Blog Full

Mövzunu əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Kəmalə Yusifova şərh edir. 

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 30 yanvar tarixli 31 nömrəli qərarı ilə sosial sığorta əsaslı müavinətlərlə bağlı həyata keçirilən islahat tədbirləri bu müavinətlərin təyinatının avtomatlaşdırılmasını, habelə onların təyinatı sahəsində bir sıra humanist dəyişiklikləri nəzərdə tutur.

Belə ki, sosial sığorta əsaslı olan 4 müavinət növü 2026-cı il may ayının 1-dən avtomatlaşdırılmış, proaktiv qaydada təyin ediləcək:

– əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət;
– hamiləliyə və doğuma görə müavinət;
– 3 yaşınadək uşağa qulluğa görə müavinət;
– dəfn üçün birdəfəlik müavinət.

Bununla da həmin müavinətlərin təyinatı üçün işçinin müraciətinə, müxtəlif sənədlər toplayıb təqdim etməsinə ehtiyac qalmayacaq, işəgötürənin bir sıra əlavə öhdəlikləri (komissiya yaradılması, protokol, haqq-hesab cədvəli s. sənədlərin tərtibi, təqdim edilməsi) aradan qalxacaq.

Məsələn, 3 yaşınadək uşağa qulluğa görə müavinət təyinatı üçün prosedur 4 mərhələdən (işçinin uşağın doğum haqqında şəhadətnaməsini işəgötürənə təqdim etməsi, komissiyanın qərar qəbul etməsi, işəgötürənin sənədləri DSMF-yə təqdim etməsi, fondun müavinəti ödəməsi) ibarətdirsə, mayın 1-dən bu prosedur yalnız 1 mərhələ (e-sistemlərdəki məlumatlar əsasında müavinətin təyin edilməsi) ilə tamamlanacaq.

Bu proaktiv təyinat mexanizmləri sosial sığorta əsaslı müavinətlərin ödənişi prosesinin daha çevik və şəffaf olmasına, hazırda alınması müəyyən qədər vaxt tələb edən sosial sığorta əsaslı müavinətlərin qısa müddət ərazində ödənişinə imkan yaradacaq. Yeni islahat tədbiri nəticəsində, həmçinin, sığortaolunanın stajından asılı olaraq, hazırda ona əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət 60 faiz, 80 faiz, 100 faizi qədər ödənilirsə, bundan sonra həmin seçimlər ləğv edilir. Stajından asılı olmayaraq, hər bir işçiyə 100 faiz məbləğində əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət ödəniləcək.

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət hazırda əlilliyi olan şəxslərə 6 ay, digər şəxslərə 12 ay müddətində ödənilirsə, artıq hər bir işçiyə 12 ay müddətində ödəniləcək. İndiyədək yalnız Çernobıl qəzası ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslərin uşaqlarına qulluğa görə ikiqat müavinət ödənilirdisə, artıq əlilliyi olan bütün uşaqlara qulluğa görə ikiqat müavinət veriləcək. Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə, hamiləliyə və doğuma görə müavinətin məbləğinin hesablanması ilə bağlı işəgötürənin öhdəliyi də aradan qalxacaq, bu hesablamanı sığortaçı (DSMF) aparacaq.

Əsas dəyişiklikdən biri də odur ki, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət ödənildiyi tarixdən sonrakı 180 təqvim günü ərzində müavinətin hesablanmasında nəzərə alınan dövr üçün sığortaedən tərəfindən məcburi dövlət sosial sığortası üzrə borc məbləği tam ödənildikdə və ya həmin dövrə dəqiqləşdirilmiş hesabat təqdim edilməsi səbəbindən sığortaolunanın qazancında artım olduqda sığortaedənin müraciəti əsasında müavinət sığortaçı tərəfindən yenidən hesablanır və yaranmış fərqin sığortaolunana ödənilməsi təmin edilir. Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət ödənildiyi tarixdən sonrakı 180 təqvim günü ərzində müavinətin hesablanmasında nəzərə alınan dövr üçün sığortaedən tərəfindən dəqiqləşdirilmiş hesabat təqdim edilməsi səbəbindən sığortaolunanın qazancında azalma olduqda, müavinət sığortaçı tərəfindən yenidən hesablanır və artıq verilmiş məbləğin geri qaytarılması təmin edilir.

