Blog Full

Mövzunu “Business Service Centre” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə mütəxəssisi Səbinə Mirzəyeva şərh edir.

Gəlir dedikdə rezident vergi ödəyiciləri üçün Azərbaycan Respublikasında və Azərbaycan Respublikasından kənarda əldə edilən, qeyri-rezident vergi ödəyiciləri üçün isə Azərbaycan Respublikası daxilində əldə etdikləri gəlirlər başa düşülür. Gəlirlər isə öz növbəsində 3 qrupa aid edilir:

1. Muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən gəlir;

2. Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən əldə edilən gəlir;

3. Vergilərdən azad edilən gəlirlərdən və əsas vəsaitlərin (vəsaitin) yenidən qiymətləndirilməsindən yaranan artımdan başqa bütün digər gəlirlər.

Muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən gəlir dedikdə əməkhaqqı, bu işdən alınan hər hansı bir ödəmə və ya fayda nəzərdə tutulur. Əməkhaqqı – müvafiq iş vaxtı ərzində əmək funksiyasını yerinə yetirmək üçün əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilən, işçinin gördüyü işə (göstərdiyi xidmətlərə) görə işəgötürən tərəfindən pul və ya natura formasında ödənilən gündəlik və ya aylıq məbləğ, habelə ona edilən əlavələrin, mükafatların və digər ödənclərin məcmusudur.

Vergi Məcəlləsinə əsasən, fiziki şəxslərin əməkhaqqından tutulan vergilərin dərəcəsi belə müəyyən edilib:

• Neft-qaz sahəsində və dövlət sektorunda fəaliyyət göstərən fiziki şəxslərin muzdlu işdən gəlirləri 2.500 manatadək olduqda vergi tutulan aylıq məbləğinin 14%-i məbləğində, 2.500 manatdan çox olduqda isə 350 manat + 2500 manatdan çox olan məbləğinin 25%-i məbləğində gəlir vergisi tutulur.
• Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektorunda işləyən fiziki şəxslərin gəlirləri 2019-cu il yanvarın 1-i tarixindən 7 il müddətində vergi tutulan aylıq gəlirləri 8.000 manatadək olduqda vergi dərəcəsi 0%-dir. 8.000 manatdan yuxarı olduqda isə 8.000 manatdan çox olan məbləğin 14%-i məbləğində vergi tutulur.

Fiziki şəxslərin gəlir vergisinə güzəşt və azadolmalar Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Əməkhaqqı hesablanarkən gəlir vergisi üzrə azadolmalara nəzər yetirək:

– Fiziki şəxsin hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə etdiyi aylıq gəliri (əsas iş yerində) 2.500 manatadək olduğu halda 200 manat, illik gəliri 30.000 manatadək olduqda 2.400 manat məbləğində olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Misal 1

Neft-qaz sahəsində fəaliyyət göstərən fiziki şəxsin aylıq gəliri 850 manatdır. Onun gəlir vergisi necə hesablanır?

Vergidən azadolma: 200 manat;

Vergiyə cəlb edilən məbləğ: 850 – 200 = 650 manat.

– Fiziki şəxslərin təqvim ili ərzində alınan hədiyyələrin, təhsil haqlarını ödəmək üçün maddi yardımın – birdəfəlik müavinətin 2.500 manatadək olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır. Maddi yardım almış həmin şəxslərə azadolma o vaxt verilir ki, məbləğlərin təyinatı üzrə ödənildiyini təsdiq edən sənədlər təqdim edilsin.

Misal 2

Dövlət müəssisəsində çalışan işçinin illik gəliri 11.520 manatdır (aylıq gəlir 960 manat). Müəssisə tərəfindən əməkdaşının təhsil haqqını ödəmək üçün 3.000 manat məbləğində maddi yardım ayrılıb. Bununla bağlı təsdiqedici sənədlər təqdim edilib. Bu halda hesablama belə aparılacaq:

Vergidən azadolma: 2.400 manat (illik gəliri 30.000 manatadək olduqda tətbiq edilən azadolma) + 2.500 manat (təhsil haqqı üçün maddi yardımdan azadolma);

Vergiyə cəlb edilən məbləğ: (11520 + 3000 ) – (2400 + 2500 ) = 9620 manat.

– Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə ödənən müavinətlərdən başqa, dövlət təqaüdləri, dövlət müavinətləri, əvəzsiz dövlət köçürmələri, təsdiqedici sənədləri ilə birlikdə (Dövlət köçürmələri, dövlət büdcəsi hesabına edilmiş birdədəlik ödəmələrlə bağlı icra hakimiyyəti orqanlarının qərarları, ödəniş sənədləri) gəlir vergisindən azad edilir.

