Blog Full

“Azərbaycan Mühasiblər Məktəbi”nin “İstehsalat və maya dəyəri xərclərinin uçotunun aparılması” mövzusunda təşkil etdiyi ödənişsiz vebinara qoşula bilməyənlər, keçid edərək video yazını izləyə bilərlər. 

Vebinarın təqdimatçısı Şahin Qurbanov 2019-cu ildən etibarən müxtəlif sahələrdə (istehsalat, xidmət, kənd təsərrüfatı, tikinti və s.) fəaliyyət göstərən “SAPPORT MMC”də maliyyə meneceri və eyni zamanda “Caspian Rail MMC” logistika şirkətində Baş mühasib olaraq çalışır.

Daha öncə “MD Design” MMC, “NOBEL İLAÇ SAN. VE TİC. A.Ş.”, “Carlsberg Azerbaijan” kimi müxtəlif şirkətlərdə işləmişdir.

15 ilə yaxındır mühasibatlıq və maliyyə sahəsində fəaliyyət göstərən Şahin Qurbanov “ACCA” üzrə F1, F2, F3 beynəlxalq sertifikatlarının sahibidir. 2018-ci ildən bu günə kimi mühasibat uçotu və 1C mühasibat proqramı üzrə təlimçi kimi fəaliyyətini davam etdirir.

Peşəkar mühasib sertifikat imtahanını hər iki mərhələ üzrə müvəffəqiyyətlə vermişdir.

Kanalımıza abunə olmaqla, qoşula bilmədiyiniz vebinarları yenidən izləyə bilərsiniz: https://www.youtube.com/@muhasiblermektebi

Peşəkar Mühasib Sertifikatı imtahanına hazırlıq kursları

Mühasibat kursları

Vergi kursları

Mühasiblər üçün Excel kursları

Əlaqə:

Riskli vergi ödəyicisi – Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi meyarlara cavab verən, o cümlədən əmtəəsiz və (və ya) riskli əməliyyatlar aparan şəxsdir. Bəs bu meyarlar hansılardır? Niyə bəzi sahibkarlıq subyektləri riskli vergi ödəyicisi kimi tanıdılır?

Bu suallara “Business Service Centre” şirkətinin  maliyyə-mühasibatlıq üzrə aparıcı mütəxəssisi Mircəfər Rzayev aydınlıq gətirir. 

1) Vergi ödəyicisi riskli və əmtəəsiz əməliyyatlar apardıqda:

Misal 1

Vergi ödəyicisi digər vergi ödəyicisi ilə müqavilə imzalayır, lakin fiziki olaraq mal təqdim edilməsi baş vermir. Buna baxmayaraq, qarşı tərəfə 1.000 manatlıq elektron qaimə-faktura göndərir və qarşı tərəf mal almadığı təqdirdə, ona ödəniş edir. Bu hal aşkar edilərsə, həmin vergi ödəyicisi riskli hesab olunacaq.

2) Vergi ödəyicisinin vergi orqanında qeydiyyatda olan anbarı (o cümlədən icarəyə götürdüyü anbar) və ya digər təsərrüfat subyekti (obyekti) olmadıqda və yaxud qeydiyyatda olan anbarın və ya digər təsərrüfat subyektinin (obyektinin) sahəsi ilə idxal və ya əldə olunan malların həcmi uyğunluq təşkil etmədikdə (digər şəxslər üçün sifariş əsasında gətirilən və bilavasitə sifarişçilərə təhvil verilən mallar və hər bir sifarişçi üzrə sifarişin məbləği barədə məlumatların vergi orqanına təqdim olunduğu hallar istisna edilməklə):

Misal 2

Vergi ödəyicisi digər vergi ödəyicisindən satış məqsədilə mallar alır, malların alışının rəsmiləşdirməsi Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğun baş verir. Lakin mal alan vergi ödəyicisinin vergi orqanında qeydiyyatdan keçmiş obyekti yoxdur. Bu halda alış edən vergi ödəyicisi vergi orqanının qərarı ilə riskli vergi ödəyicisi hesab edilə bilər.

Misal 3

Vergi ödəyicisi xaricdən satış məqsədilə 300 ton armatur idxal edir (mallar digər vergi ödəyicisinin sifarişi əsasında idxal olunmur). İdxal edən vergi ödəyicisinin vergi orqanında qeydiyyatdan keçirdiyi anbarın sahəsi 20 kvadratmetr təşkil edir. Yəni fiziki olaraq idxal edilən armaturun qeydiyyatdan keçmiş anbara yerləşdirilməsi mümkün deyildir. Buna görə də vergi orqanının qərarı ilə həmin sahibkarlıq subyekti riskli vergi ödəyicisi hesab edilə bilər.