Sığortaolunanlara hamiləliyə və doğuma görə müavinət sığortaedən tərəfindən “Əmək və məşğulluq” altsisteminə (ƏMAS) hamiləliyə və doğuma görə məzuniyyət əmri daxil edildikdən sonra həmin altsistemdən əldə olunmuş məlumatlar əsasında ödəniş təmin edilir. Sığortaolunana üç yaşınadək uşağa qulluğa görə müavinət uşağın anadan olmasının qeydiyyatına dair Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi (EHİS) vasitəsilə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin informasiya sistemindən və qismən ödənişli sosial məzuniyyət əmrinə dair ƏMAS-dan əldə olunmuş məlumatlar əsasında hər uşaq üç yaşına çatanadək qanunvericiliklə müəyyən edilmiş məbləğdə avtomatlaşdırılmış qaydada təyin edilir.

Müavinətin təyin edilməsi, hesablanması və ödənilməsi məlumatların ötürüldüyü gündən 5 iş günü müddətində təmin edilir. Bu zaman çatışmazlıqlar aşkar edildikdə, bu müddət hər dəfə 10 iş günü olmaqla, ən çox 2 dəfə uzadıla bilər. Hər hansı bir çatışmazlıq səbəbindən müavinətin ödənilməsi mümkün olmadıqda, bu barədə 5 iş günü müddətində sığortaedən və sığortaolunanın şəxsi kabinetinə səbəblər göstərilməklə bildiriş göndərilir. Çatışmazlıqlar aradan qaldırıldıqdan sonra sığortaçı tərəfindən müavinətin ödənilməsi həyata keçirilir.

2026-cı ilin 30 aprel tarixindən sonra uşağa qulluğa görə qismən ödənişli sosial məzuniyyətə buraxılmış sığortaolunanlara bu müavinət ƏMAS-a daxil edilən sığortaolunana qismən ödənişli sosial məzuniyyət verilməsi barədə əmr və EHİS vasitəsilə Ədliyyə Nazirliyinin informasiya sistemindən uşağın anadan olması ilə bağlı əldə olunmuş məlumatlar əsasında Mərkəzləşdirilmiş Elektron İnformasiya Sistemi (MEİS) tərəfindən avtomatlaşdırılmış qaydada təyin olunur və sığortaçı tərəfindən ödənilir. Tam olmayan ay üçün müavinət sığortaolunanın məzuniyyətdə olduğu həmin aydakı təqvim günlərinə mütənasib qaydada verilir.

2026-cı il 1 may tarixindən əvvəl təyin edilmiş müavinətin ödənişi təyin olunan zaman qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun davam etdirilir.

Mənbə: vergiler.az

Ali Məhkəmə borc müqaviləsi ilə bağlı məsələyə aydınlıq gətirib.

Bildirilib ki, gündəlik həyatda insanlar tez-tez bir-birinə borc pul verir. Bu münasibətlər çox vaxt qarşılıqlı etibar əsasında qurulur və əksər hallarda yazılı şəkildə rəsmiləşdirilmir. Lakin sonradan tərəflər arasında mübahisə yarandıqda borc münasibətlərinin düzgün sənədləşdirilməməsi tərəflərin hüquqlarının qorunmasını xeyli çətinləşdirir.

Praktikada borc münasibətləri ilə bağlı məhkəmə mübahisələrinin əhəmiyyətli hissəsi məhz müqavilənin yazılı şəkildə bağlanmaması və ya borcun verilməsi və qaytarılması ilə bağlı yazılı sübutların olmaması səbəbindən yaranır.

