Oxunma sayı: 138. 269
14 Mar 2024

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu

by | posted in: Ümumi, Xəbər | 0

Qeyri-maddi aktiv nədir?

Qeyri-maddi aktivlər 1 ildən artıq istifadə olunan və gəlir gətirən əqli mülkiyyət obyektləridir. Onların maddi forması yoxdur və digər aktivlərdən ayrıla biləndir.

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu zamanı nəzərə almaq lazımdır ki, aktivlərin bu qrupa aid edilməsi üçün onlar aşağıdakı xüsusiyyətlərə eyni vaxtda malik olmalıdır:

  • digər aktivlərdən ayrıla bilməsi;
  • maddi formaya malik olmaması;
  • istifadə müddətinin 12 aydan daha çox olması;
  • istifadəsindən faydalanmaq imkanı.

Yuxarıda sadalanan əlamətlərdən ən azı biri olmadıqda, obyekt qeyri-maddi aktiv kimi tanınmır və onlara qeyri-maddi aktivlərin uçotu qaydaları tətbiq olunmur.

Tanınması zamanı aşağıdakı əlavə şərtlər də nəzərə alınır:

  • obyektin ilkin dəyəri müəyyən edilə bilən olmalıdır;
  • 12 aylıq dövr ərzində satışı nəzərdə tutulmamalıdır;
  • mühasibat uçotu subyektinin obyektə və ondan gələn gəlirlərə mülkiyyət hüququ vardır.

Qeyri maddi aktivlərin növləri, onların xarakterik xüsusiyyətləri haqqında oxumaq, ümumiyyətlə, “Qeyri-maddi aktiv nədir?” sualına cavab tapmaq üçün bizim eyni adlı məqaləmizə keçid ala bilərsiniz. Bu məqalədə isə həmin sualı cavablandırmaq üçün aşağıdakı nümunə ilə kifayətlənək.

Nümunə: Beton məmulatları zavodu svay (binanın təməlinə qoyulan beton dirəklər) istehsalında yeni texnologiyasını mənimsəyib. İstehsal prosesində istifadə edilən avadanlıqlar əsas vəsaitlərə, beton və armaturlar materiallara, svaylar hazır məhsullara aid ediləcək. Svay istehsalı üçün patent alınmış texnologiyalara qeyri-maddi aktivlərin uçotu qaydaları tətbiq olunacaq və müvafiq yazılışlar aparılacaq.

Mühasibat uçotu məqsədləri üçün qeyri-maddi aktivlərin təsnifatı

Mühasibat uçotu baxımından qeyri-maddi aktivləri aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:

  • Daxilolma mənbəyinə görə: haqqı ödənilməklə əldə edilənlər, əvəzsiz (ödəniş edilmədən) mühasibat uçotu subyekti tərəfindən (müəssisə daxilində) yaradılanlar, təsisçisi tərəfindən nizamnamə kapitalına qoyuluşlar.
Yeri gəlmişkən: Daxilolma mənbəyinə görə qeyri-maddi aktivlərin uçotu, müxabirləşmə nümunələri ilə tanış olmaq üçün buraya keçid edə bilərsiniz.
  • Tətbiq sahəsinə görə: istehsal prosesində istifadə edilənlər (məsələn, ixtiralar, proqram təminatı, seleksiya nümunələri, inteqral sxemlərin topologiyası və sair) və istehsal prosesində istifadə edilməyənlər (məsələn, şirkətin işgüzar nüfuzu – qudvil).
  • Amortizasiya normalarına görə: istifadə müddəti məlum olmayanlar, istifadə müddəti məlum olanlar.
Yeri gəlmişkən: İstifadə müddəti məlum olmayanlar üçün 10 faizədək, istifadə müddəti məlum olanlar üçün isə illər üzrə istifadə müddətinə mütənasib məbləğlərlə amortizasiya norması tətbiq olunur (AR Vergi Məcəlləsi, maddə 114.3.6).

Mühasibat uçotunun düzgün aparılması məqsədi ilə hər bir qeyri-maddi aktiv üçün uçot kartı açmaq lazımdır. Bunun üçün “Əmlakın (qiymətlilərin) uçot kartı“ – Forma №1Q-dən istifadə oluna bilər (AR Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının təsdiq etdiyi “Aktivlərin və öhdəliklərin inventarizasiyası Qaydaları”-na 2 saylı əlavə). Mühasibat kartında obyektin əsas xüsusiyyətləri, ondan istifadə və sərəncam verilməsi mərhələləri əks etdirilir.

