Blog Full

Minimum əməkhaqqı

Əməkhaqqı işçiyə görülən işin müqabilində işəgötürən tərəfindən gündəlik, yaxud aylıq olaraq pul və ya natura formasında ödənilən haqqdır. Əməkhaqqı hesablanması zamanı tərəflər arasında bağlanmış müqavilə əsas götürülür. İşəgötürən işçiyə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş minimum məbləğdən az olmayan əməkhaqqı ödəməlidir. “Əməkhaqqının minimum məbləği” anlayışına Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi aşağıdakı kimi tərif verir:

Bu məbləğə:

• mükafat ödənişləri;
• əməkhaqqına əlavələr;
• artımlar və digər ödəmələr daxil edilmir.

Məcəllənin 155.6 maddəsinə görə “Minimum əməkhaqqının məbləği müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir.”

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə 01.01.2023-il tarixdən minimum əməkhaqqı 345 manat müəyyən edilib və 2024-cü il üçün əməkhaqqı hesablanması zamanı da, hələ ki, qüvvədədir.

Əməyin ödənilmə sistemləri

Əməyin ödənilmə sistemləri bir sıra amillərdən, ilk növbədə əməyin təşkili və onun inkişaf perspektivlərindən asılı olaraq tətbiq olunur. Bu sistemin tətbiqi qaydaları tərəflərin qarşılıqlı razılığına əsasən  Əmək müqavilələri, habelə kollektiv müqavilələrlə müəyyən olunur.

Hər bir təşkilat özünə uyğun əməkhaqqı sistemlərini tətbiq edə bilər, yalnız yerli qaydalarda onların rəsmiləşdirilməsi zəruridir. Əməkhaqqı hesablanması zaman   aşağıdakı əsas sənəd və qaydalar rəhbər tutulmalıdır:

• daxili əmək qaydaları;
• kollektiv müqavilə;
• maddi həvəsləndirmə və mükafatlandırma müddəaları;
• ştat cədvəli;
• əmək müqaviləsinin müddəaları;
• digər yerli normativ hüquqi aktlar.

İşəgötürən həmçinin, işçilərin haqq-hesab sənədlərinin hazırlanmasını təmin etməlidir. Əməkhaqqı və ona daxil olan ödənişlər, tutulmalar haqqında məlumatlar həmin haqq-hesab sənədlərində əks olunur. İşçi əməkhaqqı aldığı zaman bu sənədlərdə qeyd edilən və ona verilən ödəmələrin, habelə tutulmaların səbəbi və məbləği ilə tanış olmaq imkanına malikdir.

Əməkhaqqı hesablanması zamanı nəzərə alınan məbləğlər

Əməkhaqqını təşkil edən xərclərin tərkibi:

• aylıq taarif (vəzifə) maaşı;
• birdəfəlik mükafatlar;
• əmək şəraitindən asılı olaraq vəzifə maaşına edilən əlavələrdən ibarətdir.

Aylıq taarif maaşı əməkhaqqının əsas hissəsidir və müvafiq normativ hüquqi sənədlərə əsasən işəgötürən tərəfindən müəyyən olunur.

Əməyin ödənilməsi sistemləri

Məcəllənin 157-ci maddəsinə əsasən əməyin ödənilməsi sisteminin 3 növü vardır:

• vaxtamuzd;
• işəmuzd;
• əməyin ödənilməsinin digər sistemləri.

Vaxtamuzd ödəniş sistemində  əməkhaqqı işçinin işlədiyi vaxtın-saatın, ayın, günün miqdarı ilə müəyyən olunur. Qeyd olunan vaxta uyğun olaraq gündəlik, aylıq əməkhaqqı hesablanır. AR ƏM-nin 89-cu maddəsində gündəlik iş vaxtının müddəti 8 saat, həftəlik isə 40 saatdan artıq olmayaraq müəyyən edilib. Lakin müstəsna hallarda 40 saatlıq həddi gözləməklə AR Nazirlər Kabineti tərəfindən 6 günlük iş vaxtı rejimi müəyyən edilə bilər. Təcrübədə ən çox tətbiq olunan vaxtamuzd ödəmədir ki, buna da aylıq vəzifə maaşı alan işçilərin əməkhaqqı ödənilmə sistemini nümunə göstərmək olar.