3) Vergi ödəyicisi tərəfindən əldə edilmiş və fəaliyyət növünə (fəaliyyət növlərinə) uyğun olmayan malların (vergi ödəyicisi tərəfindən öz təsərrüfat fəaliyyətində istifadə edilməsi üçün əldə etdiyi ofis ləvazimatları, inventar və digər bu kimi aktivlər istisna olmaqla) vergi nəzarəti zamanı sənədləşdirilmədən təqdim olunması aşkar edildikdə;

4) Vergi ödəyicisinin satış məqsədləri üçün son 6 ay üzrə (vergi ödəyicisinin malların mövsümi xarakterindən asılı olaraq, habelə əvvəlcədən sifariş edilən və müqavilədə (razılaşmada) müəyyən olunmuş müddətdə təhvil verilməsi nəzərdə tutulan hallar istisna edilməklə) idxal etdiyi və ya əldə etdiyi malların həcmi onun müvafiq dövr üzrə dövriyyəsindən azı 3 dəfə artıq olduqda:

Misal 4

Vergi ödəyicisi elektrik avandalıqlarının topdanşatışı ilə məşğul olur, son 6 ay üzrə elektron qaimə-faktura ilə 15.000 manat, yük gömrük bəyannaməsi ilə 30.000 manatlıq mal alışı olub. Alışların hər biri Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğun baş verib və vergi ödəyicisinin vergi orqanında qeydiyyata qoyduğu anbar sahəsi də malların həcmi ilə heç bir ziddiyyət təşkil etmir. 6 ay üzrə satışların həcmi 12.000 manat olub. Buna görə də həmin vergi ödəyicisi vergi orqanının qərarı ilə riskli vergi ödəyicisi hesab edilə bilər.

Yuxarıda qeyd edilmiş meyarlar üzrə riskli vergi ödəyicisi olan fiziki şəxsin icra orqanının rəhbəri və ya təsisçisi olduğu hüquqi şəxs; həmin meyarlar üzrə riskli vergi ödəyicisi olan hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbərinin və ya təsisçisinin təsis etdiyi və ya icra orqanının rəhbəri olduğu hüquqi şəxs; beşdən çox hüquqi şəxsin icra orqanının rəhbəri olan fiziki şəxslər və onların icra orqanının rəhbəri olduğu hüquqi şəxslər də riskli vergi ödəyicisi hesab olunurlar.

Nazirlər Kabinetinin qəbul etdiyi qərara əsasən, vergi ödəyicisinin apardığı aşağıdakı əməliyyatlar riskli əməliyyat hesab edilir:

• vergi ödəyicilərinin təqdim etdiyi elektron qaimə-fakturalarda aldığı və ya idxal etdiyi mal çeşidlərindən fərqli mal çeşidlərinin göstərildiyi aşkar edildikdə:

Misal 5

Vergi ödəyicisi ərzaq mallarının pərakəndə satışı ilə məşğuldur, lakin buna baxmayaraq, elektron qaimə-faktura ilə digər vergi ödəyicisinə çınqıl satışı həyata keçirib. Bu halda həmin sahibkarlıq subyekti riskli vergi ödəyicisi kimi tanına bilər.

• vergi ödəyicisinin aldığı və ya idxal etdiyi malların həcmindən artıq həcmdə mallar təqdim etməsi halı aşkar edildikdə (artıq həcmdə təqdim olunmuş mallara münasibətdə):

Misal 6

Yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisi fəaliyyətə başladığı rüb üzrə satış məqsədilə 10 ədəd soyuducunu digər vergi ödəyicisindən elektron qaimə-faktura ilə alıb və müəssisənin basqa heç bir mal alışı olmayıb. Anbarında 10 ədəd soyuducu olmasına baxmayaraq, vergi ödəyicisi 12 ədəd soyuducu satışı həyata keçirib. Bu halda da əməliyyat riskli hesab olunacaq.

