Blog Full

Əhdi-Ətiqdə çar Solomonun (Süleymanın) söylədiklərini oxuya bilərsiniz: “Kiminləsə daimi ticari münasibətlərdəsinizsə, hesabla və qiymətləndir: nə verirsən və nə alırsan – qeyd elə”. Belə demək olar ki, bu söylənilənlər kontokorrent (hesab, cari hesab) haqqında deyilən ilk sözlərdir. Qədim İudeydə (İsrail) Yerusəlim məbədinin kahinləri, Pasxa zamanı xüsusi qulluqçu bütün kontokorrent hesabları bağlamayana, hesabat hazırlayıb və həmin sənədi nəzarət orqanlarına təqdim edib, onlardan sanksiya almayana qədər öz xidməti vəzifələrinə başlaya bilməzdilər. Məbədə daxil olan bütün ianə və hədiyyələrin nəzərə alındığı təlimatlar mövcud idi. Mehrabın qarşısında duran sandığa ziyarətçilər öz ianələrini qoyurdular. Çar nəzarətçisi və məbədin kahini sonra həmin sandığı açır və orada olan gəlirlərin məbləğini müəyyən edirdilər.

Məlumdur ki, qədim İranda (Persopolda) əmək ödənişləri qismən pulla, digər hissəsi isə natura şəklində ödənilirdi. İşçi idarədən “tələb-sərəncam” alır və onu xəzinədara təqdim edirdi. Xəzinədar da öz növbəsində ödəniş cədvəli tərtib edir və orada pulun verilməsi barədə qeyd aparırdı. Oxşar tələb-sərəncama əsasən ərzaq da buraxılırdı. Fars uçotunun çiçəklənmə dövrü Daranın (e.əvvəl 522-486-cı illər) hakimiyyət illərinə təsadüf edir. Satraplıqlara bölünmüş nəhəng  və çoxmillətli imperiyada daimi əsasda fəaliyyət göstərən ordu, qəti nəzarət funksiyasını həyata keçirən bir  idarənin olmasını tələb edirdi. Bu imperiyada mühasib və nəzarətçilər yalnız üzdə olanları deyil, həm də gizlində olanların da uçotunu aparırdı. Təsərrüfat həyatındakı faktların qeydiyyatı ilə yanaşı, anonim məktubları qeydə alan jurnal da aparılırdı, uçotu aparan adamın özü isə rəsmi olaraq “çarın gözləri və qulaqları” adlandırılırdı.

Qədim Hindistanda isə uçotun təşkili barədə əsas mənbə Artxaşastra və ya “Dövlət quruculuğu haqda elm” – siyasi iqtisadi traktatı hesab olunurdu. Traktat Hindistanın dövlət siyasi quruculuğu ilə yanaşı, həm də mühasibat işləri ilə bağlı (e.ə 4-3-cü əsrlər) məlumatları əks etdirir.

Uçot sənədlərinə nəzarət edən baxıcı onları xüsusi ayrılmış yerdə saxlayırdı. Həmin sənədlərdə aşağıdakı istiqamətlər üzrə məlumatlar əks olunurdu:

1. Müxtəlif idarələrin köçürmələri və onların fəaliyyətlərinin yekunu barədə;
2. Gəlirlər, zərərlər, xərclər, itkilər, vergilər, əmək haqqı, emalatxanada ərzaqların emalı zamanı məcburi əməyin ödənişlərinin həcmi barədə;
3. Qiymətli şeylərin, dəyərli və aşağı dəyərli xammalın qiyməti, ölçüləri, çəkisi, müxtəlifliyi və sayı barədə;
4. Qanunlar, adətlər, ölkələrin, kəndlərin, cinslərin, ailələrin və icmaların vəziyyəti barədə məlumatlar;
5. Verilən hədiyyələr, ərazilərdən istifadə hüquqları və vergidən azad olunma, çarın xidmətçilərinin saxlanılması və əmək haqları barədə;
6. Alınmış qiymətli şeylər, çarın həyat yoldaşları və uşaqlarının torpaqları, onlara verilən güzəştlər, təsadüfi gəlirləri və maddi yardımlar barədə;
7. Müttəfiqlər və düşmənlər arasında sülh sazişləri və qələbələr əsasında bağlanmış müqavilələrdə nəzərdə tutulan ödənişlər və daxil olan gəlirlər barədə.

Beləliklə, mühasibat uçotu çərçivəsində həm maliyyə, həm də qeyri-maliyyə xarakterli məlumatlar öz əksini tapmışdı.

Eramızın VII-VIII əsrlərində Çində maddi dəyərlərin hesablanmasını həyata keçirən çox inkişaf etmiş uçot sistemi mövcud idi, özü də həmin işlər bütün dövrlər ərzində birbaşa dövlətin  nəzarəti altında aparılıb. Uçotla məşğul olan imperator məmurları müxtəlif bölmələrdə çalışırdılar. Birinci və ikinci bölmələr qiymətli şeylərin daxil olması və xərclənməsini, üçüncü bölmə isə inventarlaşmanı həyata keçirir və qalıqları üzə çıxarırdı. Bu isə ona gətirib çıxarmışdı ki, həmin işlərin həqiqi gedişatı barədə yalnız ali hakimiyyət administrasiyasının təsəvvürü var idi.  Qiymətli maddi dəyərlərin uçotu zamanı Çində dörd sütunlu adlandırılan bir sistemdən istifadə olunurdu ki, onu da aşağıdakı formul şəklində yazmaq olar:

G – X – Q¹ – Q² , burada G – gəlirlər; X – xərclər; Q¹ – qiymətli şeylərin son qalıqları; Q² – başlanğıc dəyərlərin qalıqları.