Misal 3

Dövlət müəssisəsi 2023-cü ilin noyabr ayı üzrə işçiyə 500 manat əməkhaqqı hesablayıb. Həmin ayda əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə 230 manat müavinət və 150 manat dövlət təqaüdü hesablanıb.

Vergidən azadolma: 150 manat (dövlət təqaüdü);

Vergiyə cəlb edilən məbləğ: (500 + 230) – 200 manat (aylıq gəliri 2500 manatadək olduqda) = 530 manat.

– Həmçinin işçi sayının və ştatların ixtisarı ilə əlaqədar əmək müqaviləsinə xitam verildikdə, fərdi sahibkarın fəaliyyətinin ləğvi ilə bağlı, işçinin vəfatı ilə əlaqədar əmək müqaviləsinə xitam verildikdə vəfat edənin vərəsələrinə ödənilən təminatlar gəlir vergisinə cəlb olunmayacaq.

– Dövlət qulluqçusunun pensiya yaşına çatmasına görə öz arzusu ilə dövlət qulluğundan çıxması ilə əlaqədar ödənilən birdəfəlik haqq gəlir vergisindən azaddır.

– Vergi Məcəlləsinə əsasən, şəhid statusu almış şəxslərin valideynlərinin, övladlarının, dul arvadlarının (ərlərinin) vergi tutulan aylıq gəlirlərinin 800 manat məbləğində hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Misal 4

Qeyri-dövlət sektorunda çalışan şəhid övladının aylıq vergi tutulan əməkhaqqı məbləği 10.000 manatdır.

Vergidən azadolma: 800 manat;

Vergiyə cəlb edilən məbləğ: 2000 manat (aylıq əmək haqqının 8000 manatdan yuxarı olan hissəsi) – 800 manat (şəhid övladları üçün tətbiq edilən) = 1200 manat.

Mənbə: vergiler.az

Yol vergisinin hesablanması vergitutma bazasına yol vergisi üzrə vergi dərəcəsi tətbiq edilməklə aparılır. Yol vergisinin hesablanması, tutulması və dövlət büdcəsinə ödənilməsi vergi və gömrük orqanları, habelə vergi ödəyicisinin özü tərəfindən həyata keçirilə bilər. Hesablamalar zamanı ilk növbətə yol vergisinin vergitutma obyekti düzgün müəyyən edilməlidir. Yol vergisinin tutulması AR Vergi Məcəlləsinin 212-ci maddəsi ilə tənzimlənir.

Avtonəqliyyat sahiblərində yol vergisinin hesablanması qaydası

Bildiyimiz kimi, respublikamızın sərhədlərini keçən qeyri-rezident avtonəqliyyat sahibləri, həmçinin tespublika ərazisində benzin, dizel yanacağı, maye qaz istehsalı ilə məşğul olan yaxud idxal edən şəxslər yol vergisi ödəyicisidir. Bəs bu zaman yol vergisi nece hesablanır?

Ölkəmizdə avtonəqliyyat vasitələrinin dövlət qeydiyyatını AR Daxili İşlər Nazirliyi aparır. DİN rüb bitəndən sonra növbəti ayın 20-sindən gec olmayaraq ölkədə yeni qeydiyyatdan keçmiş, həmçinin qeydiyyatı ləğv edilmiş (qeydiyyatdan çıxarılma) avtonəqliyyat vasitələri haqqında informasiyanı lazımi formada Dövlət Vergi Xidmətinə təqdim edir.

Digər ölkələrdə qeydiyyata alınmış avtomobillər Azərbaycana giriş edərkən, gömrük sərhəd buraxılış məntəqələri yaxud gömrük rəsmiləşdirilməsinin keçirildiyi yerlərdə gömrük qrumları onlardan yol vergisinin tutulması üçün uyğun proseduru həyata keçirir. Yol vergisinin hesablanması zamanı Vergi Məcəlləsinin 211.1.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş vergi dərəcələri əsas götürülür və bir bank günündə büdcəyə ödənilir.

Nümunə 1: Türkiyə vətəndaşına məxsus oturacaq yerləri 45 olan avtobus ölkəyə girmiş və 25 günlük qalacağını bildirmişdir. Yol vergisinin hesablanması qaydasına uyğun olaraq vergi məbləği 175 ABŞ dolları təşkil edəcəkdir.