Qeyd edək ki, riskli vergi ödəyicisi statusunu daşıyan vergi ödəyicilərinə, habelə əmtəəsiz və riskli əməliyyatlar apararaq vergidən yayınan vergi ödəyiciləri ilə bağlı Vergi Məcəlləsində bir sıra məhdudlaşdırmalar nəzərdə tutulub. Həmin məhdudlaşmalara aşağıdakılar aiddir:

• əmtəəsiz əməliyyatlar üzrə yaranan vergi öhdəlikləri benefisiar şəxsin (faydalanan şəxsin) üzərinə qoyulur;
• əmtəəsiz əməliyyatlar çərçivəsində əldə olunmuş sənədlər gəlirdən çıxılan xərcləri təsdiq edən sənəd hesab olunmur;
• əmtəəsiz və riskli əməliyyatlar çərçivəsində aparılan əməliyyatlar üzrə ödənilmiş ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinə yol verilmir;
• riskli vergi ödəyiciləri barədə məlumat kommersiya və (və ya) vergi sirri olmayan məlumat hesab edilir;
• vergi ödəyicisi riskli vergi ödəyicisi meyarına uyğun gəldiyi halda, bu hal onda növbədənkənar səyyar vergi yoxlamasının və operativ vergi nəzarəti tədbirinin aparılmasına əsas verir;
• vergi ödəyicisi riskli vergi ödəyicisi olduğu halda, vergi orqanının vergini onun ödənildiyi tarixədək hesablamaq hüququ vardır;
• riskli vergi ödəyicisinə münasibətdə vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti uzadılmır;
• riskli vergi ödəyicilərinə münasibətdə artıq ödənilmiş məbləğlər vergi ödəyicisinin fəaliyyəti üzrə vergi nəzarəti tədbirləri tam başa çatdıqdan sonra qaytarılır.

Mənbə: vergiler.az

Vergi dərəcəsinin təyin edilmə prinsipləri

Yol vergisinin dərəcələri Vergi Məcəlləsi ilə tənzimlənir (maddə 211). Hesablamalar vergi bazasına sabit məbləğlər tətbiq edilməklə aparılır. Respublikaya daxil olan yaxud çıxan xarici qeydiyyatlı avtomobillərə tətbiq edilən yol vergisinin dərəcəsi aşağıdakıları nəzərə alınmaqla müəyyən olunur :

• avtomobilin növü, mühərrikin həcmi, respublikada qalma müddəti;
• oturacaqların, oxun sayı, ümumi çəki;
• respublika yollarında qət olunan məsafə;
• yüklərin təhlükəsizlik dərəcəsi;
• digərləri.

Benzin, dizel, maye qazın litrinin:

• respublika daxili istehsal uçün  – topdansatış qiymətinə;
• idxal zamanı – gömrük dəyərinə 0.02 AZN əlavə olunur.

Hər iki halda qiymətlərdə aksiz vergisi, ƏDV nəzərə alınır. Gömrük dəyəri topdansatış bazar qiymətindən az olmamalıdır.

Avtomobillərə tətbiq olunan yol vergisi dərəcələri

Respublika sərhədini keçən avtomobillərə yol vergisi hesablanarkən tətbiq olunan yol vergisinin dərəcələri aşağıdakı nümunələr əsasında izah olunub.

Nümunə-1: İran qeydiyyatlı, 1800 kub sm həcmli mühərrikə sahib minik avtomobilinin sahibi 7 sentyabrda ölkəmizə gəlmiş, 29 sentyabrda çıxmışdı. Qeyd edilən maddəyə görə (müddət bir ayadək, mühərrikinin həcmi 2000 kub sm az olduqda) AR gömrüyündən keçərkən ondan gömrük işçiləri 15 ABŞdolları yol vergisi tutaraq dövlət büdcəsinə ödəyir.

Müddət və mühərrikin həcmi dəyişdikcə tətbiq edilən yol vergisinin dərəcələri də dəyişir.

Nümunə-2: 3000 kub sm- həcmli mühərrikli minik avtomobilinin sahibi Rusiya vətəndaşı AR ərazisinə keçərkın bir  il 4 gün qalacağını bəyan edib. Ona hesablanacaq yol vergisini tapaq.

– ölkədə qalınacaq bir il üçün 80, bir ildən çox hər günə 0.6 ABŞ dolları ödənməlidir. Beləliklə:

Vergisi = 80+4*0,6= 82.4 ABŞ dolları

Hesablanmış məbləği ölkənin gömrük sərhədləini keçdikdə gömrükçülər tutur, dövlət büdcəsinə bir bank günü ərzində köçürülür.

