Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 149. 476

14 Sen 2023

Mədən vergisi və onun proqnozlaşdırılması

by | posted in: Vergi, Xəbər | 0

Mədən vergisi nədir?

Azərbaycan Respublikasında yerin təkinə mülkiyyət hüququ Azərbaycan Respublikasına məxsusdur, yerin təkindən çıxarılan faydalı qazıntılardan istifadə dövlət tərəfindən tənzimlənir. Mədən vergisi yerin təkindən faydalı qazıntıların hasilatı zamanı yerin təkinin istifadəçilərindən məcburi, fərdi qaydada əvəzsiz tutulan ödənişdir. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə görə “Azərbaycan Respublikasının ərazisində, o cümlədən Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan Respublikasına mənsub olan sektorunda faydalı qazıntıların çıxarılmasına görə mədən vergisi tutulur” (maddə 213).

Dövlət vergisi kimi təsnifləşdirilən bu vergi növü ən yeni ödənişlərdən biri olsa da, tarixən faydalı qazıntıların hasilatına ödənişlər müxtəlif adlar altında tətbiq olunub.

Bizim eranın əvvəllərində indiki Şimali Azərbaycanın və Cənubi Dağıstanın ərazisini əhatə edən Albaniya dövlətinin ərazisi neft, təbii qaz, dəmir, mis və s. kimi qiymətli ehtiyatları ilə zəngin olub. Sonradan bu faydalı qazıntılar ticarət subyektlərinə çevrilirdilər və onlara tutulmalar tətbiq edildi. Məsələn, Şirvanda (Bakıda) neft və duz məhsullarının üzərinə vergi qoyulmuşdur. Bu da müasir dildə mədən vergisi və aksiz vergisi kimi dəyərləndirilir.

Vergi Məcəlləsi üzrə 2022-ci ildə qüvvəyə minən dəyişikliklərə qədər aşağıdakı yerli əhəmiyyətli tikinti materialları üzrə vergi ödənişləri bələdiyyə büdcəsinə ödənilirdi:

kərpic-kirəmid gillər;
tikinti qumları;
çınqıl xammalı.

Dəyişikliklərdən sonra bu ödənişlər də dövlət büdcəsinə daxil edilərək, büdcə gəlirlərinin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynamağa başladı.

Mədən vergisi üzrə büdcə proqnozlaşdırılması

Hər bir ölkədə büdcəylə bağlı əməliyyatlar büdcə qanunvericiliyi ilə tənzimlənir. AR büdcə qanunvericiliyinə bunlar daxildir:

AR Konstitusiyası,
“Büdcə sistemi haqqında” qanun,
dövlət büdcəsi barədə qanunvericilik aktları
normativ hüquqi aktlar, həmçinin AR tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr.

Büdcəyə daxil olan məbləğlərin həcm proqnozu respublika ərazisində, həmçinin Xəzər dənizinin ölkəmizə aid olan hissəsindən əldə edlən faydalı qazıntılara görə müəyyən edilmiş vergi dərəcələrinin əsasında hesablanır. Bu zaman müxtəlif modellər tətbiq edilə bilər.

Ekonometrik modelləşdirmə zamanı yerin təkindən çıxarılan faydalı qazıntılardan illik hasilat əsas götürülür. Həmçinin ümumi iqtisadi səviyyəni xarakterizə edən ÜDM də nəzərə alınır.

Mədən vergisi üzrə daxilolmaların proqnozlaşdırılmasında səmərəli vergi dərəcələri metodologiyasının tətbiqi zamanı aşağıdakı məlumatlardan istifadə edilir:

Dövlət büdcəsinə daxilolmalara faydalı qazıntılara görə verginin təsirinin proqnozlaşdırılması qaydası, tətbiq olunan modellər AR NK tərəfindən təsdiq edilmiş metodologiya əsasında seçilir.

Mədən vergisinin büdcə gəlirlərinin formalaşmasında rolu

2021-ci il üçün statistik göstəricilərə əsasən büdcəyə toplanmış vergilərin tərkibində fiziki şəxslərin gəlir vergisi 9,45%, hüquqi şəxslərin mənfəət (gəlir) vergisi 23,39%, torpaq vergisi 0,36%, əmlak vergisi 1,67%, əlavə dəyər vergisi 41,23%, aksizlər 8.74%, mədən vergisi 1.09%, xarici iqtisadi fəaliyyətlə bağlı vergilər 10.75%, digər vergilər 3.31% təşkil edib. Son illərin statistik göstəricilərinə əsasən, deyə bilərik ki, bu verginin ümumi vergilərin tərkibində xüsusi çəkisində güclü dəyişiklik olmamışdır (2019-cu il 1,1%, 2020-ci il 1,3%, 2021-ci il 1,1%).