Vaxtamuzd əməkhaqqı hesablanmasına nümunələr

Nümunə 1: İşçinin aylıq əməkhaqqısı 600 manatdır. Əgər o nəzərdə tululmuş iş vaxtı normasında tam işləyibsə, əməkhaqqını tam şəkildə alacaqdır. Tutaq ki, işçi ay ərzində 6 gün işdə olmayıb. Həmin ayda iş günlərinin sayı 22 iş günü olarsa, hesablanan əməkhaqqı 436.32 manat olacaqdır.

600/22=27.27

22-6=16 iş günü

27.27×16=436.32 manat

Nümunə 2: İşçiyə işlədiyi hər saata görə 20 manat məbləğ  müəyyən olunub. Ay sonunda iş vaxtı uçotuna görə 90 saat işləmiş olarsa, işçiyə hesablanmış əməkhaqqı 1800 manat (20×90) olacaqdır.

Əməyin ödənilməsinin işəmuzd sistemi

İşəmuzd əməkhaqqı sistemində əməkhaqqının məbləği işçilərin taarif dərəcələrinə və vaxt normalarına əsasən müəyyən olunur. İşçinin əməyi vahid vaxt ərzində istehsal etdiyi məhsulun miqdarından və ya görülən işin həcmindən asılı olaraq ödənilir.

Nümunə 3: İşçiyə hazırladığı hər avadanlığa görə 80 manat nəzərdə tutulub. Ayın sonunda ümumilikdə 12 məhsul hazırlanıb. İşçiyə 960 manat  (80×12) ödəniləcək.

Digər ödəmə sistemləri

Əməkhaqqı hesablanması zamanı tətbiq edilən  digər ödəniş forması  isə ümumi həcmi əvvəlcədən müəyyən olunan işlərə görə hesablama aparılmasıdır. İşçi və işəgötürən arasında bağlanmış müqavilədə işin konkret görülmə vaxtı müəyyən edilmir, yalnız işin başlama və bitmə tarixi öz əksini tapır. Bu ödəniş sistemi akkord forma hesab edilir.

Mükafatlar və əlavə ödənişlər

Əməkhaqqının hesablanması qaydasında məhsuldarlığın və işin səmərəliliyinin artırılması məqsədilə mükafatlar və əlavələr, məsələn, xidmət stajına, işin yüksək nəticələrinə və ya onun intensivliyinə görə, nəzərdə tutula bilər.

Əməkhaqqı işçiyə ayda ən azı iki dəfə:

• avans;
• ayın sonunda qalan hissəsi məbləğində 16 gündən çox olmayan vaxt fasiləsi ilə verilir.

Avans ayın birinci yarısında verilir və aylıq taarif cədvəlində müəyyən edilir. İşçiyə illik dövr üçün əməkhaqqı hesablanması aparıldıqda ayda bir dəfədən az olmayaraq əməkhaqqı ödənilməlidi.

Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi

Təcrübədə elə hallar olur ki, əmlakın mövcud qiymətləri əsaslı şübhə yaradır və əsas vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsi zərurəti yaranır. Bizim tez-tez qeyd etdiyimiz ədalətli dəyər əslində budur. Yenidən (təkrar) qiymətləndirmə üçün konkret vaxt mövcud deyil. Müəssisədə torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi, bir qayda olaraq, heç bir səbəb olmadan ilin sonu yaxud əsaslı zərurətin olduğunu hesab etdiyi aşağıdakı hallarda apara bilər:

• əsas vəsaitin zədələnməsi və ya buna bənzər hallar;
• bazarda analoji, lakin daha təkmil əsas vəsaitin peyda olması;
• inflyasiya və digər bu kimi hallarda da aparıla bilər.

Proses ona görə yenidən qiymətləndirmə adlanır ki:

• əsas vəsaitin mövcud qiyməti, dəyəri bəllidir, lakin onun ədaləti əks etdirmədiyinə əsaslar və ya şübhələr var;
• və müəssisə bu şübhəni aradan qaldırmaq istəyir.

Torpaq, tikili və avadanlıqların qiyməti bəlli deyildirsə, onun dəyərləndirilməsi yenidən qiymətləndirilmə deyil, sadəcə qiymətləndirmə adlanacaqdır.