Nümunə-3: Türkiyə Respublikasında qeydiyyatda olan 39 oturacaq yerli avtobus AR-da 75 gün qalıb. Bu avtobusa görə tətbiq ediləcək yol vergisinin dərəcələri Məcəllənin 211.1.12 maddəsinə əsasən müəyyən edilir. Tutulmalı olan yol vergisi 500 ABŞ dolları təşkil edəcək.

Nümunə-4: Türkiyə qeydiyyatlı, 3 oxa malik yük maşını AR ərazisində 7 gün qalmışdır. Yük maşını üçün 40 ABŞ dolları yol vergisini ölkəmizin gömrük sərhədlərini keçdikdə gömrükçülər tutaraq, dövlət büdcəsinə bir bank günü ərzində köçürürlər.

Nümunə-5: Üç oxlu, İran qeydiyyatlı yük maşını AR ərazisinə keçdikdə bir il 55 gün qalacağını bəyan etmişdir. Yol vergisini tapaq:

1400 (bir ilə görə) + 15*55 (55 gün)  = 2225 ABŞ dolları.

Beləliklə, İran qeydiyyatlı maşının sahibi, ölkə ərazisinə daxil olduqda gömrükçülər həmin məbləğu tutur, dövlət büdcəsinə bir bank günü ərzində köçürür.

Yüklər ağır çəkili avtomobillərdə daşınarkən respublika ərazisində gedilmiş hər kilometr yola VM-nin 211.2 maddəsinə uyğun əlavələr edilir.

Nümunə-6: Ukrayna dövlətinə məxsus yük avtomobili Azərbaycan Respublikasına daxil olub. Ümumi çəkisi 56 ton, 3 oxlu avtomobil ölkə ərazisində 19 gün ərzində 400 km məsafə qət etmişdir. Həmin avtomobilə ödəniləcək yol vergisini müəyyən edək:

– VM-nin 211.1.1.3-cü maddəsinə əsasən – 140 ABŞ dolları;

– 211.2-ci maddəsinə əsasən artırılan məbləğ nəzərə alınmaqla 400 km × 0,45 $ = 180 ABŞ dolları;

– cəmi vergi  140 + 180 = 320 ABŞ dolları.

Neft məhsullarına yol vergisinin dərəcələri

Nümunə-7: Tutaq ki, benzin istehsalı məşğul olan “B” MMC hesabt dövrü ərzində 50000 ton Aİ-92 markalı benzin istehsal edib. Topdan satış zamanı bu benzinin hər litrinə 0,07 manat olmaqla yol vergisi hesablanır və topdansatış qiymətinə (ƏDV və aksiz daxil olmaqla) əlavə edilməlidir.

Aİ-92 benzininin xüsusi çəkisi 1,31 olduğundan 50 000 tonu 65500 litrdir (50000 x 1,31 = 65500 lt.). Topdansatış qiymətinə əlavə ediləcək yol vergisinin məbləği 65500x 0,07= 4585 manat olacaqdır.

Nümunə-8: Vergi ödəyicisi hesabat dövrü ərzində Aİ-92 markalı 5500 litr həcmində istehsal etdiyi avtomobil benzinini respublika ərazisində topdan satmışdır. Yol vergisinin dərəcəsi vergitutma bazasına 0,07 azn kimi tətbiq ediləcək:

5500 × 0,07 = 385 manat

Neft məhsullarına görə ödənilən yol vergisi, onun xərcləri aid edilməsi haqqında buradan oxuya bilərsiniz.

Məcəllədə ƏDV-nin ödəniş vaxtının tənzimlənməsi

Vergiləri tam həcmdə, vaxtında ödəmək hər birimizin Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş vəzifəsidir. Bəs ƏDV hesablanması apardıqdan sonra yaranan borc büdcəyə nə vaxt ödənilir? Ayrı-ayrı vergilərin, o cümlədən ƏDV-nin ödəmə vaxtı Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilib. Məcəlləsinin 177.1.3-cü maddəsinə əsasən vergi ödəyicisi hər hesabat dövrü üzrə müəyyən olunmuş müddətdə:

• ƏDV bəyannaməsi verməli;
• vergini büdcəyə ödəməlidir.

