Blog Full

Tikinti müqavilələri

Hesablar Planının 43-cü maddəsi üzrə açılmış hesablar uzunmüddətli kreditor borclar haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu üçündür. 433 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı bu maddəyə daxil olan hesablardan biridir.

Tikinti fəaliyyəti dedikdə, tikinti obyektlərinin inşa edilməsi, təmiri, bərpası, yenidən qurulması, sökülməsi fəaliyyəti nəzərdə tutulur. AR “Şəhərsalma və tikinti qanunvericiliyi” şəhərsalma, tikinti fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını, prinsiplərini, həmçinin dövlət, bələdiyyələrin, fiziki yaxud hüquqi şəxslərin şəhərsalma, tikinti fəaliyyəti sahəsində hüquqlarını, vəzifələrini müəyyən edir. Bu bölmədə istifadə olunan “podratçı”, “sifarişçi” anlayışları, habelə tikinti müqavilələri, müqavilə formaları, tənzimlənmə şərtləri AR NK-nin “Əsaslı tikintidə podrat müqavilələri haqqında qaydaların təsdiq edilməsi barədə” qərarına əsasən tənzimlənir.

“Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı

Mühasibat uçotu subyektlərində hesabların açılması, onlar üzrə müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir. Bu qaydaların 37.1-ci maddəsinə görə  aşağıdakı uzunmüddətli kreditor borcların uçotu üçün mühasibat uçotu subyektləri aşağıdakı hesabları aça bilər:

433 №-li “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı öhdəlik hesabıdır, özündə mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonrakı 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

433 saylı hesab üzrə mühasibat yazılışlarının tənzimlənməsi

Tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli kreditor borcları yarandıqda mühasibat yazılışları sözügedən qaydaların 37.18.-ci, görülmüş işlərin qəbulu nəticəsində yaranan ƏDV isə 37.19.-cu bəndi əsasında nizamlanır.

Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə haqqında bəhs olunan qaydaların 37.20.-ci bəndi tətbiq olunur.

Belə öhdəliklər üzrə məzənnə fərqi yarandıqda müxabirləşmələr qeyd edilən qaydaların 37.21.-ci bəndi vasitəslə nizamlanır.

Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları qısamüddətli kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa olaraq ödənildikdə sözügedən qaydaların 37.22.-ci bəndinin tələbləri nəzərə alınır.

Tikinti müqavilələri bağlanarkən verilən müxabirləşmələrlə bağlı nümunələr

“A” MMC istehsal fəaliyyətini genişləndirmək məqsədilə fəaliyyət göstərdiyi ərazidə ikinci istehsal binasını inşa etmək qərarına gəlmişdir. Bunun üçün tikinti işi ilə məşğul olan “B” MMC-ə müraciət edərək fevral ayında müqavilə bağlayıb. Müqaviləyə görə podratçı şirkət 2 il müddətində ikimərtəbəli binanı tam hazır formada sifarişçi şirkətə təhvil verməlidir.

Binanın bir hissəsi birinci il, digər hissəsi isə ikinci il “A” MMC-ə təhvil verilmişdir. Birinci hissənin dəyəri 120000 manat, ikinci hissənin dəyəri 105000 manat olaraq hesablanmışdır.

Birinci ildə təhvil alınan hissənin uçotu aşağıdakı kimidir:

İkinci il təhvil alınan digər hissənin uçotu da eyni qaydada həyata keçirilir:

Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə

“A” MMC istehsal fəaliyyətini genişləndirmək məqsədilə fəaliyyət göstərdiyi ərazidə ikinci istehsal binasını inşa etmək qərarına gəlmişdir. Bunun üçün tikinti işlərilə məşğul olan “B” MMC-ə müraciət edərək fevral ayında müqavilə bağlamışdır. Müqaviləyə əsasən podratçı şirkət 15 ay müddətində ikimərtəbəli binanı tam hazır formada sifarişçi şirkətə təhvil verməlidir.

Lakin noyabr ayının sonunda məlum oldu ki, binanın tam hazır olması üçün lazım olan müddət 10 aydır.

