasibət bildirilməsin xahiş edib:

• Vergi qanunvericiliyi baxımından sizə təqdim edilən yanaşmaların hansı düzgün hesab edilir?
• Əməkhaqqından DSMF tutulmaları edildikdən sonra aliment ödənişi edilməlidir, yoxsa aliment ödənişi edildikdən sonra DSMF tutulmaları olmalıdır?

Aliment hesablanmasına DVX-nin yanaşması

Qeyd edilən sorğuya İqtisadiyyat Nazirliyi yanında DVX-nin Bakı şəhəri Kiçik Sahibkarlıqla İş üzrə Baş İdarəsinin rəis müavini, baş vergi xidməti müşaviri  İlkin Həsənov tərəfindən hazırlanmış cavabda deyilir: “Bildiririk ki, aliment onu ödəyən şəxsə çatası qazancın (gəlirin) məbləğindən vergilər tutulduqdan sonra alınır. Alimenti ödəyən şəxsin qazancının (gəlirinin) ümumi məbləğindən qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada vergilər tutulduqdan sonra qalan məbləğdən aliment tutularaq onu alan şəxsə ödənilir.

Məcburi dövlət sosial sığorta, işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta haqları isə aliment ödənildikdən sonra qalan məbləğdən tutulur.”

DVX-nin cavabında daha sonra belə yanaşmanı əsaslandıran normativ hüquqi aktlar sadalanıb.

Cavabdan göründüyü kimi, DVX alimentin hesablanması zamanı istifadə olunan 1-ci yanaşmanı doğru hesab edir. Bu hesablamalar zamanı yarana biləcək anlaşılmazlığı ardan qaldırır, səhv hesablamaların tərəflərə vuracağı ziyanın və maliyyə sanksiyalarının qarşısını alır.

Dövlət Vergi Xidmətin cavabının tam mətni ilə buradan tanış olmaq olar.

Azərbaycan sahibkarları əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) malın realizasiyası zamanı ödənilməsi təklifi ilə çıxış edib.

“Report” Sahibkarlar (İşəgötürənlər) Təşkilatları Milli Konfederasiyasına (ASK) istinadən xəbər verir ki, bu məsələ Dövlət Gömrük Komitəsi (DGK) ilə Əməkdaşlıq Şurasının iclasında qaldırılıb.

İclasa ASK-nın vitse-prezidenti Vüqar Abbasov və DGK sədrinin I müavini Bəhruz Quliyev həmsədrlik ediblər. Görüşdə iş adamları həmçinin AQTA sertifikatı olmadan gömrük rəsmiləşdirilməsi ilə əlaqədar yaranan çətinliklərin, qısa idxal bəyannamələri ilə bağlı yüksək cərimələrin əlavə yükə səbəb olduğunu qeyd edib, gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı ekspertiza müddətinin çox vaxt almasının, nəticədə yükün sərhəddə ləngiməsinin əlavə logistik və saxlanma kimi xərclərin artmasına səbəb olduğunu vurğulayıb.

Sahibkarlar hüquqi və fiziki şəxslərin konsiqnasiya yolu ilə ixrac etdikləri malların (işlərin, xidmətlərin) müqabilində vəsaitlərin onların bəyan olunduğu gündən 180 gün ərzində ödənilməsi müddətinin 1 ilə uzadılmasını da təklif ediblər.

DGK nümayəndələri gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi ilə bağlı qanun çərçivəsində sahibkarlara dəstək verməyə hazır olduqlarını qeyd ediblər. Eyni zamanda qərara alınıb ki, təkliflər üzrə müzakirələrin aparılması və iqtisadiyyatın inkişafı üçün birgə səyləri gücləndirmək məqsədilə işçi qrupu yaradılsın.

Müzakirələr zamanı İkitərəfli Əməkdaşlıq Şurasının rübdə bir dəfə görüşməsi də məqbul hesab edilib.

Qeyd edək ki, Azərbaycanda ƏDV dərəcəsi 18 % təşkil edir.