Blog Full

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) İdarə Heyəti (İH) uçot dərəcəsinin 0,25 faiz bəndi azaldılaraq 7,75 %-dən 7,5 %-ə endirilməsi barədə qərar qəbul edib.

Bu barədə AMB-yə istinadən xəbər verilir.

Məlumata görə, faiz dəhlizinin aşağı həddi 6,25 % saxlanlıb, yuxarı həddi isə 0,25 faiz bəndi azaldılaraq 8,75 %-dən 8,5 %-ə endirilib.

“Bu qərar faktiki və proqnozlaşdırılan inflyasiyanın hədəflə (4±2%) müqayisəsi, inflyasiya gözləntilərinin stabilləşməsi, risk balansında baş verən dəyişikliklər nəzərə alınmaqla verilib. Proqnozlaşdırılan inflyasiyanın hədəfdə qalmasını nəzərə almaqla faiz dəhlizinin yuxarı həddinin və uçot dərəcəsinin azaldılması monetar şəraitin yumşalmasına yönəldilib. Aşağı həddin dəyişməz saxlanılması isə faiz dəhlizinin eninin optimallaşdırılmasına xidmət edir. Faiz dəhlizinin bu parametrləri müəyyən edilərkən onların banklararası pul bazarındakı faizlərə təsir miqyası da nəzərə alınıb”, – deyə AMB bəyan edib.

Bu qərar sabahdan qüvvəyə minir. Faiz dəhlizinin parametrləri haqda növbəti qərar mayın 1-də açıqlanacaq və bununla bağlı mətbuat konfransı keçiriləcək.

Əməkhaqqı anlayışı

Əməkhaqqının hesablanması və ödənilməsi üçün vergi ödəyicisinin tərtib etdiyi əməkhaqqı cədvəli işçilərə əməkhaqqı üzrə ödəmələri, habelə ondan tutulmaları əks etdirən yekun maliyyə hesabatlarıdır. Mühasibat uçotunda əməkhaqqı işçilərə müəyyən müddət ərzində göstərilmiş xidmətlərə görə ödənilən məbləğ (muzdlu işlə bağlı tarif (vəzifə) maaşı, mükafatlar, digər ödəmələr) hesab olunur. O, bir çox səbəblərdən vergi ödəyiciləri üçün mühüm rol oynayır.

Vergi uçotu məqsədləri üçün “əməkhaqqı” anlayışı Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsində  şərh olunub:

İşçilər üçün maaş cədvəlini tərtib edən mühasib bir çox ilkin sənədlərlə işləyir. İşçilərlə hesablaşmalar üzrə ən vacib sənəd olan əməkhaqqının hesablanması və ödənilməsi cədvəlində olan kiçik səhv, əhəmiyyətli cərimələrlə nəticələnə bilər.

Muzdlu işlə bağlı haqqın sənədləşdirilməsi

İstənilən mühasibat əməliyyatının qeydiyyatı prosesi ilkin sənədlər əsasında aparılır. Əməkhaqqı cədvəli belə sənədlərdən biridir. Proses zamanı habelə aşağıdakı sənədlərdən istifadə edilir:

• iş vaxtının uçot cədvəli (tabel);
• ştat cədvəli;
• əməkhaqqının hesablanması cədvəli;
• ödəniş cədvəli;
• müxtəlif ixtisaslaşdırılmış hesablamalarla bağlı əməkhaqqı cədvəlləri (maaşların müəyyən kateqoriyasının ayrıca hesablanması, məzuniyyət haqqı, orta gündəlik qazanc əsasında ezamiyyət günləri üçün əməkhaqqının ödənilməsi, mükafatların hesablanması və s.);

Bütün bu cədvəllər işçi heyəti ilə hesablaşmalar zamanı istifadə olunan standart ilkin sənədləri təmsil edir.