Müqaviləyə əsasən kreditor borclarının uzunmüddətli olaraq uçota alınması:

Razılaşmaya görə ödəmə müddətinin qısaldılması nəticəsində uzunmüddətli kreditor borclarının qısamüddətli kreditor borcları kimi uçota alınması:

Diri və soyudulmuş balıq növlərinin və təhlükəsizlik ayaqqabılarının idxalına yeni gömrük rüsumu müəyyən olunub.

Azərbaycan Respublikası.nın Baş naziri Əli Əsədov bununla bağlı qərar imzalayıb.

Nazirlər Kabinetinin müvafiq izahında bildirilir ki, Qərar yerli istehsalçılardan daxil olan müraciətlər nəzərə alınmaqla, daxili istehsalın rəqabət qabiliyyətinin artırılması, daxili bazarın qorunması, o cümlədən yerli sahibkarlara dövlət dəstəyinin daha da gücləndirilməsi məqsədilə qəbul edilib.

Hazırda Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2017-ci il 17 noyabr tarixli 500 nömrəli Qərarına əsasən bir sıra diri və soyudulmuş balıq növlərinin idxalına 0% dərəcəsində, təhlükəsizlik ayaqqabılarının idxalına isə 15% dərəcəsində gömrük rüsumu müəyyən olunub.

Nazirlər Kabinetinin 2024-cü il oktyabrın 15-də qəbul etdiyi 453 nömrəli Qərarına əsasən 30.06.2026-cı il tarixinədək bir sıra diri və soyudulmuş balıq növləri üzrə idxal gömrük rüsumları 0% dərəcəsindən 15% dərəcəsinə yüksəldilir, həmçinin təhlükəsizlik ayaqqabılarının idxalına tətbiq olunan gömrük rüsumları 15% dərəcəsindən artırılaraq spesifik rüsum formasında 1 cüt üçün 9 ABŞ dolları məbləğində müəyyən edilir.

Qərarın qəbul edilməsi nəticəsində yerli məhsulların analoji idxal mallarına münasibətdə rəqabət qabiliyyətinin artırılması proqnozlaşdırılır.

Mənbə: vergiler.az

Hüquqi şəxslərin formaları

Hüquqi şəxslərin təsnifatı onların fəaliyyət istiqamətləri, təsisçiləri, əmlakının formalaşma mənbələri və digər spesifik xüsusiyyətlərinə görə aparılır.

Təşkilati-hüquqi formaların statistik təsnifatında huquqi şəxslərin aşağıdakı növləri fərqləndirilir:

• kommersiya təşkilatları;
• qeyri-kommersiya təşkilatları;
• publik hüquqi şəxslər;
• dini qurumlar;
• idarəetmə orqanları;
• dini qurumlar.

Kommersiya təşkilatları

Kommersiya təşkilatları sahibkarlıq fəaliyyətiylə məşğul olur, əsas məqsədi mənfəət əldə etməkdir. Hüquqi şəxs belə fəaliyyətlə məşğul olan kommersiya təşkilatıdırsa, firma adı olmalıdır. Kommersiya təşkilatları dörd qrupa ayrılır:

• təsərrüfat ortaqlığı;
• təsərrüfat cəmiyyəti;
• kooperativlər;
• digərləri.

Təsərrüfat ortaqlığına tam ortaqlıq və komandit ortaqlıq aid edilir. Təsərrüfat cəmiyyətlərinin aşağıdakı formalarına rast gəlinir:

• məhdud məsuliyyətli cəmiyyət;
• əlavə məsuliyyətli cəmiyyət;
• səhmdar cəmiyyət.

Məhdud və əlavə məsuliyyətli cəmiyyətlər paylı cəmiyyət hesab edilir. Sonuncuların açıq və qapalı səhmdar cəmiyyəti formaları məlumdur (ASC və QSC).

Kommersiya təşkilatları qanunla qadağan edilməmiş istənilən fəaliyyətlə məşğul ola bilərlər. Onların daha geniş yayılması obyektiv səbəblərə bağlıdır. Belə ki, insan övladının əksər fəaliyyəti gəlir götürməyə yönəlib.

