Blog Full

Bildiyimiz kimi,  Vergi Məcəlləsində vergi ödəyicilərinin ƏDV qeydiyyatlı iki maddə ilə tənzimlənir:

• məcburi əlavə dəyər vergisi məqsədləri üçün qeydiyyat (maddə 155);
• qeydiyyatı məcburi olmayan sahibkarlıq subyektlərinin könüllü qeydiyyatı (maddə 156).

Könüllü qeydiyyat cari və keçmiş tarixə aparıla bilər.

Təcrübədə sadələşdirilmiş yaxud ƏDV ödəyicisi olmayan gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicilərinin  bir müddət sonra ƏDV qeydiyyatına durması hallarına tez-tez rast gəlinir.

Məcburi ƏDV qeydiyyatında nəzərə alınmalı məqamlar

Vergi ödəyicisi məcburi qaydada əlavə dəyər vergisi ödəyicisi olduqda qeydiyyat üçün müraciət etdiyi yaxud etməli olduğu aydan sonrakı ayın 1-indən etibarən ƏDV ödəyicisi sayılır. Əgər bu ay cari rübün hansısa ayına düşürsə, vergi ödəyicisi həm sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsini, həm də ƏDV bəyannaməsini təqdim edir. Lakin ƏDV qeydiyyatına alındığı ayı sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsində 0 olaraq göstərir. Çünki əlavə dəyər vergisinə cəlb edilən əməliyyatlar sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilə bilməz.

Nümunə 1: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi 01.01.2021-ci ildə vergi uçotuna alınır və fəaliyyətə başlayır. Yanvarda 140000, fevralda 700000 manat dövriyyəsi olur. Bu səbəbdən ƏDV qeydiyyatına alınmaq üçün müraciət edərək martın 1-dən ƏDV ödəyicisi olur, yəni onun əməliyyatlarına mart ayından etibarən əlavə dəyər vergisi tətbiq edir. Odur ki, mart ayı bitdikdən sonra aprel ayının 20-sinə kimi həm 1-cü rüb üçün sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsini, həm də mart ayı üçün ƏDV bəyannaməsini təqdim etməlidir.

Bu zaman o, sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsində yanvar ayı üçün 140000, fevral ayı üçün 70000, mart ayı üçün isə 0 manat göstərir. Mart ayında olan dövriyyə ƏDV bəyannaməsində qeyd edilir. Şərti olaraq mart ayında əlavə dəyər vergisi tutulan dövriyyənin 50000 manat qəbul etsək, ödənməli olan verginin məbləği :

SV : (140.000 + 70.000) * 2% = 4200 manat

ƏDV : 50.000 * 18% = 9000 manat

Cəmi : 13200 manat.

Bu halda vergi ödəyicisi aşağıdakı məqamlara diqqət etməlidir:

• Təqdim edilmiş sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsində mütləq 1 saylı əlavə doldurulmalıdır.
• sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi üçün hesabat dövrü rübdən vergi ilinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən vergi ili bitdikdən sonra növbəti ilin mart ayının 31-inə kimi mənfəət (gəlir) vergisi bəyannaməsi də təqdim edilməlidir.
• sözügedən bəyannamə vergi ödəyicisinin 01.03.2021-31.12.2021 dövrünü əhatə edəcəkdir. Mənfəət (gəlir) bəyannaməsinin 1 saylı əlavəsində dövrün əvvəlinə olan qalıqlar sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinin dövrün sonuna olan qalıqlara uyğun olmalıdır. Mart ayına qədər çəkilmiş xərcləri isə gəlirdən çıxmağa yol verilmir.

ƏDV məqsədləri üçün cari tarixə qeydiyyat

Cari tarixə könüllü ƏDV qeydiyyat zamanı prosedur və hesablamalar məcburi qeydiyyatla eynidir. VM-nin 155.1-ci maddəsinə əsasən məcburi ƏDV qeydiyyatına durmalı olmayan şəxslər də, müraciət edərək könüllü ƏDV qeydiyyatına alına bilər. Əgər müraciətində tarix göstərməsə, növbəti ayın 1-indən etibarən ƏDV ödəyicisi sayılır.