Əməkhaqqı cədvəlinin əsas elementləri

Cədvəl fiziki şəxsin muzdlu işlə bağlı bütün ödənişlərin, onla əlaqəli tutulmaların hesablanması prosesində istifadə edilən əsas sənəddir, işçiyə hesablanmış tarif (vəzifə) maaşı, mükafatlar, məzuniyyət və digər ödənişlər üçün hesablanmış məbləğlərin xülasəsidir. Bu sənəd aşağıdakı əsas elementlərdən ibarətdir:

• sənədin adı: “əməkhaqqının hesablanması cədvəli”;
• cədvəli tərtib edən müəssisənin adı;
• hesablamanın aid olduğu dövr (ay), habelə tərtib olunma tarixi;
• maliyyə əməliyyatlarının məzmunu, əhatə dairəsi: əməkhaqqının bütün komponentləri, onunla bağlı bütün tutulmalar, ödənişlər;
• əməliyyatın ölçü vahidi (manat);
• maliyyə əməliyyatının icrasına, onun düzgünlüyünə cavabdeh şəxslərin adı, vəzifələri: mühasib, baş mühasib, menecer, fərdi sahibkar yaxud onun uçotunu aparan şəxs;
• maliyyə əməliyyatında iştirak edən şəxslərin imzaları, habelə digər eyniləşdirmə məlumatları.

Cədvəl forması hansı məlumatları əks etdirməlidir?

Əməkhaqqı cədvəli vergi ödəyicisinin muzdlu işlə bağlı təsərrüfat əməliyyatlarının məzmununu açıqlamalıdır. Sütunların ənənəvi tərtibatında solda əməkhaqqının hesablanması üzrə məbləğlər – ümumi əməkhaqqı, sağda isə ondan tutulmalar əks olunur.

Diqqət etmək lazımdır ki, vəzifə maaşı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə müəyyən edilmiş minimum əməkhaqqıdan (2024-ci il üçün 345 manat) az olmasın.

Ümumi əməkhaqqının hesablanması zamanı istifadə edilən məbləğlər barədə buradan oxumaq olar.

Əməkhaqqıdan tutulmalar üzrə məbləğlər Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Əməkhaqqı cədvəlinə tutulmalar üzrə məbləğlər aşağıdakı hallar üzrə daxil edilə bilər:

• vergi, sosial sığorta, habelə digər icbari ödənişlər üçün;
• işçinin yazılı razılığı olduqda;
• məhkəmənin qərarı ilə müvafiq icra sənədləri əsasında;
• AR ƏM, maddə 175.2-də sadalanan digər hallarda.

Hər bir tutulan məbləğ ayrıca qrafa üzrə daxil edilir. Tutulan məbləğlər haqqında buradan daha ətraflı oxumaq mümkündür.

Təbii ki, işçilərin soyadları, adı, atalarının adları (SAA) əməkhaqqı cədvəlində göstərilir, eyni zamanda onların şəxsi tabel nömrələrini bir sütun üzrə göstərmək də məsləhətdir. Belə ki, bu:

• sənədi iş vaxtının uçot cədvəli ilə əlaqələndirir;
• işçilərin eyni SAA-ya görə təsadüfləri aradan qaldırır (həyatda hər şey ola bilər).

Qeyd edək ki, əməkhaqqının hesablanması cədvəli vergi hesabatları (bəyannamələrin) hazırlanması üçün əsas ilkin uçot sənədidir.

Əməkhaqqının ödəniş cədvəli

İşçiyə muzdlu işlə bağlı hesablanmış haqların ödənilməsi faktını aşağıdakı sənədlər təsdiqləyir:

• ödəniş nağd şəkildə aparıldıqda – əməkhaqqının ödəmə cədvəli;
• ödəniş nağdsız qaydada bank vasitəsilə həyata keçirildikdə – bankla şirkət arasında bağlanmış xidmət müqaviləsinə uyğun olaraq bank tərəfindən verilən ödəniş cədvəli.

İşçi sayı nisbətən az olan vergi ödəyicilərində kombinə edilmiş əməkhaqqı cədvəlindən – əməkhaqqının hesablama – ödəmə cədvəlindən istifadə edilir.