Rəsmi məlumatlar mədən vergisi ödənişlərinin artım tempindən xəbər verir. Məsələn 2022-ci ilin doqquz ayında daxilolmalar əvvəlki dövrlə müqayisədə 2 dəfə çox olub.

13 Sen 2023

Uşağın anadan olmasına görə müavinətin verilmə müddəti

by | posted in: Xəbər | 0

Uşaq doğuşu üçün müavinət

Uşağın doğulması sosial sığorta hadisəsi sayılır və ailə “Sosial sığorta haqqında” AR qanuna uşağın anadan olmasına görə müavinət almaq hüququ qazanır. “Süd pulu” da adlanan bu müavinət birdəfəlik ödənişdir, onun verilməsi qaydası AR Nazirlər Kabinetinin 15 sentyabr 1998-ci il tarixli 189 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş Əsasnamə ilə tənzimlənir.

Uşaq doğuşuna görə müavinət almaq hüququ olan şəxslərin əhatəsi “Sosial müavinətlər haqqında” AR qanununun 3-cü maddəsi ilə müəyyən edilib. Həmin maddəyə əsasən bu şəxslər aşağıdakılardır:

AR vətəndaşları – həmin Qanunla müəyyən olunmuş şərtlər çərçivəsində;
AR ərazisində daimi yaşayan vətəndaşlığı olmayan şəxslər və əcnəbilər – həmin Qanunla AR vətəndaşları üçün müəyyən edilmiş şərtlər və qaydalara uyğun.

Sonuncu halda hüququn yaranması üçün Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdə başqa hal nəzərdə tutulmamalıdır.

Uşaq doğmuş ana işləmədikdə yaxud hansısa səbəbdən uşağın anası yoxdursa müavinət işləyən ataya verilir.

Uşaq doğuşuna görə müavinətin məbləği qanunvericiliklə müəyyən olunur, 1 yanvar 2023-cü il tarixdən 500 manatdır.

Uşağın anadan olmasına görə müavinətin müddəti

Birdəfəlik ödənilən uşağın doğuşuna görə müavinətin yaxud əhali arasında süd pulu kimi tanınan ödənişin təyin olunması üçün müraciət qaydasını aşağıdakı dövrlərə uyğun qruplaşdırmaq olar:

12.2020-ci il tarixədək olan dövrə uyğun müraciət qaydası;
12.2020-ci ildən sonra doğulmuş uşaqlar üçün müavinətin verilməsi.

Birinci halda uşağın anadan olmasına görə müavinətin alınması üçün müraciət, müddətə məhdudiyyət qoyulmadan, Əsasnamənin VII bölməsinə uyğun aparılır.

Burada bir məsələyə aydınlıq gətirək. Qanunvericilik müraciət müddətinə məhdudiyyət qoymur, amma ödəniş ən çoxu müraciət edilməzdən əvvəlki üç il üçün həyata keçirilir (Sosial müavinətlər haqqında Qanun, maddə 9.1) . Əgər uşağın anadan olması üzərindən 1 il, yaxud müəyyən bir vaxt keçmişdirsə, yenə də valideynlər həmin müavinəti ala bilərlər. Yəni uşağın doğulmasından sonra 3 il ərzində müavinətin alınması üçün müraciət etmək olar. Bu halda uşağın doğulduğu tarixdəki məbləğə uyğun müavinət təyin edilməlidir.

Nümunə 1. “Ayna” MMC-də işləyən Əliyeva Sonanın 22.10.2020-ci ildə övladı olub və uşağın anadan olmasına görə müavinəti almayıb. O, 22.10.23-cü ilədək müraciət edərək “süd pulunu” ala bilər. Hal-hazırda məbləğ 500 manat olmasına baxmayaraq, ona həmin dövrdə qüvvədə olan müavinət məbləği ödəniləcək.

