Blog Full

Birgə sahibkarlıqda vergilər necə hesablanır?

Azərbaycanda sahibkarlıq fəaliyyəti hüquqi şəxs yaratmadan fiziki yaxud hüquqi şəxs formasında həyata keçirilə bilər. Necə təşkil edilməsindən asılı olmayaraq, birgə fəaliyyət gəlir (mənfəət) əldə edilməsinə yönəlib və təbii ki, vergiyə cəlb edilməlidir. Azərbaycan vergi qanunvericiliyinin  əsas vergi növü kimi təyin etdiyi ƏDV anlayışı sizə tanışdır. Praktikada “birgə sahibkarlıq”, “birgə sahibkarlıqda ƏDV” anlayışları ilə rastlaşırıq. Gəlin onların vergitutma baxımından şərhinə diqqət edək.

Birgə sahibkarlıq fəaliyyəti:

• hüquqi şəxs yaratmaqla, yaxud;
• hüquqi şəxs yaratmadan həyata keçirilə bilər.

Birinci hal üçün sahibkarlıq fəaliyyətində ƏDV hesablaşmaları və ödəmələri haqqında müxtəlif məqalələrimizdə danışmışıq.

Bəs hüquqi şəxs yaratmadan birgə fəaliyyətdə vergi münasibətlərini, o cümlədən birgə sahibkarlıqda ƏDV necə tənzimlənir? Belə şəxslər fəaliyyətlərindən qazandıqları gəlir və xərclərin uçotunu kimin aparması barədə razılığa gəlirlər, yəni qarşılıqlı razılığa əsasən bunu onlardan biri edir. Uçotu aparan şəxs gəlir və xərcləri nəzərə almaqla xalis gəliri bəyan edir. Xalis gəlir onlar arasında mövcud olan razılığa əsasən bölünür, onların hər biri ayrılıqda öz vergisini  hesablayıb ödəyir.

Birgə fəaliyyətdə ƏDV

Hüquqi şəxs yaratmadan birgə sahibkarlıq əməliyyatları vergi tutulan aməliyyat hesab olunur, bir şərtlə ki onlar AR ərazisində həyata keçirilsin, daha dəqiq desək ƏDV məqsədləri üçün vergitutma obyekti sayılır (VM, 159.2). Məcəllə əlavə dəyər vergisinin məqsədləri üçün onların  fəaliyyətinə ayrıca şəxs kimi yanaşır. Bu anlayış belə fəaliyyət zamanı uçotu aparan şəxsə şamil edilir (VM, maddə 154.5). Dövlət orqanları ilə vergi münasibətlərini (məsələn, ƏDV qeydiyyatı) uçotu aparan şəxs həyata keçirir.

Xarici təşkilatlar (fiziki şəxs olmayan xarici istənilən şəxslər) onların yerli təşkilatlarla birgə fəaliyyətinin sahibkatlıq olmadığı mütləq sübut edilməlidir, əks təqdirdə birgə sahibkatlıq fəaliyyəti hesab edilə bilər. Bu zaman həmin xaric şəxs müəssisə hesab ediləcəkdir (VM, maddə 103.2).

Nümunə 1:Tutaq ki, A və B şirkətləri hüquqi şəxs yaratmadan birgə sahibkarlıq fəaliyyəti göstərirlər. İki hala baxaq:

1. Şirkətlərdən heç biri ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınmayıb və onların birgə fəaliyyətinin həcmi 200.000 manatdan artıqdır, yaxud;
2. Şirkətlərdən biri əlavə dəyər vergisi ödəyicisi kimi qeydiyyata alınıb.

Qeyd edilən hər iki hal üçün, birgə fəaliyyət haqqında razılığa uyğun, uçotu aparan şəxs ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyat ərizəsi verməyə borcludur.

Birgə sahibkarlıq fəaliyyətində tərəflərdən biri digərinə malı verə, ikinci tərəf həmin maldan yeni məhsul istehsal edib sata bilər. Bu zaman malların belə formada verilməsi təqdim edilmə deyil, sadəcə malların ötürülməsidir. Ötürülmüş malların dəyərinin 200000 manat yaxud daha artıq olması da heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Amma istehsal edilib digər şəxslərə satılmış malların həcmi həmin limiti aşarsa  ƏDV qeydiyyatına alınmaq zəruri olacaqdır.