Daxilolma zamanı qeyri-maddi aktivlərin uçotu

Qeyri-maddi aktivlər – bunlar müəllif hüquqları, patentlər, intellektual mülkiyyətdən istifadə ilə bağlı lisenziya, müəyyən fəaliyyət növü ilə məşğul olmaq üçün lisenziya, müştərilərin siyahısı, franşizlər, elmi biliklər, texnologiyalar, yeni istehsal prosesləri, bazarlar, əmtəə nişanları, habelə müəyyən sahələr üzrə biliklərdir.

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu, yəni onların tanınması, daxil olunması, amortizasiyası, xaric edilməsi və sair bu kimi əməliyyatlar 38 saylı “Qeyri-maddi aktivlər” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı ilə (IAS38) tənzimlənir.

AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na əsasən qeyri-maddi aktivlərin uçotu hesablar planının 1-ci bölməsinin (“Uzunmüddətli aktivlər”) 10-cu maddəsinə aid olan hesablar üzrə aparılır.

Qeyri-maddi aktivlərin uçotu zamanı daxil olan aktivin ilkin dəyəri 101 saylı “Qeyri-maddi aktivlərin dəyəri” adlı hesabın uyğun subhesabı üzrə qeydə alınır.

Qeyri-maddi aktiv müəssisənin özü tərəfindən yaradıldıqda, ona çəkilmiş bütün xərclər ilkin dəyərin üzərinə gəlinir. Bu xərclər, həmçinin aktivin istismara yararlı hala gətirilməsi ilə çəkilmiş məsrəflər kapitallaşdırılır. 103 saylı hesabda aparılan kapitallaşdırma üzrə mühasibat yazılışlarına nümunələrlə buradan tanış olmaq olar. Sonradan həmin xərclər əsas vəsaitlərdə olduğu kimi illər üzrə amortizasiya ayırması şəklində silinməlidir.

Payçılar (səhmdarlar) tərəfindən daxilolma zamanı qiymətləndirmədə təşkilatın müəyyən etdiyi qiymət əsas götürülür. Bu zaman rəsmiləşdirilmə təhvil-qəbul aktı, səhmdarların yığıncağının protokolu, həmçinin elektron qaimə faktura (başqa firmalardan alış zamanı) həyata keçirilməlidir.

Daxilolmanın müxtəlif halları üçün müxabirləşmə nümunələri burada verilib.

Silinmə və xaric olunma

Qeyri-maddi aktivin (QMA) istifadəsindən iqtisadi fayda əldə edilməsi ehtimalı onun tanınması üçün zəruri şərtdir – bu, beynəlxalq mühasibat standartları ilə müəyyən edilib. Odur ki, funksionallığını itirmiş, qeyri-maddi aktivlərin tanınması meyarlarına cavab verməyən, tam amortizasiya olunmuş aktiv ləğv edilməli, müəssisənin qeyri-maddi aktivlərinin tərkibindən çıxarılmalıdır.

İllər üzrə amortizasiya ayırması şəklində ilkin dəyərə çəkilmiş xərclər çıxılarkən qeyri-maddi aktivin istifadə müddətinə diqqət etmək lazımdır. Əgər istifadə müddəti bəlli deyilsə aktiv 10 ilə tam amortizasiya edilməlidir.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri hesablar planının 102-ci maddəsi üzrə aparılır. Hesab üzrə əməliyyatların müxabirləşmə nümunələrinə buradan keçid almaq olar.

İstər müəssisənizə qəbul etdiyiniz zaman, istərsə başqa bir müəssisəyə təhvil verdiyiniz zaman konkret aktiv barəsində onun ilkin dəyərindən, faydalı istifadə müddətindən tutmuş, digər texniki göstəricilərə dair ətraflı məlumatları ilkin sənədlərdə əks etdirmək lazımdır.

 “101-ci hesabda qeyri-maddi aktivlər üzrə xaricolmanın uçotu” adlı məqalədə uyğun müxabirləşmə nümunələri verilib.

Tədqiqat, təcrübə konstruktor işləri zamanı uçot

Tədqiqat, təcrübə konstruktor işləri kommersiya məqsədləri üçün eyni adlı fəaliyyətlə məşğul olmanı nəzərdə tutur. Bu işlər, əsas etibarı ilə xüsusi təsərrüfat subyektlərində aparılır. Belə işlər iri müəssisələrə xasdır.

