Blog Full

Vergi Məcəlləsinin tələblərinə əsasən, əlilliyi olan fiziki şəxslərin əsas iş yerində hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən aylıq gəlirlərinə vergi güzəştləri tətbiq olunur. Bəzi hallarda isə həmin şəxslərin digər güzəşt hüquqları da yaranır. Bu halda həmin fiziki şəxsin gəlirindən vergi hesablanarkən hansı güzəşt növünə üstünlük verilir? Suala əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir. 

Vergi Məcəlləsinin 102.1.6-cı maddəsinə görə, fiziki şəxsin əsas iş yerində (əmək kitabçasının olduğu yerdə) hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən aylıq gəliri 2500 manatadək olduqda, 200 manat, illik gəliri 30000 manatadək olduqda, 2400 manat məbləğində olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Eyni zamanda, Vergi Məcəlləsinə əsasən, fiziki şəxsin bu Məcəllənin 102.2-ci (400 manat), 102.3-cü (200 manat) və 102.4-cü (100 manat) maddələri üzrə güzəşt hüququ olduqda, ona bu güzəştlərdən biri, məbləğcə ən böyük olanı verilir.

Maddələrdən göründüyü kimi, işçinin bir neçə güzəşt hüququ olduqda onlardan ən böyük olmaqla biri tətbiq edilir. Yalnız himayədə olan şəxslərlə bağlı edilən 50 manatlıq güzəşt hüququ digər güzəşt hüququ ilə birlikdə tətbiq edilə bilər.

Misal: Dövlət müəssisəsində çalışan işçinin aylıq əməkhaqqı məbləği 1400 manatdır. Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müharibə veteranı adı alan şəxs olmaqla yanaşı, II dərəcə əlilliyi olan şəxsdir. Himayəsində 3 nəfər 18 yaşadək uşaq vardır. Onun əməkhaqqından vergi hesablanarkən nə qədər güzəşt edilməlidir?

Nümunəyə uyğun olaraq, 1400 manat əməkhaqqı aldan işçinin vergiyə cəlb edilən gəlirindən aşağıdakı məbləğlər çıxılacaq:

• 200 manat – Vergi Məcəlləsinin 102.1.6-cı maddəsinə əsasən tətbiq edilən azadolma;
• 400 manat – Qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müharibə veteranı adı almış şəxs olduğu üçün Vergi Məcəlləsinin 102.2.7-ci maddəsinə əsasən verilmiş güzəşt;
• 50 manat – Himayəsində olan uşaqların sayına görə Vergi Məcəlləsinin 102.5 ci maddəsinə əsasən verilmiş güzəşt.

Deməli, həmin işçinin vergi tutulan gəliri 750 manat olacaq:

1400 – 200 – 400 – 50 = 750 manat.

Əməkhaqqından tutulan vergi hesablanarkən fiziki şəxslərin sadalanan vergi güzəştləri hüququ müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyənləşdirilmiş sənədlərin təqdim edildiyi andan tətbiq edilir və yalnız fiziki şəxsin əsas iş yerində (əmək kitabçasının olduğu yerdə) həyata keçirilir. Fiziki şəxsin bu maddədə sadalanan vergi güzəştlərini əldə etməyə əsas verən statusu olduğu, lakin güzəşt hüququnu təsdiq edən müvafiq sənədləri əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə mindikdən sonra təqdim etdiyi halda vergi güzəşti həmin fiziki şəxsin əmək müqaviləsi (kontraktı) hüquqi qüvvəyə mindiyi tarixdən hesablanır.

Mənbə: Nüsrət Xəlilov: “Əmək qanunvericiliyi: testlər və praktik məsələlər toplusu” kitabı / vergiler.az

Müqavilə üzrə tərəflərin vəzifələri

Əmək müqaviləsi müəssisə, yaxud təşkilatlarda əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsinə əsas verən yeganə sənəddir. Bu münasibətlərin mühüm elementlərindən biri müqavilənin tərəfləri – həm işçi, həm də  işəgötürənin hüquqları, vəzifələridir. İşəgötürənlə işçi  arasındakı bütün münasibətlər müqaviləyə uyğun tənzimlənir. Həmin sənəd tərtib olunan zaman tərəflər bir-birinin hüquqlarını, vəzifələrini nəzərə almalıdır. Hüquqların pozulması, yaxud öhdəliklərin icra edilməməsi qanunvericiliyin pozulmasıdır. Məsələn, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192-ci maddəsi əmək qanunvericiliyinin pozulması hallarını şərh edir.

