Blog Full

Kadrların idarə edilməsində və əmək motivasiyasının yaxşılaşdırılmasında ən mühüm uğurlar Yaponiya və Amerika firmalarında əldə edilmişdir.

Bu baxımdan, sözügedən ölkələrdə istifadə olunan kadrların idarə edilməsi üsulları digər dövlətlər üçün idarəetmənin inkişafından ötrü bir növ standartdır.

Yapon idarəetmə sisteminin uğurunu insanlarla işləmək bacarığı müəyyən edir. Ən sadələşdirilmiş şəkildə yapon personalının idarə edilməsi üsulları və əmək motivasiyasına yanaşmaları “ömürlük” işədüzəltmə sistemlərinin, müəssisənin bütün subyektlərinin (işçilərin, rəhbərliyin və firmadaxili həmkarlar ittifaqlarının) vəzifə subordinasiyasının və maraqlarının vəhdəti kimi təqdim edilə bilər.

Tədqiqatın nəticələri

Yapon işçilərində əməyə olan yüksək motivasiya firmanın maraq və məqsədlərinə aid olmaq tələbatının ödənilməsini dəstəkləyən idarəetmə üsullarını təmin edir. Beləliklə, onlarda belə bir hiss yaranır ki, onlar da istehsal sahibidirlər və firmada hər hansı qərarların qəbul edilməsində onların fikri böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu illuziyanı işçilərin şirkətlərdə ilk iş günündən düşdüyü amillər yaradır.

Birincisi, bu adaptasiyadır (uyğunlaşma). Yeni işə qəbul olunmuş işçilər bir neçə ay ərzində şirkət tərəfindən hazırlanmış proqrama əsasən qrup təcrübəsi və ixtisas hazırlığı keçirlər, bu müddət ərzində yeni gələn işçilərin meylləri, qabiliyyətləri və istəkləri aydınlaşdırılır.

İkincisi, xidmətdə irəliləmə. Yapon firmalarında kadrların iyerarxik yüksəlişi daim həyata keçirilir. Bu irəliləmələr kiçik ola bilər, lakin onların müntəzəmliyi insanları yaxşı motivasiya edir, daimi əmək karyerası perspektivləri hissi yaradır.

Üçüncüsü, şirkətlərdə hökm sürən sosial-psixoloji iqlim. Bir çox yapon şirkətləri öz vəsaitləri hesabına müxtəlif idman tədbirləri, müxtəlif cür axşamlar təşkil edir: ailə şənlikləri, toylar, yubileylər və s.

Dünyanın ən nəhəng audit şirkətləri

Yaponiyanın idarəetmə sisteminin əsasında motivasiya resurslarına xidmət edən prinsiplər durur. Yaponiyanın personalın idarə olunması təcrübəsinin xüsusiyyəti iqtisadiyyatın özəl sektorunda, sənaye sektorunu təşkil edən iri korporasiyalarda “ömürlük işlə təmin etmə” təcrübəsidir.

Bu sistemin yaradılması, əhalinin pensiyaya çıxana qədər iş təminatına ehtiyacı, iş stajından asılı olaraq, statusun və əməkhaqqısının daimi artırılması ilə bağlıdır.

Hazırda “ömürlük məşğulluq” sistemi yalnız iri korporasiyalarda qalıb, çünki onun iqtisadi səmərəliliyi getdikcə azalır. Ancaq, aşkar üstünlük – təkcə işçilər və müəssisə üçün deyil, bütövlükdə bütün yapon cəmiyyəti üçün faydalı olan məşğulluğun sabitliyi müasir şəraitdə ona Yaponiyada əməyi həvəsləndirən əsas amil olaraq qalmağa imkan verir.

Beləliklə, işsizliyin aşağı səviyyəsinə nail olunur – bu, istənilən ölkədə ictimai-siyasi və iqtisadi vəziyyətin sabitliyi üçün əsasdır. Zəngin “insan kapitalı” toplanır ki, bu da istehsal münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi baxımından daha asan idarə olunur.

Personalın idarə edilməsinin digər bir effektiv sistemi ABŞ-da qəbul edilmiş modeldir və onun əsasını fərdilik prinsipi təşkil edir.

Bu model çərçivəsində idarəetmə prosesində diqqət parlaq şəxsiyyətə və onun fərdi keyfiyyətlərinə yönəldilir ki, bu da təşkilatın məqsədlərinə çatmağa kömək edir və onun fəaliyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verir. Amerikalı işçilər üçün əsas amil iqtisadi stimullaşdırma amilidir.