Müavinətin avtomatlaşdırılmış qaydada təyini zamanı müddət

Əgər uşağın doğuşu 31.12.2020-ci il tarixindən sonra baş veribsə, uşağın anadan olmasına görə müavinət üçün müraciətə ehtiyac yoxdur. Süd pulu “Əhalinin Dövlət Reyestri” informasiya sisteminin məlumatları əsasında avtomatlaşdırılmış qaydada təyin edilir. Uşağın doğulmasına görə birdəfəlik müavinətin təyin edilmə müddəti valideynlərin vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatını aparan orqana müraciət tarixindən asılıdır. Təyinat barədə bildiriş AR ƏƏSMN-nin mərkəzləşdirilmiş elektron informasiya sistemi vasitəsilə sığortaolunanın elektron ünvanına və mobil telefonuna göndərilir. Bank yaxud poçt vasitəsilə göndərilən müavinət, göndərildiyi aydan sonrakı bir il ərzində alınmadıqda fondun hesabına qaytarılır. Sonradan həmin müavinət qeyd edilən Əsasnamədə nəzərdə tutulmuş qaydada, uyğun sənədlər təqdim edilməklə müraciət edildikdə verilir.

13 Sen 2023

Uşağın anadan olmasına görə müavinət hansı halda verilir?

by | posted in: Müavinət, Xəbər | 0

Ailədə uşaq dünyaya gəlib!

Uşağın doğulması hər ailədə vacib hadisədir. Çox vaxt deyirlər ki, uşağın gəlişi ilə əsl ailə yaranır, ana və ata arasındakı münasibət yeni səviyyəyə yüksəlir, hörmət, anlayış, qayğı və etibar yaranır. Təbii ki, ailənin yeni məqsədi cəmiyyətin yeni üzvünü sağlam və uğurlu yetişdirməkdir! Bu işdə valideynlərə dövlət də kömək edir. Əhali arasında “süd pulu” kimi tanınan uşağın anadan olmasına görə müavinət belə köməkdən biridir.

Dövlət üçün digər prioritet məsələ doğum səviyyəsini lazımi həddə saxlamaqdır. Bunun üçün dövlət müəyyən layihələr həyata keçirir, qanunvericilik aktları qəbul edir. Belə layihələrdən biri əhalinin fərqli təbəqələri üçün nəzərdə tutulan sosial müavinətlərdir. Uşaq doğuşu zamanı və bundan sonrakı dövrdə valideynlərə dövlət tərəfindən verilən belə müavinətlər gələcək ana və ataların mümkün qədər həvəslə vacib qərar qəbul etmələrin təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.

Dövlətdən hansı sosial müavinətlər alına bilər?

Dövlətin uşağın doğulması zamanı və ondan sonrakı dövrlərdə ailənin üzvlərinə etdiyi ödənişlər, müavinətlərin verilmə qaydası AR Nazirlər Kabinetinin 15 sentyabr 1998-ci il tarixli 189 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş Əsasnamə ilə tənzimlənir. Sosial müavinətlər müxtəlif kateqoriyadan olan şəxslərə dövlət tərəfindən sosial yardım göstərilməsi məqsədilə verilən vəsaitdir. Aylıq, yaxud da birdəfəlik qaydada ödənilən müavinətlərin müxtəlif növləri var:

əmək qabiliyyəti itirildikdə;
dəfnə görə;
uşaq anadan olduqda verilən müavinət;
uşağa qulluğa görə müavinətlər;
hamiləlik, doğum üçün.

Yuxarıda sadalanan müavinətlərdən üçü birbaşa uşağın doğulması ilə bağlıdır. Hamiləlik dövründə səhhətində yaranan müəyyən problemlərin aradan qaldırılması, habelə cəmiyyətə sağlam vətəndaş gəlməsi üçün gələcək anaya hamiləlikdən əvvəlki və sonrakı dövrləri əhatə edən məzuniyyət verilir. Məzuniyyət müddətində ona hamiləliyə və doğuma görə müavinət ödənir.

Uşaq doğuşundan sonra valideynlərdən biri, yaxud ailənin uşağa bilavasitə baxan başqa üzvü uşağa qulluq etmək üçün qismən ödənişli sosial məzuniyyət hüququndan istifadə edə bilər. Məzuniyyət müddətində ona qanunvericiliklə müəyyən olunan məbləğdə uşağa qulluğa görə müavinət ödənir.

Uşağın doğulması ilə bağlı verilən digər sosial ödəniş uşağın anadan olmasına görə müavinətdir (yaxud süd pulu).

Uşağın anadan olmasına görə müavinət

Sosial sığorta üzrə ödəmələrin bir növü kimi qəbul olunan uşağın doğulmasına görə müavinət süd pulu da adlanır, birdəfəlik verilir, müraciət etmə müddətindən asılı olmayaraq təyin edilir. AR vətəndaşları, respublikasının ərazisində daimi yaşayan vətəndaşlığı olmayan şəxslər və əcnəbilər (Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdə başqa hal nəzərdə tutulmamışdırsa) uşağın anadan olmasına görə müavinət almaq hüququ olan şəxslərdir.