İşçinin əsas vəzifələri

İşçinin vəzifələri əmək funksiyası nəzərə alınmaqla təyin olunur, onun faktiki fəaliyyətini əhatə edir. Bu vəzifələr  Əmək Məcəlləsinin 10-cu maddədə qeyd olunub. Vəzifə və hüquqların  ƏM ilə tənzimlənməsi işçidə üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirmək üçün məsuliyyət hissi yaradır.  Bu vəzifələr aşağıdakılardır:

• İşçi müqavilə ilə müəyyən olunan əmək funksiyasını keyfiyyətlə və vaxtında qanunauyğun şəkildə həyata keçirməli, işəgötürənin verdiyi göstərişlərə əməl etməlidir. Əmək funksiyası işçinin öz vəzifəsi üzrə icra etdiyi işlərdən ibarətdir.  Həmin işlər işəgötürən tərəfindən müqavilədə ətraflı qeyd olunmalıdır. İşçi tərəfindən qanuna zidd hərəkət edilməsi, verilmiş tapşırıqlara düzgün əməl olunmaması  əmək vəzifəsinin pozulmasıdır.
• Əmək intizamı, müəssisədaxili intizam qaydalarına düzgün riayət edilməlidir. Bu qaydalara əməl edilmədən işçilərin birgə iş prosesində fəaliyyəti qeyri-mümkündür. Ona görə də işçi ƏM-də, müqavilədə təyin olunan müddəalara tabe olmalıdır. ƏM-də 182-ci maddəyə əsasən  müəssisədaxili intizam qaydaları tətbiq oluna bilər. Həmin qaydaların məqsədi odur ki, əmək intizamı təmin olunsun, qanunvericiliyin tələbləri gözlənilsin, müqavilə üzrə hər iki tərəfin öhdəliklərinin həyata keçirilməsinə nəzarət edilsin.
• İşçi əməyin təhlükəsizliyi qaydalarını öyrənməli, ona əməl etməlidir. O, mümkün qədər özünün, digər işcilərin təhlükəsizliyinin qayğısına qalmalıdır. İşçi qəzaya, ya da xəstəliyə səbəb ola biləcək binalarda, maşınlarda, avadanlıqlarda, işlərdə, qoruyucu vasitələrdə aşkar edilmiş qüsurlar barədə işəgötürənə məlumat verməlidir.
• İşçi öz vəzifə öhdəliklərini icra edərkən qarşı tərəfə vurduğu ziyana görə məsuliyyətə cəlb oluna bilər. Əgər onun qanuna zidd hərəkətləri təsdiqlənərsə, bu zaman işəgötürənə vurduğu ziyan qanunvericiliyə əsasən ödənməlidir. Azərbaycan Respublikası ƏM-də 198-206-cı maddələrdə işçinin işəgötürənə vurduğu ziyana görə maddi məsuliyyəti haqqında ətraflı məlumat verilib.
• İstehsal, kommersiya sirrini qorumaq, müəyyən olunmuş qaydada gizli saxlamaq işçinin əsas vəzifələrindən biridir. Kommersiya sirrinin yayılmasına görə o, qanunvericiliyə, müqavilə şərtlərinə görə məsuliyyət daşıyır. AR “Kommersiya sirri haqqında” 224 nömrəli qanuna əsasən  hüquqi, fiziki şəxslər kommersiya sirrini təşkil edən məlumatlarının qorunma hüququna malikdir.
• İşçi digər işçilərlə eyni rəftar etməli, onların qanuni hüquqlarına hörmətlə yanaşmalı, mənafelərini pozacaq hər hansı bir hərəkətə yol verməməlidir.
• İşçi ƏM-nin 288-ci maddəsində qeyd olunanlarla bağlı hüquqlarının pozulduğunu aşkar etdikdə, məhkəməyə, yaxud Məcəllənin 294-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş məhkəməyə qədər əmək mübahisələrini həll edən müvafiq orqana hüquqlarının müdafiəsi üçün müraciət edə bilər. Fərdi əmək mübahisələrində tərəflər bir-birlərinin  hüquqlarına hörmət etməli, məhkəmə qərarlarını, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan qaydaları  yerinə yetirməlidirlər. Bu zaman tərəflərdən biri işəgötürən, digər tərəf isə işçi, ya da onun müvəkkil etdiyi şəxs hesab olunur.
• ƏM-nin, eləcə də bütövlükdə qanunvericiliyin tələbləri düzgün şəkildə yerinə yetirilməlidir. AR ƏM-nin  311-ci maddəsində də qeyd edildiyi kimi, işçi, yaxud işəgötürən olaraq,  müqavilə üzrə razılaşdırılmış öhdəliklər, Məcəllə, qanunvericiliyə daxil olan  tələblərin pozulması ilə biri digərinin mənafelərinə, eləcə də hüquqlarına ziyan vuranda intizam məsuliyyətinə cəlb olunur. 186-cı maddədə intizam məsuliyyəti, onun növləri barədə ətraflı məlumat verilib. Bunlar aşağıdakılardır:

1. töhmət;
2. şiddətli töhmət;
3. əməkhaqqının 25 faizindən çox olmayan məbləğdə cərimə (kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulduqda);
4. ƏM-nin 70-ci maddəsinin ç) bəndi ilə müqavilənin ləğvi.

İşçilərin vəzifələri müəssisədə qəbul edilmiş yerli aktlarla da əlavə edilə bilər, lakin onlar qanuna zidd olmamalıdır, işçilərin vəziyyətini pisləşdirməməlidir.

Azərbaycanda əmək müqavilələrinin sayı 2019-cu ilin əvvəli ilə müqayisədə 353,4 min vahid artaraq bu il avqustun 1-nə 1 755,4 minə çatıb.

Bu barədə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib.

Məlumata görə, bu illər ərzində qeyri-neft sektorunun özəl bölməsində isə həmin göstərici 329,4 min vahid artaraq 870 minə yaxın olub.

“4 ildən çox müddətdə həyata keçirilən təşviq əsaslı vergi siyasəti əmək bazarında əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olub. Artım Dövlət Vergi Xidmətinin iş yerlərinin rəsmiləşdirilməsi, əməkhaqqı fondunun “ağardılması” və şəffaflılığın təmin edilməsi istiqamətində həyata keçirdiyi tədbirlərin nəticəsidir”, – deyə məlumatda qeyd olunub.

Mənbə: report.az

Hansı hallarda uçotun ayrılıqda aparılması zəruridir?

“Ayrılıqda uçotun aparılması” tələbinə Vergi Məcəlləsinin müxtəlif maddələrində rast gəlirik. Əvvəlki illərdə belə tələblər az idi, Məcəllə təkmilləşdikcə, yeni fərqli əməliyyatların qanunvericiliklə tənzimlənməsi zərurəti yarandıqca, vergi ödəyicilərinə əməliyyatların uçotunu ayrılıqda aparmaq lazım gəlir. Məsələn, vergi ödəyicisi tərəfindən müxtəlif əməliyyatlar, o cümlədən qeyri-sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı əməliyyatlar aparıldıqda gəlir və xərclərin uçotu ayrılıqda aparılır. Çünki belə əməliyyatlarda bölüşdürülə bilməyən xərclərin gəlirdən çıxılan məbləği xüsusi çəki prinsipi əsasında müəyyən edilir (VM, maddə 108).

Eyni tələb sadələşdirilmiş vergi fəslində də yer almışdır. Həmin fəsildə royaltidən yaxud icarədən gəliri olan şəxslərin digər fəaliyyətləri varsa, mütləq gəlirin (xərcin) ayrılıqda uçotunun aparılması tələbi var.

Habelə Məcəllənin 17-ci maddəsinə görə vergi agenti qismində çıxış edən şəxslərdən hər vergi ödəyicisi üzrə əməliyyatların uçotu ayrılıqda təşkil edilməlidir.

Əməliyyatların uçotunun ayrılıqda aparılması dedikdə alınmış malların, xidmətlərin uçotunun ayrıca aparılması tələb edilən hissənin açıq şəkildə seçilə bilinməsi imkanı başa düşülür. Belə uçot:

• mənfəət;
• gəlir;
• sadələşdirilmiş;
• ƏDV məqsədləri üçün aparıla bilər.

Bu satışa da aiddir, yəni ƏDV-dən azad əməliyyatlar yaxud ƏDV tutulan əməliyyatlar, istər alış olsun, istər satış, istənilən vaxt fərqləndirilə bilməlidir. Həmin əməliyyatların ilkin uçot sənədləri ayrıca toplanmalı, lazım gəldikdə vergi orqanına müstəqil şəkildə təqdim edilə bilməlidir.