Böhran vəziyyətlərində amerikalı menecerlər öz təşkilatlarının xərclərini azaltmaq və onu daha rəqabətli etmək üçün işçilərin bir hissəsini ixtisar etməyə çalışırlar.

Əmək müqaviləsi üzrə amerikalı işçilər yapon işçisi kimi şirkətin xeyrinə işləməyə deyil, yalnız öz funksional vəzifələrini yerinə yetirməyə diqqət yetirirlər. Amerikalı işçilər hər 4-5 ildən bir öz iş yerlərini dəyişir, onlara daha yüksək əməkhaqqı və ya daha yaxşı əmək şəraiti təklif edən firmalara keçirlər.

Bu onunla bağlıdır ki, ABŞ-da ənənəvi olaraq yalnız şaquli karyera uğurlu hesab olunur. Şirkətdə 25 ildən çox işləmiş işçilərin, hətta pensiya yaşına çatmamış olsalar da, təqaüdə çıxarılması adi bir təcrübədir. Beləliklə, şirkətlərin rəhbərliyi gənc mütəxəssislərin karyera yüksəlişi üçün şərait yaratmağa və onları öz təşkilatlarında saxlamağa çalışır.

İnsan resurslarının motivasiyalı idarə edilməsi çərçivəsində fərdi əmək məhsuldarlığının artırılmasının ən mühüm vasitələrindən biri kadr hazırlığıdır. Müasir şəraitdə ABŞ-da insan resurslarının idarə olunması üçün eyni zamanda iki strategiya tətbiq edilir:

1) korporasiyaların yüksək ixtisaslı işçilərlə öz istehsal ehtiyaclarını tam ödəmək və bununla da mühüm rəqabət üstünlükləri əldə etməyə can atmaları.

2) təkcə kadrların hazırlanmasına və inkişafına deyil, həm də ondan daha dolğun istifadə üçün lazımi şəraitin yaradılmasına əlavə investisiyalar. Bu da öz növbəsində firmaların kadr dəyişikliyini azaltmaqda və firma üçün işçilərin təmin edilməsində marağını yaradır.

II hissəyə nəzər yetirin

Cari vergi ödəməsi nədir?

Müəssisələr, habelə fərdi sahibkarlar həm gəlir (mənfəət), həm də əmlak vergisini vergi ili bitdikdən sonra bəyan edir. Bu səbəbdən onlar üçün cari vergi ödəmələri adlandırılan avans xarakterli xüsusi ödəmələr nəzərdə tutulub.

Əmlak vergisində cari ödəmələr gəlir (mənfəət) vergisindən müəyyən fərqli cəhətlərə malikdir:

• gəlir (mənfəət) vergisində ödəmə məbləğinin müəyyən edilməsi qaydası müvafiq arayışın təqdimatından asılıdır, əmlak vergisində isə hər hansı arayış tərtib etməyə ehtiyac yoxdur;
• fərdi sahibkarlar, habelə müəssisələr əvvəlki ilin əmlak vergisinin 1/5 hissəsini, yəni 20 faizini cari ödəmə kimi ödəməlidirlər, digərlərində isə bu ¼ hissədir;
• digər fərq ödəmənin rüb bitdikdən sonra növbəti ayın 15-ə kimi deyil, növbəti rübün ikinci ayının 15-inə kimi edilə bilməsidir;
• başqa bir fərq gəlir (mənfəət) vergisində cari ödəmənin hesablanmasının 3, əmlak vergisində isə 2 metodunun olmasıdır.

Ötürülmüş günlər üçün cari ödəmələrə faizlərin hesablanması mümkündür. (VM 59.1)

Belə ödəmələr avans xarakter daşıdığından onu əmlak vergisindən ayrıca öhdəlik kimi qəbul etmək lazım deyil, o, əslində elə sizin əmlak vergisidir, ona görə də ilin sonunda siz bəyannamə təqdim etdikdən sonra yenidən haqq hesab gedir. Artıq ödəməniz şəxsi hesab vərəqəyə artıq ödəmə kimi işlənir.

Bəyannamə gəlir (mənfəət) vergisində olduğu kimi il bitdikdən sonra növbəti ilin birinci rübünün sonuna qədər təqdim edilməlidir.

VM-in 108.1-ci maddəsi icbari ödənişləri gəlir (mənfəət) vergisi məqsədləri üçün gəlirdən çıxmağa izn verir deyə, əmlak vergisini gəlirdən çıxmaq olar. Müvafiq bəyannamələrdə bununla bağlı sətirlər mövcuddur.