Daha əvvəllər bu cür işlərə çəkilən xərclər birbaşa gəlirdən çıxılırdı. Lakin sonradan beynəlxalq mühasibat standartları (38 nömrəli MHBS ) tələb etdi ki, müəyyən hallarda onlar qeyri-maddi aktiv kimi tanınsın. Həmin standartlara görə bu cür işlər uğurla başa çatarsa, onlara qeyri-maddi aktivlərin uçotu qaydaları tətbiq edilir (QMA kimi tanınır, amortizasiya edilərək silinir). Tədqiqat, təcrübə konstruktor işləri uğursuz olarsa elə birbaşa xərcə silinir.

Standartlara görə tədqiqat, təcrübə-konstruktor işləriylə bağlı xərclərin siyahısına aşağıdakı məsrəflər aid ola bilər:

  • tədqiqat, təcrübə-konstruktor işlərinə cəlb edilmiş işçilərin əməkhaqları;
  • tədqiqat, təcrübə-konstruktor işində istifadə olunan material, xidmətlərlə bağlı xərclər;
  • tədqiqat, təcrübə-konstruktor işlərində istifadə edilmiş tikili, avadanlıqların amortizasiyası;
  • tədqiqat, təcrübə-konstruktor işinə aid inzibati xərclərdən başqa digər qaimə xərcləri.

Göründüyü kimi qeyri-maddi aktivlərin mühasibat uçotu, onların spesifikliyi ilə bağlı özünəməxsus xüsusiyyətləri var.

Qeyd etmək lazımdır ki, qeyri-maddi aktivlərin uçotunun xüsusiyyətləri hələ tam şəkildə işlənməmişdir. Bu məsələlər olduqca dar çərçivədə mütəxəssislər tərəfindən tədqiq olunur. Müzakirə və həll olunan problemlərin əsas çatışmazlıqlarından biri, qeyri-maddi aktivlərin uçotunun tam inkişafına, təkmilləşdirilməsinə mane olan tədqiqatların yerli təbiətidir.

Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi (amortizasiyası)

13 Mar 2024

Birbank-dan Torpaq çərşənbəsinə özəl kampaniya

by | posted in: Xəbər | 0

torpaq çərşənbəsi, birbank cashback, Birbank, torpaq çərşənbəsinə özəl kampaniya13-19 mart 2024-cü il tarixlərində Birbank Cashback Mastercard taksit kartını onlayn olaraq əldə edən müştərilər 1 aprel 2024-cü il tarixinədək “Trendyol” və “Umico Market” kateqoriyaları üzrə ilk birdəfəlik 50 AZN və üzəri nağdsız əməliyyatları həyata keçirərək 20 AZN qazanacaqlar.

Qazanılan məbləğ ödəniş edildikdən dərhal sonra müştərinin keşbek hesabına əlavə ediləcək. Onu da qeyd edək ki, fürsətlər taksit, POS terminal və ya onlayn ödənişlərə şamil olunur.

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 117 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün — https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Qeyri-maddi aktivlər nədir?

13 Mar 2024

Azərbaycanda vergi işçiləri and içəcək

by | posted in: Xəbər | 0

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətində xüsusi rütbə verilməklə daimi xidmətə qəbul olunmuş vəzifəli şəxslər işə başlamazdan əvvəl and içəcəklər.

Bu, “Dövlət vergi orqanlarında xidmət haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilməsi ilə bağlı qanun layihəsində əksini tapıb.

Vergi andının məzmunu beləddir: “Mən, vergi orqanlarında xidmət keçərkən Azərbaycan Respublikasına sadiq olacağıma, Azərbaycan Respublikasının Konstutisiyasında əməl edəcəyimə, dövlət, kommersiya və vergi sirrini, həmçinin xidməti sirri qoruyacağıma, hüquq və vəzifələrimi qərəzsiz, vicdanla, qanuna uyğun həyata keçirəcəyimə, intizamlı olacağıma, vergi işçisinin şərəf və ləyaqətini uca tutacağıma and içirəm”.

Andı içən vəzifəli şəxs andın mətnini imzalayır və bu sənəd onun şəxsi işində saxlanılır.