Tutaq ki, müraciətində 1 ay sonra qeydə alınmasını qeyd edib, bu zaman vergi orqanı onu 2 ay sonra qeyd etdiyi ayın birindən  ƏDV qeydiyyatına alacaqdır. Odur ki, bəyannamələrin təqdim edilməsi və vergilərin hesablanması yuxarıdakı məqamdan fərqli olmayacaq.

Keçmiş tarixə ƏDV ödəyicisi olduqda nələrə diqqət etməli?

Fərqli məqamlar könüllü ƏDV qeydiyyatı zamanı köhnə tarix göstərildikdə meydana çıxır. İlk öncə, qeyd edək ki, könüllü qaydada keçmiş tarixə müraciət edilmə dövrü ən çox əvvəlki 3 ili əhatə edə bilər.

Tutaq ki, vergi ödəyicisi 01.01.2020-ci il tarixində sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi qeydiyyata alınmışdır və 2021-ci ilin avqust ayında köhnə tarixə, 01.05.2020-ci il tarixindən ƏDV qeydiyyatına alınmaq üçün müraciət edir.

Bu halda vergi ödəyicisi:

1. 2020-ci ilin 2-ci rübündən 2021-ci ilin 2-ci rübü də daxil olmaqla təqdim etdiyi sadələşdirilmiş vergi bəyannamələrinə dəqiqləşdirilmə verməli və sıfırlamalı;
2. 2020-ci il üçün mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim etməlidir.

Lakin vergi ödəyicisinin, 2020-ci ilin may ayından ƏDV qeydiyyatına alınmış olsa da, qeydə alındığı tarixdən müraciət etdiyi tarixə qədər olan əməliyyatlar üçün ayrıca bəyannamə təqdim etmək zərurəti yoxdur. Həmin əməliyyatlar müraciət edilmiş ayda həyata keçirilmiş sayılır. Bu səbəblə də vergi ödəyicisi avqust ayı üçün sentyabr ayının 20-sinədək bəyannaməni təqdim etdikdə əvvəlki dövrlərdəki əməliyyatlarını da vergiyə cəlb edəcəkdir. Eyni zamanda vergi ödəyicisi may 2020-ci il tarixindən etibarən idxal etdiyi malları və Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsinə uyğun olaraq ödəyərək əldə etdiyi e-qaimə fakturalar üzrə ƏDV məbləğlərinin də avqust ayının bəyannaməsinə əvəzləşməyə sala bilər.

Nümunəyə baxaq:

Nümunə 2: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan “Alfa” MMC-nin 2020-ci il may ayından müraciət etdiyi tarixə qədər 100000 manat məbləğində dövriyyəsi olmuşdur. Vergi ödəyicisi həmin dövriyyəni 2% dərəcəsi ilə sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edərək dövlət büdcəsinə 2000 manat sadələşdirilmiş vergi ödəmişdir. 10 avqust 2021-cu il tarixində vergi ödəyicisi VM-in 157.3.3-cü maddəsinə əsasən 1 may 2020-ci il tarixdən ƏDV qeydiyyatına alınmaq üçün müraciət edir. Bu halda may 2020-ci il tarixdən sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilmiş 100000 manat dövriyyə ƏDV-yə cəlb ediləcəkdir.