Müəssisə və fərdi sahibkarların cari vergi ödəmələri

Ödəniş üçün rüblük bir period müəyyən edildiyindən, təqvim ili ərzində cari ödəmələr 4 dəfə həyata keçirilir.

Nümunə 1: “A” MMC 2021-ci ildə 1225 manat əmlak vergisi hesablamışdır. Həmin müəssisə 2022-ci ilin birinci rübü üçün 1225 × 20% = 245 manat məbləğində cari ödəməni hesablamalıdr. Hesablanan məbləği fevral ayının 15-i tarixinədək  dövlət büdcəsinə ödəməlidir.

Belə hala baxaq.  Siz cari ildə əmlak vergisi ödəyicisi olmuşunuz. Təbii ki, əvvəlki vergi ili üçün əmlak vergisi ödəyicisi olmadığınızı görə 20%-ni tapacağınız məbləğ mövcud deyildir. Bununla belə vergi qanunvericiliyi tələb edir ki, həmin il üçün təxmini hesablama edib onun 20%-ini ödəyəsiniz. Cari ödəmələr əmlakın əldə edildiyi rübdən sonrakı rübdən başlayaraq həya keçirilir.

Nümunə 2: “A” MMC 2022-ci ilin aprel ayında 1-də 5000 manatlıq avadanlıq əldə edərək əmlak vergisi ödəyicisi olmuşdur. Cari ödəmələri hesablayaq.

Bu avadanlıq üçün vergi tutulacaq dəyər VM-nin 202.0.2 maddəsinə əsasən müəyyən olunur, yəni:

1. ilk olaraq bu avadanlığa illik amortizasiya hesablanaraq ilin sonuna qalıq dəyəri müəyyən edilir;
2. növbəti addımda orta illik qalıq dəyəri hesablanır;
3. əmlak vergisi, həmçinin uyğun cari ödəmələr hesablanır.

Tutaq ki, ilin sonuna bu avadanlıq üçün 1000 manat (ədədlər şərtidir) amortizasiya hesablanıb və qalıq dəyəri 4000 manat təşkil edib. Hesablama aşağıdakı kimi kimi olacaqdır:

 ((5000+4000)/24)*8) *1% = 30 * 20 faiz= 6 manat

İkinci rüb üçün də cari vergi ödənilmir. 3-cü rübün 15-i avqusta, habelə 4-cü rübün 15 noyabrına qədər, hər dəfə 6 manat olmaqla ödəniş həyata keçirilir.

Hesabat ilinin sonundan yenidən haqq-hesab aparılır.

Fiziki şəxslərin əmlak vergisi ödəmələri

İstər sahibkarlıqla məşğul olan, istərsə də olmayan fiziki şəxslər binalara, su və hava nəqliyyatı vasitələri üçün əmlak vergisini bələdiyyə büdcəsinə ödəyir. Hesablanmalar bələdiyyələrin vergi xidməti orqanı tərəfindən həyata keçirilir və ödənilməsi təmin edilir. Ödəmələrin icrası “Yerli (bələdiyyə) vergi və ödənişlərin hesablanması, ödənilməsi və uçotu ilə bağlı metodiki vəsait”

Qeyd edilən əmlaklar üzrə fiziki şəxslərə hesablanmış verginin ödənilməsini təmin etmək məqsədilə avqustun 1-dən gec olmamaqla, onlara tədiyyə bildirişi təqdim edilir. Cari il üçün ödəmələr həmin ilin 15-i avqustadək, habelə 15-i noyabradək bərabər hissələrlə həyata keçirilir.

Vergilər banklar, poçt qurumları, nağdsiz ödəmə terminallarında ödənilir, onların nağd şəkildə  qəbulu qadağandır. 

Rezident müəssisələrdə mənfəət vergisi

Rezident müəssisələrdə mənfəət onun vergitutma obyektidir. Verginin bazası onun bütün gəlirləri ilə gəlirdən çıxılan xərclər arasında fərq kimi müəyyən edilir.

Gəlirlərin tərkibinə rezidentin Azərbaycan Respublikasından kənarda:

• daimi nümayəndəlikləri vasitəsilə əldə edilən gəlirlər;
• həmçinin, royalti, faiz, dividend (vergi azad olunmaları nəzərə alınmaqla) gəlirləri də aid edilir.

Gəlirdən çıxılan xərclərin tərkibi Vergi Məcəlləsinin X fəslinə uyğun müəyyən edilir. Bu zaman vergidən azad edilən gəlirlər üzrə çəkilən xərclər nəzərə alınmır. Burada həmin gəlirlərdən ödəmə mənbəyində verginin tutulub tutulmamasına baxılmır, yəni bu sonrakı mərhələnin məsələsidir. Əsas olan isə odur ki, rezident müəssisənin Azərbaycanda və xaricdən əldə edilmiş bütün gəlirləri ilkin mərhələdə vergitutma obyekti dairəsinə düşür.