ƏDV üzrə əməliyyatların ayrılıqda aparılması

Eyni tələbə ƏDV ödəyicilərinin əməliyyatlarında da rast gəlmək olur, məsələn, agent qaydasında (komisyonçu olaraq) aparılmış əməliyyatların ayrılıqda uçotu aparılmalıdır. Habelə, əlavə dəyər vergisi ödəyiciləri üçün əlavə vergi yükü yaranmaması üçün:

• ƏDV-dən azad əməliyyatların;
• ƏDV-yə cəlb edilən əməliyyatların;
• kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışı zamanı əməliyyatların uçotu ayrılıqda aparılır.

Bu tələbə əməl etməmək vergi ödəyicisi üçün problem yarada bilər. Məsələn, kənd təsərrüfatı mallarını pərakəndə satış zamanı ƏDV-ni ticarət əlavəsindən deyil, ümumi satışdan hesablamaq, əvəzləşdirmə edən vergi ödəyicisinin isə xüsusi çəki tapması riski vardır. Düzdür, 2022-ci il yanvar ayından etibarən kənd təsərrüfatı mallarının həm pərakəndə, həm də topdansatış qaydasında təqdim edilməsi zamanı ƏDV ticarət əlavəsindən hesablanır, ancaq bu vergi güzəşti 3 il üçün nəzərdə tutulub.

ƏDV-dən azad əməliyyatlar və ƏDV-yə sıfır dərəcə ilə cəlb edilən əməliyyatların fərqi, belə əməliyyatlarda əvəzləşdirmə haqqında burada ətraflı məlumat verilib. Belə əməliyyatlarda ayrılıqda uçotun aparılması önəmlidir.

Qarışıq əməliyyatlar

Məcəllədə qarışıq əməliyyatlar anlayışı da var (VM, maddə 171). Belə əməliyyatlardan biri Məcəllənin 171.1 maddəsi ilə təyin olunub.

Nümunə 1: “A” şirkəti “B” şirkətinə 8000 manatlıq malı 13000 manata satır və müqavilənin şərtlərinə əsasən malların çatdırılması “A” şirkətinin öhdəliyindədir, mallar çatdırılana kimi bütün risklər satıcının üzərindədir. Satıcı malları alıcıya çatdırmaq üçün 2000 manat nəqliyyat xərci çəkib. Belə olan təqdirdə 13.000 manat tam bir dövriyyə və tam bir əməliyyat sayılır. Sadəcə, həmin əməliyyat 2 hissədən ibarətdir:

1. Malların dəyəri;
2. Malların çatdırılmasına yardımçı olan nəqliyyat xidməti.

Çatdırılma öhdəliyi “B” şirkətinin üzərində olsaydı, bu, qarışıq əməliyyat sayılmazdı.

Nümunə 2: “A” firması ixracatla məşğul olur. O, 10000 ABŞ dolları dəyərində olan malı 15000 ABŞ dollara Türkiyəyə “C” LTD-yə ixrac edir. Bu halda malların gömrüyə çatdırılması, gömrükdə xidmət haqlarının ödənilməsi tam bir əməliyyat sayılır. Sadəcə, hər bir xərc tam əməliyyatın bir hissəsidir və gəlir kimi tam 15000 dollar nəzərə alınır.

Həyata keçirilən əməliyyatın müstəliq elementləri vardırsa, onu diqqətlə təhlil edin. Əgər elementləri bölərkən həm ƏDV-yə cəlb edilən, həm də ayrıca vergidən azad olan əməliyyatlar ortaya çıxırsa, bu hala bir əməliyyat kimi baxmayın. Əməliyyatların uçotu ayrılıqda aparılmalıdır.

Nümunə 2: Bağlanmış müqaviləyə əsasən ƏDV ödəyicisi olan poliqrafiya şirkəti digər şirkətə aşağıdakı xidmətlər göstərmişdir:

 – uşaq ədəbiyyatının istehsalı ilə bağlı poliqrafiya xidməti

 – həmin ədəbiyyatın sifarişçiyə çatdırılması ilə bağlı nəqliyyat xidməti.

Bu halda poliqrafiya şirkəti sifarişçiyə ödəniş üçün elektron qaimə-faktura təqdim edərkən uşaq ədəbiyyatının istehsalı ilə bağlı poliqrafiya xidmətinin dəyərini Vergi Məcəlləsinin 164.1.8 maddəsinə əsasən ƏDV-dən azad olunan əməliyyat kimi, nəqliyyat xidmətinin dəyərini isə ƏDV-yə cəlb olunan əməliyyat kimi göstərməlidir.

Mal, iş və xidmətlərin ayrı-ayrılıqda uçotunun aparılması, belə əməliyyatlar zamanı ƏDV əvəzləşdirilməsi haqqında buradan məlumat əldə edə bilərsiniz.