Mənbə: report.az

Vergi orqanlarında xidmətdə olmanın son yaş həddi müəyyənləşir

13 Mar 2024

Qeyri-maddi aktivlər nədir?

by | posted in: Ümumi, Xəbər | 1

“Qeyri-maddi aktiv” anlayışı

Qeyri – maddi aktivlər, adından bəlli olduğu kimi, maddi formada olmayan aktivlərdir. Amma onları debitor borclar, verilmiş avanslar və s. kimi aktivlərlə səhv salmayın. Qeyri-maddi aktivlər, əslində, bir növ əsas vəsaitlərin fiziki olaraq mövcud olmayan formasıdır.

Nəyə görə belə bir bənzətmə etdik? Çünki qeyri-maddi aktivlərin bir çox xüsusiyyətləri əsas vəsaitlərdə olduğu kimidir. Məsələn, onlar da əsas vəsaitlər kimi:

Gəlin, daha aydın olmaq üçün, bəzi nümunələrə baxaq. Proqram təminatları, nou-hau (“know-hau”),  lisenziyalar, patentlər, qudvil (“goodwill”) , ticarət nişanlarını, əmtəə nişanlarını, hər hansı digər inhisar, imtiyaz və istifadə hüquqları qeyri-maddi aktivlərə nümunələrdir.

Önəmli məqam: əgər maddi aktiv proqram təminatı yaxud hər hansı maddi formada mövcud olmayan oxşar aktivlər sayəsində çalışırsa, maddi formada olmayan belə aktivlər həmin maddi aktivlərin ayrılmaz tərkib hissəsi hesab edilir və ayrıca olaraq qeyri-maddi aktiv kimi uçota alınmır.

Yuxarıda qeyd edilən məqamı, nümunədə şərh etməyə çalışaq. Məsələn, əgər fərdi kompüter “Windows” əməliyyat sistemi olmadan çalışmırsa, bu o deməkdir ki, həmin əməliyyat sisteminin əldə edilməsi üçün xərclənən pulu elə kompüterin dəyərinin üzərinə gəlməlisiniz, yəni proqram təminatını ayrıca olaraq qeyri-maddi aktiv kimi göstərmək lazım deyil.

Əgər proqram təminatı, əməliyyat sistemi və s. digər analoji xüsusiyyətə malik olan, fiziki formada mövcud olmayan aktivlər yüksək texnologiya məhsulunu, avadanlığı özündən asılı vəziyyətə salmırsa, onu əldə edildiyi vaxt qeyri-maddi aktiv kimi uçota almaq lazımdır.

Qeyri-maddi aktiv kimi dəyərləndirmə

Fiziki formada mövcud olmayan aktivin qeyri-maddi aktiv kimi dəyərləndirilə bilməsi üçün, onun aşağıdakı tələblərə cavab verməsi zəruridir:

  • Müəyyən edilə bilən olmalıdır – yəni aktiv konkret təsbit edilməli, digər aktivlərə qarışdırılmadan seçilə bilən, habelə satıla, dəyişdirilə, ləğv edilə bilən olmalıdır. Biz onun mütləq satılmalı olduğunu demirik, lakin nəzəri olaraq bütün digər şərtlər ödənilsə, digər aktivlərdən ayrılıb alıcıya satıla biləcək təqdimedilmə qabiliyyəti olmalıdır.
  • Üzərində nəzarət olmalıdır – aktiv yalnız sizə məxsus olmalıdır, icarədə, habelə digər istifadə hüquqlarına vermiş olsanız belə, üzərində sərəncam vermək hüququ yalnız sizdə qalmalıdır.
  • Gələcək iqtisadi səmərə axını gözlənilməlidir – aktiv müəssisənin fəaliyyətində birbaşa yaxud dolayısı ilə ona fayda verən olmalı, hansısa iqtisadi səmərə axınların tətikçisi, katalizatoru, vasitəçisi, parçası olmalıdır.

Qeyri-maddi aktivlərin ümumi xüsusiyyətləri

Bir çox qeyri-maddi aktivlərin mövcudluğu üçün, onlara hökumət tərəfindən müəyyənləşdirilmiş, təmin edilmiş mülkiyyət hüququ, habelə zəmanət verilməsi zəruridir.