Müasir Çin müəllifləri bu formulda ikili qeydiyyatın mövcudluğunu görməyə meyillidilər.   Bizim baxışlarımıza görə isə bu formul maddi balansın fərqli şəkildə tərtib edilmiş tənliyini göstərir. Bu ona görə tərtib olunmuşdu ki, daxil olan və buraxılan dəyərli vəsaitlərin hər biri üçün akt tərtib edilsin. Bu qeydiyyat “qırmızı siyahılarda” aparılırdı, hansı ki, ora sözügedən aktlar yazılırdı. Həmin yoxlamaların bir nüsxəsi mərkəzi idarəyə göndərilirdi.

Məqalənin 1-ci hissəsini buradan oxuya bilərsiniz.

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.

Yarasalar fermerlərə milyonlara qənaət etməyə kömək edir.

Bir çoxlarının qorxunc kabus kimi qarşıladığı yarasalar, sən demə kaliforniyalı fermerlərə milyonlarla dollar fayda verirmiş. Belə ki, uçan siçanlar ziyanvericilərə qarşı effektiv mübarizə vasitəsi imiş.

Kaliforniyadan olan Glenn Anders uzun illərdir ki, öz fermasında badam məhsulu yetişdirir və o heç vaxt sarayında və bağında uçuşan yarasalara diqqət yetirmirdi, ta ki, “Yarasaların Kaliforniya sahil mühafizəsi” xidməti nümayəndələri qapısını döyənədək. Xidmət əməkdaşları uçan siçanların artıb çoxalması üçün fermerə yarasalar üçün xüsusi bir daldanacaq (evcik) tikməyi məsləhət gördülər. Bir neçə il ərzində yarasalar “yeni sahiblərinə” elə də əhəmiyyət vermədilər. Yalnız qonşu fermerlərdən bir neçəsi öz təsərrüfatlarında qarğıdalı əkininə başlayan kimi, yarasalar burada daimi qalmağa üstünlük verdilər.

“Bu elə də təəccüblü olmadı, axı qarğıdalı zəmisi yarasalar üçün əlverişli mühit rolunu oynayır, belə ki, ora yığılan ağcaqanadları bu canlılar çox acgözlüklə həzm-rabedən keçirirlər”. – Anders belə söyləyir. “Mənə maraqlı gəldi, görəsən yarasalar ziyanverici kəpənəkləri də yeyirlərmi?”

Andersinin özü 30 ildir ki, bazara ekoloji cəhətdən təmiz, orqanik məhsullar çıxarır. Onun qonşuları isə badam məhsulunun nüvəsini məhv edən ziyanverici kəpənəklərin bir neçə növü ilə mübarizə aparmaq üçün müxtəlif zəhərli dərman və pestisidlərdən istifadə edirdilər. Andersin badam ağaclarında isə heç vaxt belə problem yaranmamışdı. “Öz-özümə sual verdim, görəsən, məhsulumun dərmansız yetişməsində mənim yarasalarımın nə qədər rolu olub”, – fermer belə söyləyib. – “Axı onlar axşamçağı ova çıxırlar, ağcaqanadlar və zərərverici kəpənəklər də məhz, həmin vaxtlarda peyda olurlar”.

Kaliforniya universitetindən olan elmi işçi Devon Freyzer Andersin fermasındakı yarasalar üzərində tədqiqat aparmaq üçün fermerdən razılıq alır. Yarasaların nəcisinin analizi göstərir ki, onlar məhz, həmin zərərvericilərlə qidalanırlarmış.

Aparılan sonrakı tədqiqatlar da yarasaların kənd təsərrüfatı üçün nə qədər faydalı olduğunu üzə çıxarır. Məlum olub ki, uçan siçanlar təkcə müxtəlif məhsullara (qarğıdalı, pambıq, müxtəlif qoz-fındıq və düyü)  ziyan verən zərərvericiləri məhv etmirlər, eləcə də 300 növə yaxın meyvə ağaclarının tozlanmasını həyata keçirirlərmiş.

Kaliforniya universitetindən olan Devis Ketrin İngrem yarasaların fermerlərə gətirdiyi faydanı rəqəmlərlə ifadə etmək üçün uzun sürən tədqiqatlar aparıb.

“Mən zərərvericilərin məhvindən ötrü fermerlərin istifadə etdikləri dərman və pestesidlərə və s. nə qədər xərc çəkdiklərini araşdırdım və yarasaların onlara nə qədər fayda gətirdiklərini üzə çıxardım”.

Tədqiqatların nəticəsi məlum olanda və yarasaların kənd təsərrüfatına verdiyi xeyir rəqəmlərlə ifadə edildikdə, ortaya böyük məbləğlər çıxıb. Təkcə ABŞ-ın qarğıdalı sənayesinə uçan siçanlar 1 milyard dollarlıq fayda verir, ümumilikdə yarasaların Şimali Amerikanın kənd təsərrüfatına verdiyi xeyir 3,7 milyard dollar təşkil edir. Texas ştatının cənubunda yerləşən və pambıq becərilməsi ilə məşğul olan fermer təsərrüfatlarının hər biri isə yarasaların ucbatından ildə 1 milyon dollar fayda götürür.

Ən son mühasibat xəbərlərini qaçırmaq istəmirsinizsə, bu linkə daxil olaraq XƏBƏRLƏRƏ ABUNƏ OLUN.