Blog Full

Azərbaycan qanunvericiliyində məzuniyyət hüququ

İnsan hüquq və azadlıqlarının tanınması, onlara riayət edilməsi, o cümlədən müdafiəsi dövlətin konstitusiya borcudur. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası onun dövlət quruluşunun əsaslarını, dövlət və cəmiyyət arasında yeni münasibətləri, şəxsiyyət, cəmiyyət, dövlət üçün ən mühüm hüquq, azadlıqları təsbit edir. Vətəndaşların məzuniyyət hüququ Konstitusiyanın 37-ci maddəsində təsbit olunub. Maddənin 2-ci hissəsində qeyd edildiyi kimi, əmək müqaviləsi ilə işləyənlərə:

• 8 saatlıq iş günü;
• istirahət, bayram günləri;
• minimum 21 təqvim günü olmaqla ödənişli məzuniyyət təyin olunmalıdır.

Əmək Məcəlləsində tutduğu vəzifədən (peşədən), iş saatlarının miqdarından, əmək stajı və digər şərtlərdən asılı olaraq məzuniyyətin növləri, müddətləri müəyyən olunub. Əmək müqaviləsi ilə işləyən şəxslər əmək qabiliyyətinin yenidən bərpa edilməsi, sağlamlığının möhkəmləndirilməsi üçün məzuniyyətlə  təmin edilməlidir (ƏM, maddə 113). İşçilərin təkcə fiziki deyil, zehni gücü bərpa etməyə ehtiyacı var. Ona görə məzuniyyət hüququndan istifadə zəruridir.

Qanunvericilikdə işçilərin təhsil hüququnun təmin edilməsi, yaradıcılıq fəaliyyətinin təmini, sosial müdafiə tədbirləri üçün məzuniyyətlər nəzərdə tutulub.

Məzuniyyət hüququnu necə yaranır?

Qanunvericilik işçilərin istirahət hüququnun təmini üçün müxtəlif məzuniyyət növləri müəyyən edib. Onlardan biri də əmək məzuniyyətidir. Əmək məzuniyyətinin tərkibinə əsas və əlavə məzuniyyətlər daxildir. Əlavə məzuniyyət müəyyən şərtlər daxilində əsas məzuniyyətə əlavə edilmiş günlərdən ibarətdir. Bu şərtlər aşağıdakılardır:

• əmək stajı;
• iş şəraiti, əmək funksiyası;
• işçinin uşaqlarının yaşı və sayı.

ƏM-nin 89-cu maddəsi üzrə işçinin normal iş vaxtı gündəlik 8 saatdan artıq ola bilməz. Uyğun olaraq o, həftəlik maksimum 40 saat işləməlidir. Amma qanunvericilik işçinin natamam iş günü, natamam iş həftəsi hüququnu da tanıyır (ƏM, maddə 114.4). İş saatının miqdarından asılı olmayaraq hər bir işçinin minimum 21 günlük əsas əmək məzuniyyəti hüququ var.

Mövsümi işlərdə çalışan işçilərin mövsüm bitəndən sonra işlədiyi hər ay üzrə minimum 2 təqvim günü olmaqla məzuniyyətdən istifadə hüququ yaranır (ƏM, maddə 114.5).

Əlavə iş yerində əvəzçiliklə işləyən işçilər də bütün məzuniyyət növləri ilə təmin edilməlidir (ƏM, maddə 110.2). Onlara məzuniyyət əsas iş yerindəki məzuniyyətlə eyni vaxtda verilir.

Ayrı-ayrı kateqoriyalar üzrə işçilərin məzuniyyətləri

İşçinin məzuniyyət hüququ əmək müqaviləsinin hüquqi qüvvəyə mindiyi andan yaranır. Məzuniyyətin hesablanması təqvim gününə uyğun aparılır. ƏM-ə görə ödənişli əsas əmək məzuniyyətinin müddəti 21 təqvim günündən az deyil. Amma bəzi peşələrdə işləyən işçilərin 30 təqvim günü məzuniyyətdən istifadə hüququ var:

• kənd təsərrüfatı istehsalı ilə məşğul olanlar;
• inzibati vəzifələrdə çalışan dövlət qulluqçuları;
• vahid tarif-ixtisas sorğu kitabçalarına uyğun olaraq rəhbər və mütəxəssis kateqoriyasına aid edilən işçilər;
• məktəbdənkənar uşaq müəssisələrinə rəhbərlik edənlər;
• təhsil müəssisəsinin pedaqoji işlə məşğul olmayan rəhbərləri;
• inzibati-tədris heyətində çalışanlar;
• təhsil müəssisələrində çalışanlar;
• elmi dərəcəsi olmayan elmi işçilər;
• tibb işçiləri, həkimlər, əczaçılar.

Tam siyahı ilə Əmək Məcəlləsinin 114-cü maddəsində verilib. 114-cü maddəyə Buna əsaslanıb deyə bilərik ki, işçi kateqoriyaları üzrə əmək məzuniyyətinin minimum müddəti 21 yaxud 30 təqvim günü ola bilər.

Bundan başqa müəyyən kateqoriyalar üzrə əsas məzuniyyət müddətləri müəyyən olunub. Bunlar aşağıdakılardır:

35 günlük məzuniyyət müddəti (maddə 119, 121):

• 16-18 yaş aralığındakı işçilər;
• teatrlarda, televiziya, radio qurumlarında səhnəyə xidmət edənlər.