Məcəllənin 178-ci maddəsinə əsasən əlavə dəyər vergisi üçün hesabat dövrü təqvim ayıdır. 177.6-cı maddəyə əsasən isə ödəniş dövlət büdcəsinə edilir. Deməli, təqvim ayı bitdikdən sonra növbəti ayın 20-dək ƏDV-ni dövlət büdcəsinə ödəməliyik.

ƏDV ödəyicisi olmadıqda əlavə dəyər vergisinin ödənilməsi

Bəzən vergi ödəyicisi ƏDV ödəyicisi olmasa belə əlavə dəyər vergisi hesablamaq, ödəmək öhdəliyinə malik olur. Misal olaraq qeyri-rezident şəxsdən iş yaxud xidmət almış şəxsləri misal göstərmək olar. Bu halda vergi ödəyicisi işi yaxud xidməti aldığı gündən 7 gün ərzində ƏDV hesablaması aparıb, vergini dövlət büdcəsinə ödəməlidir. Qeyri-rezidentlərin vergiyə cəlb edilməsi ilə buradan tanış ola bilərsiniz.

Nümunə 1: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi qeyri-rezidentdən aldığı xidmətə görə 10000 AZN ödəmə edir. ƏDV hesablanması aparaq.

O, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olsa da, əlavə dəyər vergisi ödəməlidir. Bu məbləğ 1800 AZN (10000*18%) olacaq. VM-in 169.5-ci maddəsinə əsasən xüsusi hesabat forması 7 gün ərzində təqdim edilməli və büdcəyə ödəniş edilməlidir. Ödənilmiş ƏDV əvəzləşdirilmir.

Bundan başqa ƏDV ödəyicisi olan yaxud olmayan, habelə ümumiyyətlə vergi ödəyicisi olmayan şəxslər idxalda vergiyə cəlb edilən mallar üzrə idxal zamanı ƏDV ödəməlidir. Vergi ödəyiciləri üçün idxal zamanı hesablanmış ƏDV:

• malların ölkəyə gəlməsindən daha əvvəl, yaxud;
• ən geci malların buraxılması planlaşdırılan tarixdə ödənilir.

“İdxalda ƏDV hesablanması necə aparılır?” sualına cavabı buradan tapa bilərsiniz.

Əlavə dəyər vergisi dövlət büdcəsinə:

• həm ƏDV depozit hesabından;
• həm də bank hesabı vasitəsi ödənilə bilər.

ƏDV ödəyiciləri tərəfindən idxalda ödənilmiş əlavə dəyər vergisi ödənişin formasından asılı olmayaraq əvəzləşdirilə bilər. Lakin bu, əmtəəsiz və riskli əməliyyatların rəsmiləşdirildiyi sənədlərə münasibətdə tətbiq edilmir (VM, maddə 175.11). Digər vergilər kimi, vaxtında ödənməyən ƏDV məbləği üçün, gecikdirilmiş hər günə görə 0.1 faiz hesablanacaq (VM, 59.1).

ƏDV borcu cari hesaba ödənilə bilərmi?

Şirkət ƏDV borcunu müəssisənin depozit hesabına deyil, cari hesabına (bilərəkdən yaxud bilməyərəkdən) ödədikdə, ona sanksiya tətbiq edilə bilərmi? Bu suala birmənalı şəkildə “Bəli” cavabı verə bilərik. Belə ki, vergi ödəyicisi elektron qaimə-faktura ilə aldığı mal, iş və xidmətlərin dəyərini ödədiyi gündən gec olmayaraq ƏDV məbləğini müvafiq qaydada ödəməlidir (VM, 175.1.3). Burada qeyd edilən “müvafiq qayda” NK-nın 30.12.2007-ci il tarixli 219 nömrəli Qərarı ilə tənzimlənir. Həmin qərar əsasən ödəniş ƏDV-nin depozit hesabına edilməlidir.

Məcəllənin 175.8-ci maddəsi həm ƏDV ödəyicilərindən,  həm də ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatda olmayan müəyyən kateqoriya şəxslərdən ƏDV məbləğinin ƏDV-nin depozit hesabına köçürülməsini tələb edir.

Odur ki, bir müəssisəsə digər müəssisəyə verilmiş elektron vergi hesab-fakturasına əsasən ƏDV məbləğini depozit hesabına ödəmədikdə ona maliyyə sanksiyası tətbiq edilir və həmin məbləğ əvəzləşdirilmir. Maliyyə sanksiyasının məbləği ödənilməmiş vergi məbləğinin 50 % miqdarında olacaqdır (VM, maddə 58.6).