Hesablamalar və tutulmalar arasındakı fərq “Ödəniləcək məbləğ” qrafasında əks etdirilir. İşçilər onlara ödəniləcək məbləğin alınması faktını “İmza” bölməsində imza atmaqla təsdiq edirlər. Əməkhaqqı bank vasitəsi ilə ödənilərsə, “İmza” bölməsində “Bank kartına köçürülüb” qeyd olunur.

Hesablama-ödəniş işçilərin şəxsi hesab vərəqələri olduqda 3 il, olmadıqda isə 75 il müəyyən edilib.

Əməkhaqqı cədvəlinin tövsiyə edilən nümunəvi formasını buradan yükləmək olar. Forma mütləq deyil, qanunvericiliyə uyğun dəyişiklik etmək mümkündür.

2024-cü ildə Vergi Məcəlləsində edilən dəyişikliklərdən biri də kredit təşkilatlarının ödəməli olduğu torpaq vergisi ilə bağlıdır. Yeniliyi iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev şərh edir.

Bu ildən Vergi Məcəlləsinə torpaq vergisi ilə bağlı yeni maddə əlavə edilib. Məcəllənin 207.12-ci maddəsinə əsasən, kredit təşkilatları verilmiş kredit müqabilində onların mülkiyyətinə keçən torpaqlara görə həmin torpaqların balansa götürüldüyü təqvim ilindən başlayaraq 2 il müddətinə torpaq vergisini ödəməkdən azaddırlar.

Bu maddənin əlavə edilməsində məqsəd ondan ibarətdir ki, kredit təşkilatları ayırdıqları kredit xəttini geri ala bilmədikdə, girov kimi qoyulmuş torpağı balansına aktiv olaraq qəbul etdikdən sonra bu, torpağın ayrılan kredit məbləğini əvəz etməsi kimi nəzərə alınaraq torpaq vergisi verilməsin. Bu da öz növbəsində kredit təşkilatlarına stimul verəcək.

Misal: Fiziki şəxs Fariz Səmədov (ad şərtidir) mülkiyyətində olan 10 ha torpağını 2024-cü ilin aprel ayında girov qoyaraq “BY” kredit təşkilatından 510.000 manat kredit götürüb. Kredit ödənişi edə bilmədiyi üçün girov kimi qoyulan 10 ha torpaq 2025-ci ilin yanvar ayında “BY” kredit təşkilatının mülkiyyətinə keçib. Bu zaman 2025-ci ilin yanvar ayından 2 il müddətinə “BY” kredit təşkilatı mülkiyyətinə keçən 10 ha-lıq torpağa görə vergi ödəməyəcək.

Burada əsas məqamlardan biri də həmin kredit təşkilatının torpaq vergisi bəyannaməsini verib-verməyəcəyi ilə bağlıdır. Vergi Məcəlləsinə baxdıqda bəyannamənin verilməməsi ilə bağlı müddəaya rast gəlinmir. Ona görə də kredit təşkilatı torpaq vergisi bəyannaməsində 10 ha torpağı bəyan edib güzəştə saldıqdan sonra bəyannaməni Dövlət Vergi Xidmətinə təqdim etməlidir.

Mənbə: vergiler.az

İşəgötürən əmək müqaviləsi bağladığı işçilərə əməkhaqqı hesablamalı və operativ şəkildə ödəməlidir. Bu zaman onun digər öhdəlikləri də yaranır, məsələn, əməkhaqqıdan tutulmalar etməli və təyinatı üzrə ödəməlidir. Bu yazıda 2024-cü ildə işçilərin maaşından tutulmaların məbləği, növləri, məbləğləri barədə məlumat verəcəyik.

Əməkhaqqı nədir?

Öncə yarımbaşlıqda qoyulan suala qısa cavab verək. Əməkhaqqı (əməyin ödənişi) əməyə yaxud işdə iştiraka görə verilən haqdır, əmək müqabilində ödənilən təzminatıdır. Ödəniş edilərkən aşağıdakılar nəzərə alınır:

• işçinin ixtisası;
• işin mürəkkəbliyi;
• yerinə yetirilən işin kəmiyyəti;
• keyfiyyəti;
• şərait və sair.

