Blog Full

Rezident hüquqi şəxs kimlərdir?

Yerli müəssisələrlə yanaşı xarici müəssisələr də mənfəət vergisi ödəyiciləri ola bilər. Qanunvericilikdə yerli yaxud xarici müəssisə əvəzinə  rezident yaxud qeyri-rezident müəssisə anlayışından istifadə olunur. Bu anlayışların hüquqi şəxslərə tətbiqi fiziki şəxslərə nisbətən fərqlidir. Gəlin rezidentlik və müəssisə haqqında bilgilərimizi bir daha xatırlayaq.

AR Vergi Məcəlləsinə bunlar rezident hüquqi şəxs sayılır (maddə 13.2.5.3):

• sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək üçün milli qanunvericiliyin tələblərinə respublika ərazisində yaradılmış və dövlət qeydiyyatına alınmış korporasiyalar, şirkətlər, müəssisələr və sair;
• idarəetmə yeri Azərbaycanda yerləşən digər hüquqi şəxslər.

Qeyri-rezident Vergi Məcəlləsində necə təyin olunur?

Qeyri-rezidentlər (ingiliscə non-resident) – bir dövlətdə fəaliyyət göstərən, lakin daimi qeydiyyatı yaxud yaşayış yeri başqa dövlət olan hüquqi və ya fiziki şəxslər.

AR-da diplomatik imtiyaz və immunitetlərə malik aşağıdakı qurumlar qeyri – rezident hüquqi şəxs sayılır (VM, maddə 13.2.6.5):

• digər ölkələrin diplomatik nümayəndəlikləri;
• xarici ölkələrin konsulluq idarəsi və digər rəsmi nümayəndəlikləri,
• beynəlxalq təşkilatlar, onların nümayəndəlikləri.

Xarici təşkilatlara və firmalara aid sahibkarlıq fəaliyyəti göstərməyən nümayəndəliklər də bu qrupa aiddir.

Beləliklə:

• rezident hüquqi şəxs üçün başlıca şərt, onun Azərbaycanda yaradılması;
• qeyri-rezident hüquqi şəxs üçün başlıca şərt, onu xaricdə təsis edilməsidir.

Lakin istisnalar da mövcuddur, məsələn, xarici ölkələrin diplomatik nümayəndəlikləri Azərbaycanda yaradılır, ancaq  qeyri-rezident hesab edilir. Habelə AR ərazisində idarəetmə yeri olan xaricdə yaradılmış şəxs də rezident hüquqi şəxs hesab edilə bilər.

Vergi Məcəlləsində “müəssisə” anlayışı

Əgər söhbət hüquqi şəxslərdən gedirsə “müəssisə” anlayışına da aydınlıq gətirməyimiz zəruridir. Çünki, mənfəət vergisi ödəyicisi olmaqdan ötrü təkcə rezidentlik yaxud qeyri-rezident şəxs olmaq yetərli deyil, burada əsas şərt sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirməkdir. Sahibkarlıqla məşğul  olan qeyri-kommersiya qurumu da mənfəət vergisi ödəyicidir.

Müəssisı anlayışı VM-in 13.2.39-cu maddəsində şərh edilib. Məcəllənin həmin maddəsinə əsasən müəssisə anlayışı sahibkarlıq məqsədi ilə yaradılan və bu fəaliyyəti həyata keçirən qurumları əhatə edir.  Belə qurumlara aşağıdakılar aiddir:

1. AR qanunvericiliyinə uyğun təsisi edilən hüquqi şəxslər;
2. Xarici dövlətlərin qanunvericilik aktlarına əsasən yaranan hüquqi şəxslər, onların filial yaxud daimi nümayəndəlikləri;
3. 1-ci bənddə göstərilmiş hüquqi şəxslərin filialları yaxud ayrıca bölmələri.

Azərbaycanda müəssisələrin qeydiyyatını həyata keçiririk

Qeyri-rezidentlərin mənfəət vergisi

Qeyri-rezidentin mənfəət vergisi məqsədləri üçün gəlirin hesablanması iki variantda aparıla bilər:

1. Daimi nümayəndəliklə əlaqədar gəlirlər;
2. Daimi nümayəndəliklə bağlı olmayan gəlirlər.

Azərbaycanda fəaliyyətini daimi nümayəndəlik yaratmaqla həyata keçirən mənfəət vergisi üçün tam şəkildə rezident müəssisəyə bərabər tutulurlar. Bu zaman onların yalnız Azərbaycan mənbəyindən gəlirlərindən vergi tutulur.