Əlavə dəyər vergisi məqsədləri üçün qeydə alınmağı zəruri edən başqa şərt, birgə fəaliyyətin hər bir iştirakçısının  ayrılıqda əlavə dəyər vergisi ödəyicisi olması faktıdır.

Təəssüf ki, ölkəmizdə belə sahibkarlıq fəaliyyətinin qanunvericilik bazasında böşluqlar var. Odur ki, təcrübədə birgə sahibkarlıqda ƏDV hesablamalarının aparılması, müxtəlif vergi məsləhətləri xidmətlərinə ehtiyac yaranması hallarına az-az rast gəlinir.

Ölkənin ən məşhur taksit kartları olan Birbank-ın şərtlərinə 8 iyul 2023-cü il tarixindən dəyişiklik edilərək daha sərfəli şərtlər müştərilərə təqdim edilir. Belə ki, artıq məhsulun şərtlərinə dəyişiklik edilərək müştərilərə daha çox güzəşt müddəti verilir.

Artıq Birbank taksit kartları ilə nağdlaşdırma, köçürmə, kredit ödənişləri və digər növ maliyyə əməliyyatları zamanı da güzəşt müddəti 63 günədək artırılıb. Müştərilər istənilən növ Birbank taksit kartı ilə qeyd edilən əməliyyatları etdikdə məbləği növbəti ayın sonunadək geri ödədikdə, nağdlaşdırılan, eləcə də, köçürülən, kredit ödənişi edilən və digər maliyyə əməliyyatları edilən məbləğə faiz hesablanmayacaq.

Qeyd edək ki, bütün Birbank kartlarının həm taksit, həm də debet növü mövcuddur. Birbank Cashback kart sahibinə ikiqat ƏDV bonusu və nağdsız ödənişlərdə 1,5%-dən 30%-dək, Birbank-da kommunal, mobil və stasionar rabitə, Internet və TV ödənişlərində isə 1% keşbek qazandırır. Birbank Cashback debet kartları ilə, həmçinin Birbank Cashback taksit kartlarında şəxsi vəsaitləri ay ərzində 5000 manatadək istənilən yerli bankomatda vəsait nağdlaşdırarkən və ölkədaxili istənilən bank kartına pul köçürərkən heç bir komissiya haqqı tutulmur.

Birbank Miles kartları istənilən aviaşirkətin aviabiletinə dəyişdirilməsi mümkün olan millər qazandırır. Həmçinin Birbank Miles debet kartları ilə də, həmçinin Birbank Miles taksit kartlarında şəxsi vəsaitləri ay ərzində 5000 manatadək istənilən yerli bankomatda vəsait nağdlaşdırarkən və ölkədaxili istənilən bank kartına pul köçürərkən heç bir komissiya haqqı tutulmur. Birbank Umico debet kartları ilə, həmçinin Birbank Umico taksit kartlarında şəxsi vəsaitləri isə ay ərzində 4000 manatadək Kapital Bank-a məxsus bankomatlarda nağdlaşdırma və ölkədaxili istənilən bank kartına pul köçürməsi komissiyasızdır.

Birbank taksit kartları bir sıra üstünlüklərə daha malikdir: 18 ayadək faizsiz taksitlə hissə-hissə ödəmək imkanı, birdəfəlik ödənişlərdə 63 günədək güzəşt müddəti, kartı idarə etmək üçün rahat mobil tətbiqi və pulsuz SMS məlumatlandırma xidməti. Birbank kartının ölkə üzrə 11 000-dən artıq partnyor mağazası fəaliyyət göstərir və bu say artmaqdadır.

Birbank kartı haqqında ətraflı məlumat üçün https://birbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya kartın Facebook və Instagram səhifəsinə müraciət edə bilərsiniz. Birbank kartını sifariş vermək üçün Birbank tətbiqini yükləyin, “1” yazıb 8196 qısa nömrəsinə SMS göndərin, WhatsApp vasitəsilə (+994 50) 999 81 96 nömrəsinə yazın və ya Birbank mərkəzlərinə müraciət edin.

Mən ipək kəlağayı istehsalı ilə məşğul olmaq istəyirəm. İstehsal üçün Şəkidəki fabrikdən ipək saplar alaraq parça toxuyacağam. Hazır məhsul əldə etmək üçün boyama işləri aparacağam. Mikro sahibkar kimi qeydiyyatdan keçmişəm və hansı vergi öhdəliyim var?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 218.5.8-ci maddəsinə əsasən, 10 nəfərdən artıq işçisi olan istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququ yoxdur. Digər hallarda, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manat və ondan az olan istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququna malikdirlər.