İşçinin aldığı haqq onun gəliri sayılır, ödənilən əməkhaqqıdan tutulmalar müvafiq qaydada həyata keçirilməlidir.

Əməkhaqqı Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində işçinin göstərdiyi xidmətlərə görə ödənilən haqq kimi müəyyən edilib, daha dəqiq desək:

İşçiyə muzdlu işlə əlaqədar ödənilən əməkhaqqı, onun ödənilməsi formaları haqqında  “Əməkhaqqı nədir?” adlı məqalədən ətraflı oxumaq olar.

Tutulmaların rəsmiləşdirilməsi

2024-cü ildə də əməkhaqqıdan tutulmaların rəsmiləşdirilməsinə tələblər əvvəlki illərdə olduğu kimdir, dəyişməyib. Hər bir təşkilat özünə uyğun əməyin ödənilməsi sistemini seçir, amma onları yerli normativ-hüquqi aktlara uyğun rəsmiləşdirmək lazımdır. İşçilərin haqq-hesab sənədləri işəgötürən tərəfindən hazırlanır. Bu sənədlərdə əməkhaqqı, ona daxil olan ödənişlər, tutulmalar haqqında məlumatlar əks olunur. İşçi əməkhaqqı aldığı zaman sənədlərdə qeyd olunmuş ödəmə və tutulma məbləğləri, onların səbəbləri ilə tanış olmaq hüququna malikdir. Əməkhaqqının hesablanması işçinin vəzifə maaşına əsasən faktiki iş yerində aparılır. Əməkhaqqıdan tutulmalar qanunvericiliyə uyğun, habelə işçinin yazılı razılığı əsasında aparılır.

Əməkhaqqıdan tutulmaların tərkibi

Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsinə görə əməkhaqqıdan aşağıdakı icbari tutulmalara yol verilir:

• gəlir vergisi üzrə tutulma;
• məcburi dövlət sosial sığorta haqqı;
• işsizlikdən sığorta haqqı;
• icbari tibbi sığorta haqqı.

Həmin maddəyə görə, həmçinin, digər əməkhaqqıdan tutulmalar da mümkündür:

• icra sənədləri üzrə müəyyən edilən tutulmalar:
• alimentlər;
• kredit təşkilatına olan borclar;
• sağlamlığa vurulmuş ziyanın ödənilməsi;
• işçinin təqsiri üzündən işəgötürənə vuruluan ziyanın məbləği;
• işçi iş ili bitənədək işdən çıxdığı halda işlənməmiş günlərə görə verilən məzuniyyət pulu;
• işçiyə avans olaraq verilmiş ezamiyyə xərclərinin artıq qalan borc məbləği;
• mühasibat tərəfindən səhvən artıq verilmiş məbləğlər;
• təhtəlhesaba verilən və xərclənməyib vaxtında qaytarılmayan pulun məbləği;
• kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulan hallarda müəyyən edilən məbləğ;
• həmkarlar ittifaqına üzvlük haqqı.

 Gəlir vergisi üzrə tutulmalar

Əməkhaqqına görə icbari tutulmaları (gəlir vergisi üzrə əməkhaqqıdan tutulmalar istisna olmaqla) həm işçi, həm də işəgötürən tərəfindən ödənilir. Fiziki şəxslərin muzdlu işlə bağlı gəlirindən vergi Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin VII fəsli ilə tənzimlənir.

Gəlir vergisi birbaşa vergilərin əsas növüdür.