Əgər qeyri-rezidentin gəliri nümayəndəliklə əlaqəli deyilsə, onlar yalnız Azərbaycan mənbəyindən olan gəlirdən  vergi verirlər. Fərqli cəhət odur ki, vergi tutulması “Gəlir çıxılsın Xərc” prinsipi üzərində qurulmamışdır, yəni vergilər xərclər çıxılmadan tutulur. Bu məntiqlidir, çünki, xaricdə yerləşən bir müəssisənin xərc sənədləri burda maraqlı ola bilməz.

Diqqət etdinizsə, biz “Azərbaycan mənbəyindən gəlir” ifadəsindən bir-neçə dəf istifadə etdik. Belə gəlirlərin tərkibi genişdir, onların müəyyən edilməsi VM-nin 13.2.16 maddəsində şərh olunub.

Mən Cəbrayıl rayonunda fərdi sahibkar kimi tikinti materiallarının topdansatışı ilə məşğulam. Sabirabad rayonunda fəaliyyət göstərən vergi ödəyicisinə elektron qaimə-faktura təqdim edilməklə satdığım tikinti mallarına görə vergi azadolması tətbiq edilirmi?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 1 yanvar 2023-cü ildən qüvvəyə minmiş müddəalarına əsasən, topdansatış ticarət, tikinti və xidmət (əhaliyə göstərilən xidmətlər istisna olmaqla) sahələri üzrə vergi azadolması işğaldan azad edilmiş ərazidə vergi uçotuna alınan və malları (işləri, xidmətləri) işğaldan azad edilmiş ərazinin rezidentlərinə təqdim edən hüquqi və fiziki şəxslərə münasibətdə tətbiq edilir.

Həmin şəxslər malları (işləri, xidmətləri) işğaldan azad edilmiş ərazidən kənarda fəaliyyət göstərən şəxslərə təqdim etdikləri, o cümlədən Azərbaycan Respublikası ərazisindən ixrac etdikləri halda, bu maddədə nəzərdə tutulan vergi azadolmaları həmin şəxslərə şamil edilmir.

Buna əsasən, tərəfinizdən işğaldan azad edilmiş ərazilərdən kənarda fəaliyyət göstərən vergi ödəyicisinə təqdim edilən mallara görə vergi azadolması tətbiq olunmur.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 227.4.2-ci maddəsi.

Mənbə: vergiler.az

Kollektiv müqavilə nədir?

Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsində qeyd edildiyi kimi, kollektiv müqavilə – işəgötürən, həmkarlar ittifaqı təşkilatı (HİT) yaxud əmək kollektivi arasında əmək münasibətlərini nizama salmaq üçün bağlanan sənəddir.

Məcəlləyə görə kollektiv müqavilədə tərəflər işəgötürənlə həmkarlar ittifaqı təşkilatıdir (maddə 29). HİT olmadığı halda, ikinci tərəf kimi əmək kollektivi çıxış edir. Sənəd yazılı formada, 1-3 il müddətinə bağlanılır. Müqavilə imzalandığı, yaxud da sənəddə göstərilən gündən qüvvəyə minmiş hesab olunuraq bütün işçilərə aid edilir. Həmçinin, sonradan müəssisəyə yeni işçi qəbil olunarsa, ona da şamil olunur. Onun tərəflər arasındakı razılaşdırılan məzmunu əmək, sosial-iqtisadi, məişət və sair münasibətləri tənzimləyir.

Müqavilədə nəzərdə tutulan normalar işçilərin hüquqlarının təminatlarını artırmalı, sosial məişət şəraitinin yaxşılaşdırılmasını təmin etməlidir.

Kollektiv sazişin hansı növləri var?

Əmək münasibətlərinin tənzimlənməsində kollektiv sazişlərin də əhəmiyyəti böyükdür. Bu sənəd müəssisədən kənarda bağlanan, əhatə dairəsi daha geniş olan əməkdaşlıq aktıdır. Bəzi hallarda işcilərin hüquqlarının həlli zamanı elə məsələlər meydana çıxır ki, müəssisədən kənara çıxmaq tələb olunur. Bu zaman həmin məsələlər sazişlərə əsasən yerinə yetirilir.