Nümunə 1: “ABBA” ASC yerli müəssisədir və həm Azərbaycandan həm də xaricdən gəlirlər əldə edir. 2021-ci il üzrə müəssisənin gəlir və xərcləri aşağıdakı kimi olmuşdur:

Pərakəndə qaydada malların satışından – 12.000 manat

Topdansatış qaydasında malların satışından – 5000 manat

Azərbaycanda xidmətlərin göstərilməsi üzrə gəlirlər – 7000 manat

Xaricdəki firmaya verilmiş borc üzrə alınmış faiz gəlirləri – 850 manat

Xaricdəki firmadan əldə etdiyi dividend gəlirləri – 11.000 manat

Azərbaycandakı gəlirlər üzrə çıxılmasına icazə verilən çəkilmiş xərclər – 18.000 manat

12.000 + 5000 + 7000 + 850 + 11.000 – 18.000 = 17850 manat  

Qeyri-rezident şəxsin mənfəət vergisi üzrə hesablamalar

Vergitutma obyektinin müəyyən edilməsini başqa bir nümunədə şərh edək. İlk öncə qeyd edək ki, qeyri-rezident şəxsin ümumi gəlirindən bir neçə hallarda xərclər çıxılmadan ödəmə mənbəyində vergi tutulur (VM, maddə 125). Gəlirlər Azərbaycan mənbəyindən əldə edilməli, həmçinin qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyinin fəaliyyəti ilə əlaqəli olmamalıdır.

Nümunə 2:  Rusiya Federativ Respublikasında yerləşən müəssisə Azərbaycandakı yerli müəssisəyə kompüter vasitəsi ilə xidmət göstərmiş 5000 manat gəlir əldə etmişdir. Eyni zamanda Azərbaycandakı başqa bir şirkətdəki payına görə 3000 azn dividend gəliri əldə etmişdir. Daimi nümayəndəlik yaratmamış bu müəssisənin mənfəəti yoxdur, lakin ümumi gəliri ödəmə mənbəyində ödənişi edən şəxlər tərəfindən vergiyə cəlb ediləcəkdir.

Qeyri-rezident müəssisə ölkə ərazisindəki daimi nümayəndəliklə əlaqəli olmayan əmlakın təqdimatından gəlir əldə edibsə, il ərzində ümumi gəlirindən bu gəlirə aid olan xərclər çıxılandan sonra vergi alınır.

Nümunə 3:  Azərbaycan Respublikasında hələ daimi nümayəndəlik yaratmamış hər hansı xarici firma əmlak təqdim edilməsindən 15.000 manat gəlir əldə edir, bununla bağlı isə 9000 manat gəlirdən çıxılan xərci olur. Belə olduqda:

15.000 – 9.000 = 6.000 manat məbləğ vergiyə cəlb edilən məbləğdir

Həmin qeyri-rezident şəxs ya özü vergi uçotuna durmalı ya da agent təyin etməli və onun vasitəsi ilə vergisini ödəməlidir.

Əsas vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsindən gəlirlər

Əsas vəsaitin və ya vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsi zamanı yaranmış olan artım mənfəət vergisinin vergitutma obyekti deyil. Burdakı artım deyəndə, yenidən qiymətləndirmə zamanı yaranan müsbət fərq nəzərdə tutulur. Bunlar Vergi Məcəlləsinin 104.5-ci maddədə öz əksini tapıb.

Praktikada bir çox mühasiblər yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranmış fərqin gəlirə və ya zərərin xərcə aid edilməsi, bunun vergi məqsədləri üçün niyə nəzərə alınmadığı haqqında sual verirlər. Yenidən qiymətləndirmə mühasibat uçotu üçün nəzərə alınsa da vergi uçotuna bu təsir etmir. Bunu bir vergi güzəşti hesab etmək olar. Hesab edirik k, vergi orqanları üçün bu əlavə iş yükü olduğundan gəlirə aid edilmir. Həmçinin ondan vergidən yayınma halları üçün baza rolunu da oynaya bilərdi.

Bu məqalədə biz mənfəət vergisinin obyektləri, vergi bazası haqqında anlayışları nümunələr əsasında şərh etməyə cəhd etdik. Digər məqaləmizdə qeyri-rezidentlər üçün mənfəətin, mənfəət vergisinin hesablanması, vergi dərəcəsinin tətbiqi ətraflı şərh edilir.