Mühasibat uçotu hüquqi və sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslərin iqtisadi fəaliyyətində vacib proseslərindən biridir. Bu prosesin keyfiyyəti onun səriştəli təşkilindən asılıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, daxili mühasibatlıq uçotun aparılmasının mümkün variantlarından yalnız biridir. Qanun mühasibat uçotu subyektinin rəhbərinə mühasibat şöbəsi yaratmaqla yanaşı, həm də mühasibat uçotunun aparılması üçün digər üsulları seçmək hüququ verir:
- mikro sahibkarlıq subyektlərinin rəhbərinə və fərdi sahibkarlara öz mühasibatlığını aparmaq hüququ verilib;
- mühasibat uçotu subyektləri kənar mütəxəssislə mülki-hüquqi müqavilə bağlaya bilər;
- mühasibatlıq yaxud onun funksiyalarının bir hissəsi maliyyə və mühasibat sektorunda autsorsinq əsasında çalışan konsaltinq firmasına ötürülə bilər.
Niyə mühasibatlığın təşkili üçün rəhbər məsuliyyət daşıyır?
Çünki “Mühasibat uçotu haqqında” qanunun 3.2 maddəsinə görə mühasibat uçotu xidmətinin təşkilinə, o cümlədən müvafiq struktur bölmənin təşkilinə uçot subyektinin rəhbəri məsuldur. Bu zaman o, Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının qərarlarında sadalanmış mühasibatlığın təşkili üzrə ümumi prinsiplərə, mühasibat xidməti qarşısında duran vəzifələrə əsaslanmalıdır. Onun istifadə edə biləcəyi həmin qaydalar bunlardır:
Mühasibat subyektinin rəhbəri müəssisədə mühasibat uçotunun olmamasına görə məsuliyyət daşıyır, habelə:
- vaxtında və etibarlı mühasibat məlumatlarının əldə edilməsin təmin edir;
- şirkətin fəaliyyətinə maliyyə nəzarəti həyata keçirmək üçün şərait yaradır.
Bu şərtləri təmin etmək habelə səmərəli mühasibatlıq bölməsinin təşkili üçün müəssisə, onun rəhbərinin timsalında, konkret tədbirləri həyata keçirir.
Mühasibatlığın təşkilində menecer hansı tədbirləri həyata keçirir?
Müəssisənin rəhbəri daxili mühasibatlıq bölməsini təşkil etməklə aşağıdakıları təmin edir:
- ilkin uçot sənədlərini və sənəd dövriyyəsini;
- inventarizasiyanın aparılmasını;
- işçi Hesablar Planının (sadələşdirilmiş uçotu tətbiq etmədikdə), uçot siyasətinin, uçot və hesabat formalarının məzmununun təsdiqini.
Bununla belə, əslində şirkət rəhbərinin rolu əslində bunları əhatə edir:
- heyətin tərkibində mühasibat vəzifələrinin daxil edilməsi (ən azı bir mühasib);
- mühasibatlıq şöbəsinin (baş mühasiblə) yaradılması;
- mühasibatlığın autsorsinqi məsələsinin araşdırılması.
Əgər seçim qanunun bütün meyarlarına cavab veribsə, menecerin ilkin mühasibat sənədləri ilə iş üçün seçdiyi şəxslər tərəfindən müvafiq tələblərə ciddi əməl olunmasını təmin etmək şansı olcaq.
Tələblərin birbaşa icraçıları bunlardır:
- şirkətin struktur bölmələri;
- maddi məsul şəxslər.
Bu tədbirlərin təmin edilməsi müəssisə rəhbərindən mühasibat uçotu üzrə dərin biliklərə malik olmağı tələb etmir.
Mühasibatlıq bölməsinə kim rəhbərlik edir?
Müəssislərdə daxili mühasibatlığın təşkili struktur bölmələrin yaradılması, ayrı-ayrı maddi məsul şəxslərin, həmçinin mühasibat uçotuna məsul şəxsin təyin edilməsi ilə bitmir. Bu şəxslərin işini əlaqələndirmək, bölmənin səmərəli işini təşkil etmək vacibdir. Bunu baş mühasib (yaxud müəssisənin rəhbəri tərəfindən təyin edilmiş səlahiyyətli şəxs) həyata keçirir. “Mühasibat uçotu haqqında” qanunun 3.3-cü maddəsinə görə: “Mühasibat uçotu subyektində baş mühasib mühasibat uçotunun aparılmasını, mühasibat uçotuna əsasən maliyyə, vergi və digər hesabatların tərtib edilməsini, uçotun formalaşdırılmasını və mühasibat uçotu sənədlərinin saxlanılmasını təmin edir.”
Qanunun 3.4-cü maddəsi isə baş mühasibləri mütləq peşəkar mühasiblər olmalı olan qurumların əhatəsini müəyyən edir. Peşəkar mühasib sertifikatının verilməsi qaydası Qanunu V-I fəslində şərh olunub.