Luka Paçoli “Hesablar və qeydlər barədə traktatları” yazarkən yalnız maddi obyektlərə toxunurdu: pullar, ehtiyatlar, avadanlıqlar və s. İyirminci əsr tamamilə fərqli, yeni aktivlər növü – qeyri-maddi aktivləri meydana çıxartdı. Müəssisələr, indiyədək görünməmiş, çox vaxt bütün avadanlıqlar, ehtiyatlar, pullardan, bəzən isə bütövlükdə onların hamısından daha qiymətli dəyərlərə sahib olmağa başladılar. Buna ən parlaq nümunə kimi “Coca-Cola”nı göstərmək olar, belə ki, bu şirkət üçün ən qiymətli aktiv avadanlıqlar deyil, bu, içkinin hazırlanması məqsədi ilə işlədilən, hələ də məxfi saxlanılan düsturdur.

Dövriyyədə olmayan aktivləri iki yerə bölə bilərik:

  • maddi aktivlər;
  • qeyri-maddi aktivlər.

Maddi aktivləri görmək mümkündür, onlar fiziki formaya malikdirlər. Biz onlara toxuna bilərik, onların isti yaxud soyuq olduğunu hiss edirik.

Qeyri-maddi obyektlər isə əksinə, hüquqdan yaranır, yaxud müqavilədən irəli gələn hüquqdan asılı olaraq ortaya çıxır. Buna görə də fiziki substansiya hesab olunmur. Qeyri-maddi aktivlər fiziki formaya malik deyil, qeyri-maddidir, onlara toxunmaq, əldə tutmaq, hiss etmək mümkün deyil.

Amma, mənşəcə fərqli olsalar da, dövriyyədən kənar qeyri-maddi və maddi aktivlər aşağıdakı ümumi xarakteristikaya malikdirlər:

  • müəssisədə investisiya qismində deyil, istifadə olunmaq məqsədi ilə saxlanılır;
  • onların istifadə olunma müddəti – bir ildən çoxdur;
  • sahibkarlar üçün gəlir gətirmək qabiliyyətindən asılı olaraq dəyərləndirilir;
  • tədricən öz dəyərini itirir və amortizasiya yolu ilə xərclər kimi silinir.

Eyni zamanda onları maddi aktivlərdən fərqləndirən xarakterik xüsusiyyətlər də vardır:

  • qeyri-maddi aktivdən çıxarıla biləcək gələcək faydalar haqqında böyük bir qeyri-müəyyənlik mövcuddur;
  • qeyri-maddi aktivlərin dəyəri daha geniş amplitudaya malikdir, belə ki, əhəmiyyətli dərəcədə rəqabətdən asılı olur;
  • qeyri-maddi aktivlər yalnız bir müəssisədən ötrü dəyər təşkil edə bilər.

Həmçinin, qeyri-maddi aktivlər yanğın zamanı, təbii fəlakət və sair hallarda məhv olmur. Onlar yalnız müəyyən şərtlər daxilində məhv edilə bilər.

Qeyri-maddi aktivlərin növləri

Müsəssiənin bu aktivlərinin tərkibinə aşağıdakıları aid etmək olar:

  • elm, ədəbiyyat, incəsənət əsərləri;
  • elektron hesablama maşınları üçün proqramlar;
  • ixtiralar;
  • faydalı modellər;
  • seleksiya nailiyyətləri;
  • istehsal sirləri (nou-hau);
  • əmtəə nişanları və xidmət nişanları;
  • müəssisənin mülkiyyət kompleksi kimi (bütövlükdə yaxud hissələr üzrə) alınmasından sonra ortaya çıxan işgüzar nüfuz (qudvil).

Aşağıdakılar qeyri-maddi aktivlərə aid deyil:

  • müsbət nəticələr verməyən, başa çatdırılmayan yaxud ETTKİ (elmi-tədqiqat, təcrübə-konstruktor işləri) tərəfindən qoyulan qaydalar çərçivəsində sənədləşdirilməyən işlər;
  • intellektual fəaliyyətin nəticələri kimi əks olunan, fərdiləşdirmə vasitələrinə (məs:, onlar üçün proqram yazılmış CD disklər) bərabər tutulanlar;
  • maliyyə yatırımları;
  • hüquqi şəxsin yaradılmasıyla əlaqəli xərclər (təşkilati xərclər);
  • təşkilatların əməkdaşlarının intellektual, işgüzar keyfiyyətləri, onların təsnifatı, əmək qabiliyyətliliyi.

Vergi uçotu baxımından qeyri-maddi aktivlərin təkibi Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 13.2.9 maddəsi ilə müəyyən olunub.

Vergi orqanlarında xidmətdə olmanın son yaş həddi müəyyənləşir

1 … 404 405 406 407 408 409 410 … 2. 684