Əgər yol vergisinə cəlb olunma AR gömrük ərazisindən çıxarkən baş verərsə, gömrük sərhəd buraxılış məntəqələrində gömrük orqanları sözügedən vergini tutur, yuxarıda qeyd etdiyimiz qaydada bir bank günü müddətində büdcəyə ödəyir. Ölkəni çıxarkən yenidən yol vergisinin tutulması o zaman ola bilər ki, vergi ödəyicisi daxil olarkən qeyd etdiyi müddətdən artıq müddətə ölkəmizdə qalmış olsun.

Ölkə ərazisində müddətdən çox qaldıqda yol vergisinin hesablanması

Ölkə ərazisində bəyan edilən müddətdən daha çox qalan vergi ösdəyicisi üçün ölkəni tərk edərkən yol vergisi nece hesablanır? Bu zaman VM-in  211.1.1.4 maddəsini tətbiq etməklə ödəniləcək məbləğ aşağıdakı ardıcıllıqla hesablanır:

• daxil olma zamanı ödənməli vergi qnunvericiliyə uyğun müəyyən edilir;
• faktiki ödənmiş yol vergisi hesablanmış məbləğdən çıxılır.

Nümunə 2: Tutaq ki, yuxarıdakı nümunədə qeyd edilən şəxs avtomobili ilə ölkəmizdən çıxanda müəyyən edilmişdir ki, onun qalma müddəti 50 gün olmuşdur. Yol vergisinin hesablanması qaydasını tətbiq edərək, ondan tutulacaq əlavə məbləği müəyyən edək.

Türkiyə vətəndaşının bəyana etdiyi Azərbaycanda qalacağı 25 gün üçün ölkə ərazisinə daxil olan zaman 175 ABŞ dolları məbləğində yol vergisini gömrük orqanları tutub, dövlət büdcəsinə ödəmişdirlər. Ancaq Azərbaycanı tərk edərkən ölkədə qalma müddəti daha çox olduğu üçün 325 (500-175) ABŞ dolları yol vergisini gömrük işçiləri tutub (VM, maddə 211.1.1), bir bank günü ərzində dövlət büdcəsinə keçirir.

Yol vergisinin hesablanması qaydalarını əks etdirən başqa bir nümunəyə baxaq.

Nümunə 3:  Türkiyə firmasına məxsus mühərrikin həcmi 3.000 kub sm həcmli mühərrikə sahib minik maşını, 35 oturacaq yerli avtobus və 4 oxlu yük avtomobili AR-na daxil olarkən onların respublika əraisində bir il qalacağı bəyan edilmişdir. Lakin həmin avtomobillər AR ərazisindən çıxarkən müəyyən edilmişdir ki, onların ölkəmizin ərazisində qalma müddəti bir il 20 gün olmuşdur. Həmin avtomobillərə yol vergisinin hesablanması qaydasını tətbiq edərək vergini hesablayaq:

Türkiyə firmasının bəyan etdiyi AR ərazisində qalınacaq bir ilə görə mühərrikin həcmi 3000 kub santimetrədək olan minik avtomobilinə 80,  35 yerlik avtobus üçün 1750,  4 oxlu yük avtomobil üçün 2800 ABŞ dolları olmaqla, cəmi 80 + 1750 + 2800 = 4630 ABŞ dolları məbləğində yol vergisini AR-na keçərkən ödəmişdir.

Ölkəmizdə faktiki qaldığı müddətə (bir il 20 gün) görə hesablamaları aparaq:

1. Mühərrikinin həcmi 3000 kub santimetrədək olan minik avtomobilinə görə, VM 211.1.1.1-ci maddəsində verilmiş cədvələ əsasən – 80 + 20*0,6 = 92 ABŞ dolları;

2. 35 oturacaq yerli avtobus üçün məcəllənin 211.1.1.2-ci maddəsində verilmiş cədvələ əsasən 1750 + 20*20 = 2150 ABŞ dolları;

3. 4 oxlu yük avtomobilə görə VM-nin 211.1.1.3-cü maddəsində verilmiş cədvələ əsasən 2800 + 20*30 = 3400 ABŞ dolları

                             Cəmi: 5642 ABŞ dolları

Ödənilməli olan yol vergisi:  5642 – 4630 = 1012 ABŞ dolları.

Yanacaq istehsalçıları üçün yol vergisinin hesablanması qaydası

Respublikamızda benzin (burada avtomobil üçün nəzərdə tutulur), maye qaz, dizel yanacağı istehsal edən şəxslər üzrə yol vergisinin hesablanması dövrü ay götürülür. Bəyannamə hesabat ayı bitdikdən sonra növbəti ayın 20-sindən gec olmayaraq vergi orqanına təqdim edilməli, hesablanmış vergi məbləği də həmin müddət ərzində büdcəyə ödənilməlidir. Bəs bu ödəyicilərdə yol vergisi nece hesablanır və ödənilir? Nümunələrə baxaq.