Qeyri-kommersiya təşkilatları

Qeyri-kommersiya hüquqi şəxslərin əsas məqsədi mənfəət əldə edilməsinə yönəlməyib. Amma bu o demək deyil ki, qeyri-kommersiya təşkilatları sahibkarlıq fəaliyyətləri ilə məşğul ola bilməz.

Qanun onlara kommersiya istiqamətində çalışmağa o zaman icazə verir ki, bu onların nizamnaməsində nəzərdə tutulsun, fəaliyyət istiqamətinə uyğun olsun, habelə həcmcə əsas fəaliyyət əməliyyatlarını aşmasın. Qeyri-kommersiya təşkilatları əldə edilən mənfəəti iştirakçıları arasında bölüşdürmür.

Qeyri-kommersiya təşkilatlarına:

• ictimai birliklər;
• fondlar (Qeyri-hökumət təşkilatları -QHT);
• siyasi partiyalar;
• hüquqi şəxslərin ittifaqları;
• həmkarlar ittifaqları,
• qanunla müəyyən edilmiş digər formalarda yaradılmış qeyri-hüquqi şəxslər aid edilir.

Qeyri-kommersiya təşkilatları kommersiya qurumlarından fərqli  olaraq yalnız nizamnamələrində qeyd edilmiş fəaliyyətlə məşğul ola bilərlər.

Qeyd etdiyimiz kimi, qeyri-kommersiya təşkilatlarına sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmağa izn verilir, amma müəyyən şərtlər çərçivəsində. Bu onların rastlaşa biləcəyi maliyyə problemini aradan qaldırmaq məqsədi ilə edilir. Belə ki, ianələr, qrantlar və digər analoji daxilolmalardan asılı olan təşkilatda maliyyə resursları bir gün tükənə bilər. Bu isə onların fəaliyyətinin sonu ola bilər.

Qeyri-kommersiya təşkilatlarının sahibkarlıqdan əldə etdikləri gəlirlər vergiyə cəlb edilir (VM 106.1.2). Vergi ödənildikdən sonra sahibkarlıqdan götürülmüş gəlir isə dividend kimi verilə bilməz.

Publik hüquqi şəxslər

Publik huquqi şəxslərin fəaliyyəti həm Mülki Məcəllə ilə yanaşı Azərbaycan Respublikasının “Publik hüquqi şəxslər haqqında” Qanunu ilə tənzimlənir.

Publik huquqi şəxs anlayışı Mülki Məcəllənin 43.5-ci maddəsinə 29 dekabr 2015-ci il tarixdə edilən dəyişiklik əsasında əlavə edilib. Dəyişiklikliyə əsasən publik hüquqi şəxslər aşağıdakı istiqamətlərdə fəaliyyət göstərə  bilər:

Onlar dövlət yaxud bələdiyyə tərəfindən təsis edilir, amma dövlət və ya bələdiyyə orqanı olmayan qurumlar hesab edilir.

Ümumiyyətlə, publik hüquq və publik hüququn əhatə etdiyi hüquqi şəxslər günümüzdə də müxtəlif müzakirələrin əsas obyekti olmaqda davam edir. Buna səbəb publik hüquq institutunun gənc institut olmasındadır. Təəssüf ki, mövcud qanunvericilikdə bu təsisastlarla bağlı bir çox məsələlər hələ də açıq qalmaqdadır.

İdarəetmə orqanları

İdarəetmə orqanlarını aşağıdakı qruplara ayırmaq olar:

• dövlət orqanları;
• yerli özünüidarəetmə orqanları.

Yerli idarəetmə orqanları dedikdə bələdiyyələr nəzərdə tutulur. Mülki Məcəllənin 43.4-cü maddəsi üzrə başqa hüquqi şəxslər kimi bələdiyyələr də mülki hüquq münasibətlərində iştirak edirlər. Belə olan halda, bələdiyyələrin səlahiyyətlərini onların huquqi şəxs sayılmayan orqanları reallaşdırır.

Dini qurumlar

Hüquqi şəxslərin bir qolu da dini qurumlardır. Dini qurumlar öz mərkəzi orqanları vasitəsi ilə idarə olunurlar. Bu qrupa dini mərkəzlər, dini idarələr, dini təhsil müəssisələri, dini icmalar, dini icmaların birlikləri aiddir.