Belə ki, həmin fiziki şəxs tərəfindən sadələşdirilmiş vergitutma sistemi seçildiyi halda əldə edilən gəlirlərdən (ümumi hasilatdan) xərclər çıxılmadan 2 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir.

Qeyd olunan fəaliyyət gəlir vergisinin ödəyicisi kimi həyata keçirildiyi halda əldə edilmiş gəlirdən həmin gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı çəkilən xərclər çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdən 20 faiz dərəcə ilə gəlir vergisi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir.

O da nəzərə alınmalıdır ki, Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən olunmuş qaydada gəlirlərin və xərclərin uçotunu aparan mikro sahibkarlıq subyekti olan fərdi sahibkarların sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirinin 75 faizi gəlir vergisindən azaddır. Mikro sahibkarlıq subyekti olduğunuz halda (işçilərinin orta siyahı sayı 1-10 nəfər aralığında olan və illik gəliri 200.000 manatdan yuxarı olmayan şəxslər) gəlirlərin və xərclərin uçotunu aparmaqla, 75 faiz vergi güzəşti əldə edə bilərsiniz.

Vergi orqanlarında uçot prosedurları, fəaliyyətinizin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq etməli olduğunuz hərəkətlər barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün “Vergi bələdçisi” bölməsində yerləşdirilən məlumatlarla tanış ola, əlavə suallar yarandıqda isə Çağrı Mərkəzinə (195-1) və ya vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzlərinə müraciət edə bilərsiniz.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 97-ci, 101-ci, 102-ci, 218-ci və 220-ci maddələri.

Mənbə: vergiler.az

Dövlət büdcəsinə ödənilən torpaq vergisi hansılardır? Bələdiyyə torpaq vergisi nə zaman ödənilir? Torpaq vergisi üzrə ödənilmə vaxtı qanunvericiliklə necə tənzimlənir? Bu və digər sualların cavabını təqdim etdiyimiz məqalədə tapa bilərsiniz.

Torpaq vergisinin ödəniş istiqamətləri

Torpaq vergisi – ödəniş qaydaları Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsini 208-ci maddəsi ilə tənzimlənən, fiziki və hüquqi şəxslərin mülkiyyətində yaxud istifadəsində olan torpağa görə ödədiyi vergidir. Bu vergi növü qanunla müəyyən edilən istisnalar nəzərə alınaraq bütün torpaqlara görə tutulur. Onu ödəmə istiqamətinə görə aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

• dövlət büdcəsinə ödənilən torpaq vergisi;
• bələdiyyə torpaq vergisi.

Kənd təsərrüfatı torpaqlarının sahibləri öz sahələri haqqında məlumatı “Elektron kənd təsərrüfatı informasiya sistemi” (eagro)  vasitəsi ilə əldə edə bilər, həmin sahələr üçün vergini isə burada hesablaya bilərlər. Torpaq vergisi ödənilməsi vaxtı nəzərə almaq lazımdır ki, tikili, hər hansı qurğu altındakı torpaqlar, habelə obyektlərin sanitariya mühafizəsi məqsədi ilə zəruri sahələrə də torpaq vergisi hesablanır və tutulur.

Torpaq vergisi nə zaman ödənilir?

Torpaq vergisini ödəmək öhdəliyi cari il yanvarın 1-dən yaranır. Bu həm dövlət büdcəsinə ödənilən torpaq vergisinə, həm də bələdiyyə torpaq vergisi ödəyicilərinə aiddir.

“Torpaq vergisi nə zaman ödənilir?”  sualına cavab verməzdən öncə qeyd edək ki, vergitutma obyekti olan torpaqların qeydiyyatı vacibdir. Fiziki və hüquqi şəxslər torpağa hüquqlarını təsdiq edən sənədləri əldə etdikdən sonra 1 ay müddətində qeydiyyata durmalıdır. Qeydiyyat aşağıdakı qurumlarda aparılır:

• bələdiyyə müəssisələri, fiziki şəxslər – bələdiyyələrdə;
• digər müəssisələr – vergi orqanında.

Torpaq vergisi üzrə ödənilmə vaxtı haqqında danışarkən, qeyd etməliyik ki, ilk öncə hesablamalar aparılmalı, torpaq vergisi bəyannaməsi, digər zəruri hesabatlar müvafiq qaydada təqdim edilməlidir.