Qanunvericilik bazası

Qiymətləndirmə 25 iyun 1998-ci il tarixli, 510-IQ saylı və 8 dekabr 2023-cü il tarixli, 1052-VIQ saylı “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında” AR qanunları ilə tənzimlənir. Sonuncunun 6-cı fəslində ayrı-ayrı maddələrin qüvvəyə minməsi haqqında keçid müddəalar nəzərdə tutulduğundan, hələ ki, hər iki qanundan paralel istifadə edilir.

Qanunvericilik qiymətləndirilmə fəaliyyətinin obyektini aşağıdakı kimi qruplaşdırır:

• mülki qanunvericiliyə əsasən məcburi qiymətləndirilən əmlak;
• qiymətləndirilməsi sifarişçi tərəfindən zəruri hesab edilən əmlak.

Qanunvericilidə əmlakın qiymətləndirilməsinin məcburi aparıldığı hallar da nəzərdə tutulub.

Obyektin qiymətləndirilməsi, o cümlədən torpaq, tikili və avadanlıqların qiymətləndirilməsi sifarişçi və qiymətləndirici arasında bağlanmış müqavilə əsasında aparılır. Bunun üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada qeydiyyatdan keçmiş peşəkar qiymətləndirmə şirkətlərinə müraciət etmək lazımdır.

Obyektin qiymətləndirilməsi məhkəmə qərarı əsasında (əgər bu, mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulubsa) aparılırsa, məhkəmə müstəqil şəkildə qiymətləndirici seçə bilər.

Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsinin uçotu

Təkrar dəyərləndirmə zamanı, çox vaxt torpaq, tikili, avadanlıqların qalıq dəyəri artır. Buna səbəb, bir qayda olaraq, ölkələrdə baş verən inflyasiyadır.

Qeyd etdiyimiz kimi, hər cür əmlak yenidən qiymətləndirməsinin predmeti ola bilər, lakin ehtiyatların yalnız xüsusi hallarda qiymətləndirilməsi tövsiyə edilir. Əsas vəsaitlərin qiymətləndirilməsi daha məqsədəuyğundur, çünki ehtiyatlardan fərqli olaraq əsas vəsaitlər uzunmüddətli istifadə üçün nəzərdə tutulub.

Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarına görə, əgər torpaq, tikili, avadanlıqlar kateqoriyasına aid olan hər hansı bir aktiv təkrar qiymətləndirilirsə, onun aid olduğu bütün kateqoriya yenidən qiymətləndirilməlidir.

Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsindən yaranmış artım “Yenidən qiymətləndirmədən artım”, zərər isə “Yenidən qiymətləndirmədən zərər”  adlı kapital hesabında toplanmalıdır.

Yenidən qiymətləndirilmə zamanı amortizasiya

Torpaq, tikili, avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi zamanı yığılmış amortizasiyada da uyğun düzəliş edilməlidir. Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartları (IAS 16) yenidən qiymətləndirmə tarixinə yığılmış amortizasiyaya düzəlişin iki üsullunu müəyyən edir.

Birinci metodda indeksləşdirmə hesabına aktiv amortizasiya olunan bərpa dəyərinədək təkrar qiymətləndirilir. Təkrar dəyərləndirmə tarixinə yığılmış amortizasiya aktivin balans dəyərindəki dəyişikliklərə mütənasib olaraq yenidən qiymətləndirilir. Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi başa çatdıqdan sonra balans dəyəri aktivin yenidən qiymətləndirilən dəyərinə bərabər olur.

Yığılmış amortizasiyanın düzəlişinin ikinci üsulu binaların qiymətləndirilməsində tez-tez istifadə olunur. Bu halda yığılmış amortizasiya ümumi balans dəyərinin əksinə eliminasiya olunur (yəni yığılmış amortizasiya ümumi balans dəyərindən çıxdaş edilir), xalis kəmiyyət isə aktivin təkrar qiymətləndirilən kəmiyyətinədək yenidən hesablanılır.

Torpaq, tikili və avadanlıqların istismarı dövründə bölüşdürülməmiş mənfəətə onun yenidən qiymətləndirilməsindən artımın yalnız bir hissəsi köçürülə bilər. Artımın köçürülən məbləği aktivin təkrar qiymətləndirilən balans qiyməti əsasında hesablanan amortizasiya məbləğiylə onun ilk dəyəri əsasında hesablanılan amortizasiya məbləği arasındakı fərqi təcəssüm etdirir.