Lakin burada diqqət çəkilməli məqam ondan ibarətdir ki, büdcəyə ödənilən ƏDV 100000 manat dövriyyəyə əlavə olaraq deyil, onun tərkibindən çıxarılaraq hesablanacaq. Yəni, büdcəyə çatası əlavə dəyər vergisi məbləği 18000 (100.000×18%=18.000) deyil, 15.254,24 manat (100.000/1.18×18%) manat olacaqdır. 2021-ci ilin iyul ayında sadələşdirilmiş vergi tətbiq etsə də, 3-cü rüb üçün sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi təqdim edilməsi zərurəti yoxdur. Eyni zamanda sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olduğu vaxt büdcəyə ödədiyi vergilər də digər vergilərin hesablanması zamanı nəzərə alınacaqdır.

Praktikada olur ki, əvvəlki tarixə könüllü qeydiyyatdan keçir, lakin vaxtı ilə aldığı e-qaimə fakturalar üzrə əsas ödənişi və ƏDV hissəsini VM-n 175-ci maddəsində qeyd edilmiş formada etmədiyi halda əvəzləşdirməyə salır. Bu doğru deyil, səyyar vergi yoxlaması zamanı buna görə VM-in 58.1-ci maddəsinə uyğun maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər.

Könüllü ƏDV qeydiyyatı zamanı avanslarla bağlı məqamlar

Könüllü qeydiyyatla bağlı rast gəlinən digər məqam avanslarla bağlıdır. Vergi ödəyicisi öz müştərisindən ƏDV ödəyicisi olmadığı dövrdə təqdim ediləcək mallar, görüləcək işlər, xidmətlər üçün avans alır. Lakin malları, işləri, xidmətləri təqdim edənə qədər ƏDV qeydiyyatına keçmiş olur.

Belə olan təqdirdə satıcı həmin malların (işlərin, xidmətlərin) dəyərini və ƏDV məbləğini avans məbləğinin tərkibindən çıxarmalıdır. Məsələn, avans alınmış məbləğ 3000 manatdırsa, elektron qaimə-faktura təqdim edilən zaman malların dəyəri olaraq 2542.37 hesablanmalıdır. Təbi ki, təsərrüfat subyektləri öz aralarında razılığa gəlib 3000 manatı yalnız malların əsas hissəsindən avans kimi qiymətləndirib, əlavə olaraq 540 azn ƏDV də ödəyə bilərlər. Lakin adətən, praktikada belə razılıqlara rast gəlinmir.

Sonda qeyd edək ki, köhnə tarixə ƏDV qeydiyyatına durmaq istəyən vergi ödəyicisi təhlillərini, xüsusi ilə də əvəzləşmə ilə bağlı təhlillərini düzgün aparmalıdır. Belə ki, səhv təhlil, ona gətirə bilər ki, əvvəlki dövr üzrə əvəzləşmə məbləği hesablama məbləğindən artıq olduğu üçün vergi ödəyicisi ərizəsini verdiyi dövrlərdə əlavə vergi yüklənsin.

İşçiyə şirkət tərəfindən yemək üçün kart vasitəsilə əlavə vəsait ödənilib. Bu Vergi Məcəlləsinin 98.2.3-cü maddəsi ilə işçinin gəliridir. Lakin Vergi Məcəlləsinin 109.9-cu maddəsində bu gəlir vergi tutulan gəlir sayılmır. “Sosial sığorta haqqında” qanunun 15-ci maddəsində yemək xərclərindən sığorta hesablanmalıdır. Sualım belədir ki, yemək xərclərinə görə hesablanan, sığortaedən tərəfindən ödənilən sosial sığorta haqları gəlirdən çıxılırmı?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsində edilmiş dəyişikliyə əsasən, 01.01.2024-cü il tarixdən etibarən nümayəndəlik xərcləri, işçilərlə bağlı mənzil və yemək xərcləri, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklər, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclər norma daxilində gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilib.

Vergi Məcəlləsinin 119.2-ci maddəsinə əsasən, nümayəndəlik xərclərinin, işçilərlə bağlı mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərin, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması normaları və qaydası Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən olunur.