Müavinətin təyini birdəfəlik, elektron qaydada həyata keçirilir, işləyən valideynlərdən birinə verilə bilər.

Müavinət 01.01.2021 tarixdən əvvəl doğulan uşaqlara sığortaedənin müraciəti əsasında, həmin tarixdən sonra doğulanlara isə avtomatlaşdırılmış qaydada müəyyən olunur. Bu zaman uşağın doğulması qeydiyyatının dövlət qeydiyyat orqanlarında aparılmasına dair məlumatlar elektron informasiya sistemində öz əksini tapmalıdır.

Uşağın doğulmasına görə müavinətin məbləği 1 yanvar 2023-cü il tarixdən 500 manat təyin olunub. Bəzən elə hallar olur ki, uşaq doğuşundan bir müddət sonra dünyasını dəyişir, yaxud ölü doğulur. Uşaq ölü doğulduğu halda müavinət verilmir. Lakin uşaq doğulduqdan sonra yaşadığı müddətdən asılı olmayaraq müavinət verilməlidir.

Doğulmuş uşaqların sayı iki yaxud daha çox olduqda uşağın anadan olmasına görə müavinət onların sayına uyğun hesablanaraq ödənilir. Övladlıq olaraq götürülmüş uşaqlar üçün isə müavinətlər ümumi əsaslarla müəyyən olunur.

13 Sen 2023

Uşağın anadan olmasına görə müavinətin təyin edilməsi

by | posted in: Müavinət, Xəbər | 0

Uşağın anadan olmasına görə müavinət

Ailədə uşağın dünyaya gəlməsi sosial sığorta hadisəsidir. “Sosial sığorta haqqında” AR qanuna əsasən ailə bu zaman uşağın anadan olmasına görə müavinət almaq hüququ əldə edir. Daha çox “süd pulu” adlanan bu sosial muavinət növü birdəfəlik ödənir və onun təyin edilməsi AR Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilmiş “Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş işçilərə sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında Əsasnamə” ilə tənzimlənir.

Uşağın anadan olmasına görə müavinət yaxud “süd pulu” “Sosial müavinətlər haqqında” AR qanununun 3-cü maddəsinə əsasən aşağıdakı şəxslərə verilə bilər:

AR vətəndaşlarına – bu Qanunun şərtlərinə uyğun;
AR ərazisində daimi yaşayan vətəndaşlığı olmayan şəxslər və əcnəbilərə – bu Qanunla AR vətəndaşlarına müəyyən edilmiş şərtlərə uyğun.

Süd pulu:

həm öz-özünü sığortaedən fiziki şəxslərə;
həm də əmək müqavilələri üzrə çalışan muzdlu işçilərə təyin olunur.

Öz-özünü sığortaedən fiziki şəxslərə müavinətin təyin edilməsi qeyd edilən Əsasnaməyə uyğun olmaqla, Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) yerli struktur vahidləri tərəfindən, fonda müraciət olunan tarixə məcburi dövlət sosial sığorta haqqı üzrə qanunvericiliklə müəyyən olunmuş məbləğlər onlar tərəfindən tam ödənildiyi halda aparılır.

Muzdlu işçilərə “süd pulu” təyini

31.12.2020-ci il tarixindən sonra baş verən doğuş halları zamanı uşağın anadan olmasına görə müavinət (süd pulu) üçün müraciətə ehtiyac yoxdur. Təyinat “Əhalinin Dövlət Reyestri” informasiya sisteminin məlumatları əsasında avtomatlaşdırılmış rejimdə aparılır və bu haqda sığortaolunanın elektron ünvanına və mobil telefonuna bildiriş göndərilir. Bank yaxud poçt vasitəsilə göndərilən məbləğ, göndərildiyi aydan sonrakı bir il ərzində alınmalıdır, əks təqdirdə fonda qaytarılır. Sonradan həmin müavinət qeyd edilən Əsasnamədə nəzərdə tutulmuş qaydada verilir. Bu halda muzdlu işçilərə uşağın anadan olmasına görə muavinət (süd pulu) işçinin əmək kitabçasının olduğu iş yeri üzrə təyin olunur. Təyinatı müdiriyyətin müavinət təyin edən komissiya yaxud komissiya tərəfindən səlahiyyət verilmiş üzv həyata keçirir. Təyinat doğum haqqında arayış əsasında aparılır. Arayış vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatını aparan orqan tərəfindən verilir.