Amortizasiyanın hesablanması metodları

Aktivlərin, o cümlədən torpaq, tikili və avadanlıqların amortizasiyası hesablanarkən aşağıdakı metodlardan biri tətbiq edilə bilər:

• bərabər hesablama (düz xətt) metodu;
• azalan qalıq metodu;
• istehsalat vahidi metodu.

Müəssisənin seçdiyi metod aktivdən istifadə zamanı gözlənilən gələcək iqtisadi səmərənin hesablanılması sxemini daha dəqiq təsvir edir. Seçilən metod dövrdən dövrə ardıcıl tətbiq olunur. Bu zaman gələcək iqtisadi faydanın istehlakının hesablanılması sxemində dəyişikliklərin baş verməsi halları istisna təşkil edir.

Düz xətt metodu

Düz xətt metodunda, əgər aktivin ləğvetmə dəyəri dəyişikliyə uğramırsa, amortizasiya məbləği aktivin faydalı istifadə müddəti ərzində hesablanılır. Bu zaman aktivin amortizasiya dəyəri əsas kimi götürülür.

Nümunə 1. Avtomobilin maya dəyəri 41000 manat təşkil edir. Müəssisə avtomobilin faydalı istifadə müddətini 5 il  nəzərdə tutulub. Nəqliyyat vasitəsinin ləğvetmə dəyəri 3000 manatdır. Amortizasiyanın bərabər hesablama (düz xətt) metodu ilə hesablanması qaydası aşağıdakı analitik cədvəldə verilmişdir (cədvəl 1):

Cədvəl 1. Bərabər hesablama (düz xətt) metodu ilə amortizasiyanın hesablanılması, manatla

Azalan qalıq metodu

Azalan qalıq metodu amortizasiyanın hesablanılan məbləğinin aktivin faydalı istifadə müddəti ərzində azalmasını nəzərdə tutur. Amortizasiya ayırmalarının məbləği aktivin hesabat ilinin əvvəlinə qalıq dəyərindən və amortizasiya normasından asılı olaraq müəyyənləşdirilir. Amortizasiya ayırmaları norması sürətlənmə əmsalını artırır.

Amortizasiya hesablanılmasının belə bir metodu yüksək texnologiyalı sahələrdə tətbiq olunur.

Nümunə 2. Avtomobilin maya dəyəri 41000 manata bərabərdir. Müəssisə avtomobilin faydalı istifadə müddətini 5 ilə nəzərdə tutmuşdur. Sürətləndirmə əmsalı ikiyə bərabərdir. Avtomobilin ləğvetmə dəyəri 3000 manat təşkil edir. Azalan qalıq metodu əsasında aktivlərə amortizasiya hesablanılması qaydası aşağıdakı cədvəldə verilmişdir (cədvəl 2):

Cədvəl 2 . Azalan qalıq metodu ilə amortizasiyanın hesablanılması, manatla

İstehsalat vahidi metodu

İstehsalat vahidi metodu qaydasında amortizasiya məbləğinin hesablanılması aktivin ehtimal olunan istifadəsindən yaxud aktivin ehtimal olunan məhsuldarlığından asılı olaraq həyata keçirilir.

Nümunə 3. Avtomobilin maya dəyəri 55000 manat həcmindədir. Onun ləğvetmə dəyəri 7000 manata bərabərdir. Müəssisə belə güman edir ki, avtomobilin bütün istifadəsi ərzində ümumi yurüşü 400000 km. olacaq. Bir kilometrinə düşən amortizasiya dəyəri 0,12 manat təşkil edir. İstehsalat vahidi metodu üzrə amortizasiyanın hesablanılması aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir (cədvəl 3):

Cədvəl 3. İstehsalat vahidi metodu üzrə amortizasiyanın hesablanması

Ən azı hər bir maliyyə ilinin sonunda seçilmiş amortizasiya metoduna yenidən baxılmalıdır. Aktivin istifadəsindən gözlənilən gələcək iqtisadi faydanın həcmində dəyişikliklər əhəmiyyətli olarsa, istifadə edilən metod bu dəyişikliyi əks etdirmək baxımından hökmən müvafiq düzəlişə məruz qalmalıdır. Belə bir dəyişiklik IAS 8 “Uçot siyasəti, hesablaşma qiymətlərində və səhvlərdəki dəyişikliklər” adlı Beynəlxalq standarta uyğun olaraq uçot və hesabatda öz əksini tapmalıdır.