Əməkhaqqıdan tutulmaların tətbiqi zamanı nəzərə almaq lazımdır ki, gəlir vergisinə cəlb edilən muzdlu işçilərə tətbiq edilən güzəşt 2024-cü ildə də qüvvədədir, onları iki kateqoriyaya bölmək lazımdır (VM, maddə 101):

• neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektorunda işləyən şəxslərdən 14% həcmində gəlir vergisi tutulur. Bu tutulma aylıq maaşı 2500 manata qədər olan şəxslərdə yaşayış minimumu çıxıldıqdan sonra yerinə yetirilir. Vəzifə maaşı 2500 manatdan çox olduqda isə 350, əlavə olaraq 2500 manatdan çox olan məbləğin 25%-i tutulur;
• neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri dövlət sektorunda vəzifə maaşı 8000 manata qədər olan fiziki şəxslərdən vergi tutulmur. 8000 manatdan yuxarı əməkhaqqı alan şəxslərdən isə həmin məbləğdən çox olan hissənin 14%-i tutulur.

Əməkhaqqıdan tutulmalar zamanı vergiləri hesablayarkən Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş azadolma və güzəştləri nəzərə almaq lazımdır, məsələn, aşağıdakı hallarda gəlir vergisi tutulmur:

• işsizliyə, doğuşa görə dövlət müavinətləri;
• pensiyalar;
• uşaqlar üçün ödənişlər;
• sağlamlığa dəyən zərərin ödənilməsi və s. 

Əməkhaqqıdan digər icbari tutulmalar

Məcburi dövlət sosial sığorta (MDSS) haqqı üzrə əməkhaqqıdan tutulmalar sığortaçıya sığortalanmaya görə verilən pul vəsaitidir. Sığorta haqqının hesablanması, tətbiq olunan güzəşt nəzərə alınmaqla 2024-cü ildə aşağıdakı qaydada aparılır:

• Dövlət və neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan işçilər üçün sığorta haqqının dərəcəsi sığortaedən tərəfindən 22%, sığortaolunanın gəlirindən isə 3% müəyyən olunub.
• Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri dövlət sektoruna aid vergi ödəyicilərinin işçilərinin əməkhaqlarından tutulmalar:

a) aylıq vəzifə maaşı 200 manata qədər olan halda sığorta haqqı:

• sığortaedən üçün – 22 faiz;
• sığortaolunanın gəlirindən – 3 faiz həddində müəyyən olunub.

b) əməkhaqqı 200 manatdan yuxarı olduqda isə:

• sığortaedən – 44 manat + 200 manatdan yuxarı məbləğin 15 faizi;
• sığortaolunan – 6 manat + 200 maanatdan yuxarı məbləğin 10 faizi məbləğində məcburi dövlət sığorta haqqı tutulur.

İşsizlikdən sığorta ödənişi sığorta hadisəsi baş verən halda sığortaolunana ödənilən pul vəsaiti hesab olunur. İşçsizlikdən sığorta üzrə tutulmalar həm sığorta olunan tərəfindən, həm də sığortaedənin vəsaiti hesabından 0.5 faiz hesablanır.

İcbari tibbi sığorta üzrə tutulma tibbi xidmətlərdən istifadə etmək üçün təminat verən ödəniş formasıdır. İcbari tibbi sığorta əməkhaqqının 8000 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissədən 0,5 faiz tutulur.

Hesablamaya nümunələr

İşçi dövlət müəssisəsində işləyir. Onun aylıq əməkhaqqısı 1000 manatdır. Heç bir güzəşt və azadolması yoxdur. 2024-cü ildə əməkhaqqıdan tutulmalar aşağıdakı kimi olacaqdır.

Gəlir vergisi: 112 manat, (1000-200) x 14%;

DSMF ayırmaları: işçidən tutulma 30 manat (1000 x 3%),  işəgötürən tərəfindən ödəniş 220 manat (1000*22%);

İşsizlikdən sığorta haqqı: işçidən tutulma 5 manat (1000 x 0,5%), işəgötürən tərəfindən ödəniş  5 manat (1000 x 0,5%);

İcbari tibbi sığorta haqqı: işçidən tutulma  20 manat ( 1000 x 2%), işəgötürən tərəfindən ödəniş  20 manat (1000 x 2%);

„NETT”əməkhaqqı:  833 manat, ( 1000-112-30- 5-20).