Komissiyasının səlahiyyətli üzvü təqdim olunmuş sənəd əsasında:

müavinətin alınması hüququnu təsdiq edir;
qanunvericiliyə uyğun miqdarını müəyyən edir;
müavinətin təyin edilməsi haqqında qərar qəbul edir.

Uşağın anadan olmasına görə müavinət təyin edilməsi protokoluna qəbul olunan qərar qeyd edilir. Eyni zamanda “süd pulunun” təyinatı və miqdarı barədə doğum haqqında arayışın arxasında səlahiyyətli üzvün imzası ilə qeydlər aparılır.

Uşağın doğulması haqqında arayış itirilərsə, birdəfəlik müavinət həmin arayışın surəti əsasında verilə bilər. Arayışın sürətini vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatını aparan orqandan almaq olar. Belə hal yarandıqda valideynlər DSMF və ƏSMM vasitəsi ilə müavinətin alınmadığı barədə arayış təqdim edirlər.

Sığortaedən tərəfindən təqdim edilən sənədlər

Sığortaedən uşağın anadan olmasına görə müavinətin ödənilməsi üçün DSMF orqanına məktubla müraciət edir. Məktub sığortaolunan tərəfindən müraciət edildiyi aydan sonrakı ayın 5-dək təqdim olunmalıdır.

Məktuba aşağıdakı sənədlər əlavə edilir:

müavinəti təyin edən komissiyanın protokolunun surəti;
müavinət alacaq şəxslərin bank rekviziti yaxud poçt ünvanı;
doğum haqqında arayış.

Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun uyğun struktur vahidləri 5 iş günü ərzində müraciəti araşdırıb ödənişi həyata keçirməlidirlər. Araşdırma zamanı DSMF orqanlarının sığortaedəndən əlavə məlumatlar almaq hüququ var.

Bir daha qeyd edək ki, yuxarıda qeyd edilən təyinat və sonrakı proseslər işçinin avtomatlaşdırılmış rejimdə aparılmış “süd pulu” məbləğini vaxtında almadığı halda DSMF-na qaytarılan müavinətlərin yenidən alınması üçündür.

Müavinətin ödənilmə mənbəyi

Uşağın anadan olmasına görə müavinəti Dövlət Sosial Müdafiə Fondu orqanları sığortaolunanlara məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına ödəyir. Əgər “süd pulu” üçün müraciət işəgötürən tərəfindən edilirsə, müraciət sənədlərinə Əsasnamə ilə təsdiq olunmuş formada haqq-hesab cədvəli əlavə olunur.

Uşaq doğmuş ana işləmirsə, yaxud hansısa səbəbdən uşağın anası yoxdursa müavinət işləyən ataya verilir.

Əgər müəssisənin müavinət alacaq şəxsin bank rekvizitlərinin yaxud faktiki yaşayış ünvanının səhv göstərilməsi üzündən muavinət alınmazsa, geri qaytarılması mümkün olmayan müavinət məbləği üçün günahkar müəssisə məsuliyyət daşıyır. Alınmamış məbləğ həmin müəssisənin hesabına ödənir.

Əgər “süd pulu” artıq verilərsə, DSMF orqanının müraciətinə əsasən müavinət alanın əməkhaqqısından işəgötürən tərəfindən tutulur və fondun hesabına köçürülür. Hər tutulan məbləğ əməkhaqqının 20%-dən çox olmamalıdır. İşçi həmin müəssisədə işləmədikdə, artıq ödənilmiş məbləğ könüllü yaxud məhkəmə vasitəsi ilə alınır.

Birdəfəlik müavinət valideynin ölümü səbəbinə görə alınmazsa, uşağın anadan olmasına görə müavinət digər valideynə və yaxud da uşağa həqiqi qulluq edən şəxsə verilir. Alınmamış “süd pulu” vərəsəlik əmlakına daxil edilmir.

Müavinətin çatdırılma xərcləri Fondun vəsaiti hesabına aparılır.

Uşağın anadan olmasına görə müavinətin məbləği

Müavinətin məbləği Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə müəyyən edilir. 01.01.2023-cü il tarixdən bu məbləğ 500 manat müəyyən olunub. İki və ya daha çox uşaq dünyaya gəldikdə bu müavinət (süd pulu) hər doğulan uşaq üçün verilir.