Əlavə olaraq nəzərinizə çatdırırıq ki, yemək xərclərinin əvəzinin birbaşa işçiyə ödənilməsi zamanı işçiyə ödənilmiş yemək xərclərinin əvəzi işçinin muzdlu işdən gəlirinə aid edilir və gəlir vergisinə cəlb edilir.

Vergi Məcəlləsinin 109.3-cü maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 119.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş xərclər istisna olmaqla, işçilərin və onların ailə üzvlərinin sosial xarakterli xərclərinin və əyləncə xərclərinin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.

Vergi Məcəlləsinin 116-cı maddəsinə əsasən, öz işçilərinin xeyrinə əmlakın zərərdən sığortalanması, habelə xarici sığortaçılar ilə bağlanmış həyat sığortası müqavilələri üzrə sığorta haqları istisna olmaqla, sığortalının və təkrarsığortalının ödədiyi sığorta haqları gəlirdən çıxılır.

Əsas: 119.2-ci, 109.3-cü, 116-cı maddələri.

Mənbə: vergiler.az

Əmlak vergisi nədir?

Əmlak vergisi mühasiblərin gəlirdən tutulan vergilərdən sonra ən çox maraqlandığı, öyrənmək istədikləri vergi növüdür. Bu vergi növü sahib olduğumuz daşınar və daşınmaz əmlakla, sərvətlə bağlıdır, yəni, sərvətdən tutulan vergilərə aiddir. Belə vergilərə digər nümunə torpaq vergisidir. Ümumən sərvətdən alınan vergilər, digər vergilərə müxtəlif ölkələrdə tətbiq edilən qaydaların müxtəlifliyi ilə fərqlənib. Məsələn, gəlir (mənfəət) vergisinin prinsipləri, demək olar ki, əksər ölkədə eynidir.

Əmlak vergisinin tarixi qədim vaxtlara gedir. Artıq Roma İmperiyasında məlum olan bu vergi növü Avropada orta əsrlərin sonlarına qədər vergitutmanın əsas formalarından biri olmuşdur. O, torpaq və pul üzərində mülkiyyətdən tutulurdu.

Müxtəlif ölkələrdə əmlak vergisi

Fransada müasir formada əmlak vergisi 1982-ci ildən mövcuddur. Fransa Ollandın sosialist hökuməti tətbiq edilən dərəcəni 2012-ci ilin payızından xeyli artırdı, yuxarı hədd məhdudiyyətini ləğv etdi. Vergi əmlakın qiymətindən asılı olaraq 0.5%-1.5%-ə qədər dərəcə ilə hesablanır.

Rusiyada müəssisələrin əmlak vergi regional vergilərə aiddir. Əvvəllər bu vergiyə cəlb edilən obyektlərin siyahısı daha geniş idi, məsələn buraya:

• qeyri-maddi aktivlər;
• materiallar;
• digər vasitələr də daxil edilirdi. Sonra onların siyahısı azaldıldı, faiz artırıldı.

Fiziki şəxslərin əmlak vergisi yerli vergidir, ödəyicilər – əmlak sahibləridir. Vergi dərəcələri yerli idarəetmə qurumları tərəfindən müəyyən edilir, lakin federal qanunla müəyyən edilmiş dərəcələr daxilində olmalıdır.

Almaniyada əmlak vergisi ödəyicinin müəyyən bir tarixə sahib olduğu əmlakın məbləğindən asılı idi. 1995-ci ildə daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsi metodu konstitusiyaya zidd hesab edildi, buna görə də 1997-ci ildə vergi bu ləğv edildi.

Azərbaycanda əmlak vergisi həm yerli, həm də dövlət büdcəsinin formalaşamasında müəyyən rol oynayır. Məsələn fiziki şəxslər  onlara məxsus bina, su, habelə hava nəqliyyatı vasitələri üçün yerli büdcəyə əmlak vergisi ödəyirlər.