Müəssisələr sahələrin ölçüsünə görə müəyyən edilmiş vergi dərəcəsi tətbiq etməklə dövlət büdcəsinə ödənilən torpaq vergisi üzrə  illik torpaq vergisi hesablanması aparır, onu may ayının 15-dən gec olmamaq şərti ilə vergi qurumlarına təhvil verir. Bələdiyyə torpaq vergisi ödəyən müəssisələr vergi məbləği haqqında məlumatı bələdiyyənin vergi xidməti orqanına təqdim edir.

Fiziki şəxsin torpaq vergisi üzrə hesablamalar hər il iyul ayının birinə qədər müvafiq qurumlar tərəfindən həyata keçirilir. Tədiyyə bildirişləri 1 avqust tarixinə qədər vergi ödəyicisinə təqdim etməlidir.

Fiziki şəxslərin və müəssisələrin hesabat və məlumatların təqdim edilmə vaxtı fərqli olsa da, torpaq vergisinin ödənilmə vaxti eynidir. Bunu nümunələrdə şərh edək.

Torpaq vergisinin ödənilməsinə nümunələr

Hesablanmış torpaq vergisini bərabər miqdarda 15 avqust və 15 noyabra qədər ödəmək lazımdır. Torpaq vergisinin ödənilmə vaxtı üzrə tələblər dövlət büdcəsinə ödənilən torpaq vergisi və bələdiyyə torpaq vergisi üçün eynidir.

Əvvəlki sahibi vergini ödəməyibsə, torpağın yeni sahibi vergi məcəlləsində qeyd olunan maddəyə müvafiq olaraq verilmiş ödəmə vaxtında vergini ödəməlidir.

Müəssisələr torpaq vergisini dövlət büdcəsinə ödəyir. Fiziki şəxslərdə bu bir az fərqlidir. Belə ki, fiziki şəxslər üzrə vergi:

• məcəllənin 206.1 maddəsinə uyğun hallar üzrə dövlət büdcəsinə;
• digər hallarda yerli büdcəyə (bələdiyyəyə) ödənir.

Nümunə 1: Bələdiyyə orqanları vətəndaşa məxsus torpaq sahəsi üçün 2021-ci ilə münasibətdə 18.6 AZN məbləğində vergi hesablamış, həmin ilin iyun ayında bu barədə ona bildiriş göndərmişdir. Həmin şəxs avqust ayının 15-dək vergi məbləğinin azı 9.3 manatını, noyabr ayının 15-dək isə qalan məbləği bələdiyyə büdcəsinə ödəməlidir.

Nümunə 2: “Abraziv” MMC-nin 850 kv.m torpağı var, müəssisənin rəhbəri fiziki şəxsin 350 kv. şəxsi həyəti mövcuddur.

“Abraziv” MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə görə vergi dövlət büdcəsinə, rəhbər fiziki şəxsin həyətyanı torpağına görə vergi bələdiyyəyə ödənilir.

Əgər torpaq sahəsi üzərində tikili bir neçə şəxsə məxsusdursa, hər bir şəxs vergini öz tikili payına mütənasib formada hesablayaraq ödəyir.

Bəzən elə olur ki, eyni torpağın üzərində istifadə hüququ qarışıq olur, yəni torpaq sahəsi müxtəlif şəxslər tərəfindən istifadə olunur.

Nümunə 3: Sahəsi 2400 kvm olan torpaq sahəsində “A” müəssisəsinin ofisi, “B” müəssisəsinin anbarı yerləşir. Tikililərin altında olan sahənin 700 kvm-i A müəssisəsinə, 1100 kvm-i B müəssisəsinə məxsusdur. A müəssisəsi 700 kvm, B müəssisəsi isə 1100 kvm sahənin vergisini ödəyəcək.

Qeyd edək ki, torpaq vergisi üzrə vergi ödənişləri onlayn rejimdə də həyata keçirilə bilər. Belə ödəniş forması haqqında buradan məlumat ala bilərsiniz.

Beləliklə, bu məqalədə  Dövlət büdcəsinə ödənilən torpaq vergisi üzrə ödənilmə vaxtı haqında məlumat verdik. Həmçinin “Bələdiyyə torpaq vergisi nə zaman ödənilir?” sualını da aydınlaşdırmağa cəhd etdik. Torpaq vergisi haqqında saytımızın uyğun bölməsindən daha geniş məlumat almaq olar.