Borc müqaviləsi nə vaxt yazılı formada bağlanmalıdır?

Qanunvericiliyə əsasən, borcun məbləği 3000 manatdan artıq olduqda, həmçinin borcun məbləğindən asılı olmayaraq müqavilə tərəflərindən biri hüquqi şəxs olduqda, borc müqaviləsi mütləq yazılı formada bağlanmalıdır.

Yazılı forma niyə vacibdir?

Yazılı müqavilə tərəflərin iradəsinin aydın ifadə olunmasına imkan verir. Bu zaman borcun məbləği, qaytarılma müddəti, qaytarılma üsulu (birdəfəlik və ya hissə-hissə), eləcə də digər şərtlər dəqiq müəyyən edilir. Bu isə gələcəkdə yarana biləcək mübahisələrin qarşısının alınmasına kömək edir, eyni zamanda tərəfləri gələcəkdə yarana biləcək mübahisələr zamanı ağır sübutetmə yükündən də qoruyur.

Əgər qanunda tələb olunduğu halda müqavilə yazılı formada bağlanmazsa, tərəflər arasındakı münasibət borc münasibəti kimi deyil, əsassız varlanma qaydaları çərçivəsində qiymətləndirilə bilər. Bu isə tərəflər üçün hüquqi baxımdan daha əlverişsiz nəticələrə səbəb ola bilər. Belə ki, əsassız varlanma ilə bağlı tələblər üzrə iddia müddəti iki il təşkil edir. Halbuki borc müqaviləsindən irəli gələn tələblər üzrə üç illik iddia müddəti tətbiq olunur.

Borc müqaviləsi ilə yanaşı, tərəflərin müqavilədən irəli gələn öhdəliklərinin icrasının da müəyyən formada sənədləşdirilməsi vacibdir. Yəni borcverənin pul vəsaitini verməsi və borcalanın borcu qaytarması ilə bağlı hərəkətlər də mümkün qədər yazılı şəkildə təsdiq edilməlidir. Məsələn, bank köçürmələri, qəbzlər, tərəflər arasında aparılmış yazışmalar və digər vasitələrlə.

Əks halda, yəni borc münasibətinin şifahi şəkildə qurulması və pul vəsaitinin heç bir yazılı təsdiq olmadan əlbəəl verilməsi və qaytarılması hallarında tərəflərin bu faktları sübut etməsi çətinləşir və iddia etdikləri halları kifayət qədər mötəbər sübutlarla təsdiq edə bilmədikləri üçün məhkəmələr tərəfindən iddiaları rədd edilir və ya irəli sürülən etirazları qəbul olunmur.

Tövsiyələr

Borc münasibətlərinə daxil olarkən gələcəkdə yarana biləcək hüquqi risklərin qarşısını almaq üçün aşağıdakı məqamlara diqqət yetirilməsi tövsiyə olunur:

· borcun məbləği 3000 manatdan artıq olduqda mütləq yazılı müqavilə bağlamaq;

· müqavilədə borcun məbləğini, qaytarılma müddətini və ödəniş qaydasını dəqiq göstərmək;

· mümkün olduqda pul vəsaitini bank köçürməsi vasitəsilə vermək;

· borcun verilməsi və qaytarılması zamanı qəbz və ya yazılı təsdiq almaq;

· tərəflər arasında aparılan mesajlaşmaları və digər yazışmaları saxlamaq;

· zəruri hallarda müqavilənin tərtibi üçün peşəkar hüquqi məsləhət almaq.

Borc müqaviləsinin düzgün tərtib olunması və münasibətlərin şəffaf şəkildə rəsmiləşdirilməsi tərəflərin hüquqlarının qorunmasına, gələcəkdə yarana biləcək mübahisələrin qarşısının alınmasına və mülki dövriyyədə hüquqi müəyyənliyin təmin olunmasına xidmət edir.

Mənbə: banker.az