Kollektiv saziş – müvafiq icra hakimiyyəti orqanı, həmkarlar ittifaqları birlikləri, işəgötürənlərin nümayəndəli orqanları arasında, işçilərin iş şəraitini yaxşılaşdırmaq, məşğulluğun təmini, digər sosial müdafiə tədbirlərini həyata keçirmək üçün bağlanan sənəddir.

Onun da məzmunu tərəflərin razılığına əsasən təyin olunur, 1-3 il müddətində bağlanılır. ƏM-də 35-ci maddəyə əsasən sazişin aşağıdakı növləri vardır:

• baş saziş;
• sahə sazişi;
• ərazi sazişi.

Kollektiv müqavilə və sazişin hazırlanması

Azərbaycan Respublikasının ƏM-nin II bölməsi kollektiv müqavilə, saziş, onların bağlanması, məzmunu, icrası, digər məsələləri əhatə edir. AR “Həmkarlar İttifaqları” haqqında 792 nömrəli qanunda müqavilələr, sazişlər, onların tərəfi kimi çıxış edən Hİ-nın hüquqları haqqında bir sıra müddəalar qeyd edilmişdir. Hər iki sənədin hazırlanması, bağlanması qaydaları AR qanunvericiliyi ƏM-nin 30, 37-ci maddələrinə əsasən tənzimlənir. Bu zaman həyata keçirilən tədbirlər aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

• tələblərin müəyyən olunması, danışıqlar mərhələsi;
• hazırlanmış layihənin müzakirəsi, imzalanaraq qüvvəyə minməsi;
• müqavilə şərtlərinin həyata keçirilməsi.

Müqavilə, saziş işəgötürənlə Hİ təşkilatı arasında əmək münasibətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edən, icrası məcburi olan sənəddir.

Müqavilənin, sazişin hazırlanması, bağlanması, yerinə yetirilməsinin əsas prinsipləri

ƏM-də 22-ci maddəyə görə kollektiv müqavilənin və sazişin hazırlanma, bağlanma, yerinə yetirilmə prinsipləri aşağıdakılardır:

• Müqavilə, saziş üzrə müəyyən qərarlar qəbul edilərkən tərəflər bərabər hüquqlara malikdirlər. Həm işəgötürən, həm də Hİ təşkilatı qarşı-qarşıya müstəqil, bərabər tərəflər kimi oturmalı, kollektiv danışıqlar aparmalıdır, hər biri bərabər səsə malik olmalıdır.
• Həmkarlar ittifaqı, eləcə də işəgötürən danışıq aparmaq, sərbəst tərəf olaraq müqavilə bağlayaraq onun məzmununu müəyyən etmək imkanına malikdir. Tərəflər heç bir təsir olmadan könüllü olaraq hər hansı bir öhdəliyi öz üzərinə götürə bilər.
• Tərəflərin imkanı daxilində olmayan, obyektiv səbəbdən təmin edilə bilməyən tələblərin müqavilədə əks etdirilməsi yolverilməzdir. HİT işəgötürən haqqında, onun maliyyə vəziyyəti haqqında tam təsəvvürə malik olmalıdır. Bu prinsip müqavilə, sazişlərın daha effektiv fəaliyyəti üçün əlverişlidir.
• Müqavilə və sazişlərdə qərarlaşdırılmış, əks olunmuş şərtlər sənəd imzalandıqdan sonra həmkarlar ittifaqı, həmçinin işəgötürən tərəfindən yerinə yetirilməlidir. Hər iki tərəf öhdəlik daşıyır. Öhdəliklərin icrası real şəkildə təmin edilməlidir.
• Müqavilənin şərtləri ancaq qanunvericiliklə müəyyən olunan sosial təminatları yaxşılaşdıra bilər. Ona görə də həmin sənədlər bağlanarkən razılaşdırılan hüquq, imtiyazlar qanunvericiliyin tələblərinə zidd olmamalıdır.
• Müqavilənin, sazişlərin icrasına nəzarət tərəflər, müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən həyata keçirilir.  Həmin sənədlərdə nəzərdə tutulan şərtlər  bütün iştirakçılar tərəfindən yerinə yetirilməlidir. Qanunvericilikdə öhdəliklərin icrasından imtina üçün maddi məsuliyyət müəyyən olunmuşdur.

Müqavilənin, sazişin bağlanması, dəyişiklik edilməsi, icrası zamanı onlara hər hansı bir müdaxilə yolverilməzdir. Həmin sənədlərə dəyişikliklər yalnız tərəflərin razılığına əsasən, qanunvericiliyə uyğun aparılmalıdır.