Vergilər haqqında daha çox məlumat almaq üçün keçid edin

Büdcə gəlirlərində əmlak vergisi üzrə daxilolmaların proqnozlaşdırılması 

Yəqin ki, Maliyyə Nazirliyinin dövlət büdcəsinin idarə edilməsində rolunun əhəmiyyətindən geniş məlumat verməyə elə də ehtiyac yoxdur. Onun fəaliyyətindən biri dövlət büdcəsi gəlirləri üzrə proqnoz layihəsini tərtib etməkdir. Büdcə gəlirləri vahidlik, daxili balanslaşdırma, düzgünlük, reallıq, fasiləsizlik və ardıcıllıq  prinsipləri əsasında proqnozlaşdırılır.

Sual oluna bilər ki, gəlirlərin proqnoz layihəsi nəyin əsasında hazırlanır?

Burada ölkə üzrə aşağıdakı məlumatlar təhlil edilir:

Büdcə gəlirləri proqnozlaşdırılarkən əsas etibarı ilə ekonometrik və səmərəli vergi dərəcələri modellərindən istifadə edilir. Həmin modellər haqqında ətraflı buradan məlumat tapa bilərsiniz.

Bildiyimiz kimi büdcə gəlirləri əsas etibarı ilə vergidən daxilolmalar hesabına formalaşır. Hər il büdcə daxilolmalarının təqribən 40% -ini vergilərdən daxilolmalar təşkil edir.

Azərbaycan Respublikasının ərazisində müəssisələrdən, habelə fərdi sahibkarlarda daxil olacaq əmlak vergisini 2 variant üzrə proqnozlaşdırmaq mümkündür:

Əmlak vergisi üzrə büdcəyə nə qədər vergi daxil olacağının gözləntisi müxtəlif düsturlarla hesablanır. Düstur fərqi vergitutma obyekti fərqlərindən irəli gəlir.

Həmin qayda və düsturlar barədə buradan daha ətraflı məlumat əldə edə bilərsiniz

Dövriyyənin dəqiqləşdirilməsinə əsas verən hallar 

Bəzən olur ki, ƏDV ödəyiciləri arasında daha əvvəl satılmış mallar, görülmüş işlər, göstərilmiş xidmətlərlə bağlı yeni məqamlar ortaya çıxır ki, bu da dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi üçün zəmin yaradır. Məsələn:

• əməliyyat ləğv edilir;
• mallar qaytarılır;
• qiymət dəyişikliyi baş verir.

Bütün bunlar büdcə ilə hesablaşmalarda, habelə dövriyyələrdə fərqlərə səbəb olur. Belə məqamların tənzimlənməsi Vergi Məcəlləsinin 163-cü maddəsinə əsasən aparılır. Həmin maddəyə əsasən mal göndərən, iş görən, xidmət göstərən vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb edilən əməliyyatları üçün dövriyyənin dəqiqləşdirməsi aşağıdakı hallarda tətbiq edilir.

• əməliyyat ləğv olunduqda (tam yaxud qismən);
• mal geri qaytarılarsa (tam yaxud qismən);
• aparılan əməliyyatların xarakterində dəyişikliklər olduqda;
• müəyyən hallar üçün (məsələn, qiymətin enməsi) razılaşdırılan kompensasiya dəyişərsə;
• elektron qaimə-fakturanı təqdim etmiş vergi ödəyicisində sonradan dövriyyənin dəqiqləşdirilməsinə əsas yaradan hallar olduqda və həmin dəqiqləşdirmə qanun əsasında aparıldıqda.

Bütün belə hallarda dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi əməliyyatı həyata keçirilməli, ƏDV bəyannaməsinin müvafiq sütununda qeydlər aparılmalıdır.

Dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi nə vaxt aparılır?

Dəqiqləşdirmə ona əsas verən halın yarandığı ayın bəyannaməsində edilməlidir.