Nümunə 2:  “A” MMC dizel istehsalıyla məşğuldur. 2019-cu ilin yanvarında 250 ton dizel istehsal etmişdir. Həmin yanacağa görə müəssisə yol vergisini hesablamalı, hesabatı 20 fevral tarixini aşmamaqla vergi orqanına göndərməli, vergini ödəməlidir. Həmin hesabat yanavar bütövlükdə yanvar ayını əhatə edəcəkdir.

Neftdən alınmış məhsulların satışıyla bağlı fəaliyyət göstərən şəxslər məhsulun maya dəyərini hesablayarkən buraya həmin məhsulun hazırlanmasında istifadə etdikləri neft məhsulları üçün ödənilən yol vergisini daxil edirlər. Sözügedən məhsulları təqdim etdikləri hesabat dövrləri üzrə təqdim olunan malların miqdarına uyğun şəkildə, malın maya dəyərinə aid edərək gəlirdən çıxırlar. Həmin məbləğlər mənfəət vergisi bəyannaməsində “Xərclər” hissəsində göstərilir.

Nümunə 3: Müəssisə Aİ92 markalı avtomobil benzini istehsal edir. Benzinin hər tonunun topdansatış tarifi (ƏDV və aksiz vergisi ilə) Azərbaycan Respublikası Tarif (qiymət) Şurasının qərarı ilə müəyyən edilib və 1289,82 manatdır. Bu zaman yol vergisi nece hesablanır?

Bir ton Aİ-92 benzininin neçə litr olduğunu müəyyən edək, belə ki, Vergi Məccəlləsinin 211.1.2 maddəsinə görə yol vergisi daxili istehlaka yönəldilən benzinin hər litrinə 0,07 manat olmaqla hesablanır, ƏDV və aksiz vergisi ilə birgə topdansatış qiymətinə əlavə edilir. Aİ-92 benzinin xüsusi çəkisi 1,31 olduğundan, bir  ton Aİ-92 benzini 1310 litr ( 1000 X 1.31 = 1310 lt. ) olar.

Yol vergisi hər ton benzin üçün 91,7 manat olacaqdır (1310*0,07=91,7 manat). Həmin məbləğ növbəti ayın 20-dək büdcəyə ödənilir.

Yol vergisinin hesablanması qaydası, yol vergisinin tutulması və büdcəyə ödənilməsi prosesi, əslində, elə də çətin deyil. Bu zaman Vergi Məcəlləsinin müvafiq maddələrinin düzgün tətbiq edilməsnə diqqət etmək lazımdır.

ƏDV vergi ödəyicisi olan sahibkar fiziki şəxs vergi ödəyicisi olan fiziki şəxsə yük daşıma xidmətinə görə aylıq 10.000 manat nağd qaydada vəsait ödəyib (“Nağdsız hesablaşmalar haqqında” qanunun 3.3-cü maddəsinə əsasən). Bu əməliyyat doğrudurmu?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” qanunun 3.2-ci maddəsinə əsasən, hər iki tərəf vergi ödəyicisi olan şəxs arasında hesablaşmalar üzrə nağdsız ödəniş yalnız bu Qanunun 3.1.1-ci maddəsində müəyyən olunmuş formada həyata keçirilə bilər.

“Nağdsız hesablaşmalar haqqında” qanunun 3.1.1-ci maddəsinə əsasən, nağdsız hesablaşma dedikdə bir şəxsin bank hesabından digər şəxsin bank hesabına köçürülməklə o cümlədən ödəniş alətləri (ödəniş kartları, ödəniş tapşırığı və s.) və ödəniş vasitələri (mobil telefon aparatları, kompüter və digər avadanlıq) ilə həyata keçirilən hesablaşmalar nəzərdə tutulur.

Əlavə olaraq qeyd edirik ki, Vergi Məcəlləsinin 58.7-1-ci maddəsinə əsasən “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinin pozulmasına görə vergi ödəyicilərinə Qanun pozulmaqla aparılan əməliyyatın ümumi məbləğinin təqvim ili ərzində belə hala birinci dəfə yol verdikdə 10 faizi, ikinci dəfə yol verdikdə 20 faizi, üç və daha çox dəfə yol verdikdə 40 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Müraciətiniz barədə daha ətraflı məlumat üçün Çağrı Mərkəzinə (195-1) və ya vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzlərinə müraciət edə bilərsiniz

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 58.7-1-ci maddəsi və “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.

Mənbə: vergiler.az