Daxili mühasibatlıq bölməsinin təşkili zamanı mühasiblər nəzərə almalıdırlar ki, bütün təsərrüfat əməliyyatları Azərbaycan Respublikasının valyutası – manatla uçota alınır. Mühasibat uçotunda həmçinin xarici valyutada və ya kəmiyyət ifadəsində ifadə olunan məlumatlar ola bilər, lakin bu, əlavə xarakter daşıyır.
Mühasibatın və vergi uçotunun təşkilinin xüsusiyyətləri
Qanunun 3.3 maddəsində qeyd edildiyi kimi, baş mühasib mühasibatlığın təşkilini, fəaliyyətini elə qurmalıdır ki, vergi hesabatları vaxtında tərtib edilsin. Bunun üçün qanunun tələblərinə uyğun vergi uçotu da aparılmalıdr. Ən ətraflı vergi uçotu mənfəət vergisi ödəyiciləri tərəfindən həyata keçirilir.
Mənfəət vergisinin uçotu sxemi mühasibat uçotunu praktiki olaraq təkrarlayır və demək olar ki, mühasibat uçotuyla eyni təməl prinsiplərə əsaslanır. Fərq əsasən müəyyən gəlir və ya xərclərin tanınma ardıcıllığında olur.
Digər vergilər üçün uçot müəyyən bir məcburi ödəniş üçün vergitutma bazasının xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla daha sadə təşkil edilir.
Məsələn, ƏDV üçün hesablamalar vergi ödəyicisinin təqdim etdiyi və aldığı hesab-fakturalara əsaslanır, əmlak vergisi üçün obyektlərin mühasibat uçotu məlumatlarına görə müəyyən olunan qalıq dəyərindən istifadə olunur.
Mühasibatlıq uçotun təşkilinin planlaşdırılması
Müəssisələrdə daxili mühasibatlığın təşkili və mühasibat uçotunun qurulması əsas elementlərin planlaşdırılmasından başlayır.
Sənədləşmə və sənəd dövriyyəsinin planı. Müəyyən spesifik sənədlər (məsələn, kassa orderləri) istisna olmaqla, bir çox ilkin sənədlər üçün formalar müəssisə tərəfindən hazırlana bilər. Mühasibatlığın təşkili zamanı mühasibat kargüzarlığı, sənəd dövriyyəsi planının tərtibi də önəmlidir.
İşçi hesablar planı. Bu sənəd mühasibatlıqda təsərrüfat fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq mövcud qanunvericilik və standartlar əsasında hazırlanır, sintetik və analitik uçotun istiqamətləri seçilir, uyğun subhesablar müəyyən edilir.
İnventarizasiya planı. İnventarizasiyanın aparılması üçün məcburi şərtlər var, məsələn, illik hesabatdan əvvəl onun aparılması mütləqdir. Habelə müəssisədə əlavə şərtlər də nəzərdə tutula bilər. Əsas odur ki, inventarizasiyanın biznes proseslərinin axınına təsiri minimal olsun.
Hesabatlılıq planı. Şirkətin mühasibat və vergi hesabatlarının tərkibi onun fərdi xüsusiyyətlərindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Məsələn, ümumi vergi sistemi üçün bəyannamələr bir formada təqdim ediləcək, xüsusi rejimlər üçün isə tamamilə fərqli.
Təşkilati – texniki plan. Özündə mühasibat uçotunun təşkili üçün ümumi proseduraları, təlimat və qaydaları, o cümlədən istifadə olunan proqram məhsullarını əks etdirir.
Müəssisədaxili mühasibatlığın təşkili yoxsa autsorsinq?
Müəssisənin rəhbəri mühasibat uçotunun qurulması zamanı müxtəlif variantları nəzərdən keçirə bilər. Daxili mühasibatlıq bölməsinin təşkili ilə yanaşı kənar mütəxəssislərin, mühasibat autsorsinqi sektorunda çalışan konsaltinq şirkətlərinin köməyindən istifadə də mümkündür. “Bunlardan hansı daha sərfəlidir?” sualının cavabı birmənalı deyil. Müəssisənin rəhbəri qərarı bütün nüansları nəzərə alaraq verməlidir.
Qeyd edək ki, mühasibat autsorsinqinin müəyyən üstünlükləri var, buraya resurslara qənaət, əməliyyatın səmərəliliyi, uçotun keyfiyyəti, zəmanət kimi göstəriciləri aid etmək olar. Uçotun müxtəlif sahələrini kənar mütəxəssislərə, autsorsinq şirkətlərinə verməklə mühasibat uçotu subyektinin rəhbəri gəlir gətirən biznes proseslərinə daha çox vaxt və diqqət ayıra bilər. Bu isə istənilən biznesdə önəmlidir, vacib şərtdir.
Aydındır ki, bütün bu üstünlüklər yalnız autsorsinq şirkəti yüksək peşəkar səviyyədə, məsuliyyətlə fəaliyyət göstərdikdə ortaya çıxır.
Uçot subyektlərində mühasibatlıq bölməsinin təşkili zamanı kənar mütəxəssislərin göstərdiyi xidmətlər çoxşaxəlidir. Seçim zamanı bizimlə də əlaqə saxlaya bilərsiniz, əməkdaşlarımız böyük həvəslə sizə kömək edər.