Nümunə 1: A şirkəti iyul ayında müştərisinə 5000 AZN dəyərində mal satmış, malın dəyəri müştəri tərəfindən avqust ayında satıcının bank hesabına, əlavə dəyər vergisi isə ƏDV-nin depozit ödənilmiş və əvəzləşdirilib. Lakin noyabr ayında mallarda yaranmış bəzi qüsurlar səbəbi ilə onlar tam şəkildə geri qaytarılıb. Dekabr ayında alıcının avqust ayında ödədiyi məbləğ tam şəkildə ona geri qaytarılmışdır.

Burada alıcı mala görə ödədiyi və əvəzləşdirdiyi ƏDV məbləğini noyabr ayı bəyannaməsində büdcəyə geri hesablamalıdır.

Satıcı isə noyabr ayının bəyannaməsində dədiqləşdirilən dövriyyə məbləğində 5000 AZN azaltmalı, dekabr ayının bəyannaməsində dəqiqləşdirilən dövriyyə hissəsində ödənilmiş məbləğ sütununda isə müştəriyə qaytardığı 5000 AZN yazaraq büdcəyə hesabladığı vergini öz xeyrinə qaytarmalıdır.

Satılan malların bir qisminin sizə geri qaytarılması satış dövriyyəsinin dəyişilməsi deməkdir. Bu, fərqli aylarda baş veribsə, dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi vacibdir. Dəqiqləşdirilmə mütləq qaydada malların qaytarıldığı yaxud sonradan qiymətlərin dəyişildiyi ayda edilir.

Belə hallarda əvvəlki ayların bəyannamələrinə dəqiqləşdirilmə vermək lazım deyil. Hətta, belə etmək VM-in 58.1-ci maddə üzrə maliyyə sanksiyası ilə nəticələnə bilər. Odur ki, əməliyyatlar aparıldıqdan və hesabat ayı bitdikdən sonra belə hal yarandıqda ilk öncə cavab tapmalı olduğunuz sual budur: “Bu bəyannamənin dəqiqləşdirilməsidir, yoxsa dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi?” Mahiyyətini təsbit etdikdən sonra ona uyğun hərəkət edilməlidir. Malların tam yaxud qismən qaytarıldığı halda mütləq “Malların geri qaytarılması qaiməsi” təqdim edilməlidir.

Əməliyyatın xarakterinin dəyişilməsinə:

• ƏDV-dən azad əməliyyatın əlavə dəyər vergisinə cəlb edilməsi;
• ƏDV-yə cəlb edilmiş əməliyyatın əlavə dəyər vergisindən azada çevrilməsini;
• digərlərini göstərmək olar.

Nümunə 2:  ƏDV ödəyicisi 2021-ci ilin iyulunda elektron qaimə faktura ilə mal alır və ƏDV-sini ödəyib əvəzləşdirir. Vergi ödəyicisinin ilkin niyyəti həmin malı sahibkarlıq və vergi tutulan əməliyyatlar çərçivəsində satmaq idi. Lakin noyabr 2021-ci ildə qərara gəlinir ki, həmin mal nizamnamə kapitalına pay qoyuluşu şəklində istifadə edilsin. Vergi ödəyicisi sonuncu əməliyyatı etdiyi ayın bəyannaməsində vaxtı ilə əvəzləşdirdiyi ƏDV-ni büdcəyə hesablamalıdır. Çünki əməliyyatın xarakteri dəyişmişdir.

ƏDV üzrə dövriyyənin dəqiqləşdirilməsinə nümunələr

Aşağıdakı cədvəldə dövriyyənin dəqiqləşdirilməsinə səbəb ola biləcək əməliyyatlardan ən çox rast gəlinə bilənləri nümunələr əsasında şərh edilib. Qeyd edək ki, verilmiş nümunələrdə satıcı tərəfin vergi öhdəlikləri tənzimlənir:

Əgər yuxarıda sadalananlardan başqa hansısa əməliyyat dövriyyəyə, habelə vergi məbləğinə təsir edirsə, dövriyyənin dəqiqləşdirilməsi aparılır.