42  günlük müddət:

• işləyən əlillərə;
• 16 yaşdan kiçik olanlar;
• teatrlarda, televiziya, radio, kinematoqrafiya qurumlarında bədii və artist heyətləri;
• pedaqoji, elmi fəaliyyət göstərən müəyyən kateqoriya işçilərə;

46 günlük müddət:

• AR-nin azadlığı, suverenliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda xəsarət alan işçilər, AR Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları, Azərbaycan Milli Qəhrəmanları və s. (tam siyahı 120-ci maddədə verilib).

56 günlük müddət:

• Pedaqoji, elmi fəaliyyət göstərənlər.

56 günlük məzuniyyət verilən pedaqoji və elm sahəsində fəaliyyət göstərən  işçilərin siyahısı ƏM-nin 118.1-ci maddəsində öz əksini tapmışdır.

Bu qeyd olunanlarla bərabər, ƏM-də 115-ci maddəyə əsasən, yeraltı işlərdə, zərərli, ağır şəraitlərdə çalışanlara 6 təqvim günündən az olmayaraq əlavə məzuniyyətlər verilməlidir. Həmin peşələrin siyahısı AR Nazirlər Kabinetinin uyğun qərarı  ilə tənzimlənir.

Həmçinin, işçilərə əlavə məzuniyyətlərin verilməsi iş stajına uyğun olaraq aparıla bilər:

• 5 – 10 il arası – 2 təqvim günü;
• 10 – 15 il arası-  4 təqvim günü;
• 15 ildən yuxarı –  6 təqvim günü.

Respublikamızın işğaldan azad edilmiş ərazilərində çalışan mütəxəssislər 5 təqvim günü müddətində əlavə məzuniyyət götürə bilər. Bu həmin mütəxəssislərin əsas və əlavə məzuniyyətlərinin müddətindən asılı deyil. Həmin mütəxəssislərin işinin xüsusiyyəti məcəllənin 21-1 maddəsi ilə tənzimlənir (ƏM, maddə 118-1).

Qeyri-rezident ƏDV-ni necə hesablayır?

Qeyri-rezidentlərdə ƏDV tətbiqi Vergi Məcəlləsinin 169-cu maddəsində şərh olunub. Bildiyimiz kimi qeyri-rezidentlər fəaliyyətlərini iki istiqamətdə qura bilərlər:

• daimi nümayəndəlik yaratmaqla;
• daimi nümayəndəlik yaratmadan.

Bəri başdan qeyd edək ki, həmin maddə Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəlik vasitəsi ilə fəaliyyət göstərən qeyri-rezident şəxslərə aid edilmir. Maddənin tələblərinə görə qeyri-rezident şəxsin gördüyü işlər, göstərdiyi xidmətlər ƏDV-yə cəlb edilir.

Qeyri-rezident şəxsin Azəbaycandakı rezidentə, yaxid digər qeyri-rezidentə göstərdiyi xidmətlər, görüdüyü işlər vergitutma obyekti sayılır (VM, maddə 159.2), belə qeyri-rezidentlər vergi ödəyicisi hesab olunur (VM, maddə 154.4).

Nümunə 1: Daimi nümayəndəliyi olmayan qeyri-rezident, ƏDV ödəyicisi olan rezident şirkətə reklam xidməti göstərib. İnvoys üzrə dəyər 3000 manat təşkil edib. Rezident şirkət invoysa əsasən həmin ilin may ayında 1500 manat ödəniş edir.  Bu halda qeyri-rezidentə ödənilməli olan məbləğə 18 % ƏDV hesablanmalıdır (1500*18%=270 manat).

Burada 3 mümkün hal var –  qeyri-rezident şəxsdən işləri, xidmətləri alan şəxs:

• əlavə dəyər vergisi ödəyicisidir;
• ƏDV ödəyicisi olmayan vergi ödəyicisidi;
• ümumiyyətlə vergi ödəyicisi deyildir.

Gəlin bu halların hər birinə ayrılıqda baxaq.

İş və xidmətləri alan ƏDV ödəyicisidir

Əgər xidmətləri (işləri) alan ƏDV ödəyicisidirsə, qeyri-rezidentlər əlavə dəyər vergisini bəyannamə verilərkən ödəyir. ƏDV ödəyiciləri hesablanmış məbləği eyni ayın ƏDV bəyannaməsində həm hesablanma vermək həm də əvəzləşdirmə verməklə təqdim etmək hüquqlarına malikdirlər (əgər elə həmin ay ödəmişdirlərsə).

Fərqli aylarda ödənilmişdirsə öncə bəyannamədə sadəcə xidmətlərin dəyəri göstərilir. Növbəti aylarda ödəniş edildikdə “daxil olmuşdur” sütununda həmin məbləğ yazılır. Bundan sonra ödənişin edildiyi ayla bağlı qeyri-rezident ƏDV bəyannaməsi verildikdə əvəzləşdirmə apara bilər.

Gördüyünüz kimi, verginin hesablanması vaxtı elə ödəmənin aparıldığı vaxtdır. Belə əməliyyatlar zamanı vergi qeyri-rezidentə ödənilməli olan məbləğə 18% hesablama verməklə həyata keçirilir. Burada diqqət edilməli olan məqam odur ki, siz vergini faktiki ödədiyiniz məbləğə deyil, xidmətlərin, işlərin dəyəri olaraq ödədiyiniz gross məbləğə tətbiq etməlisiniz.

İş və xidmətləri alan ƏDV ödəyicisi deyil

Tutaq ki, işləri, xidmətləri alan ƏDV ödəyicisi deyildir. Əlavə dəyər vergisi ödəyicisi olmayan şəxsin qeyri-rezident şəxsdən xidmət aldıqda, hesablanmalı olan vergi qeyri-rezidentə edilmiş ödənişdən 7 gün ərzində büdcəyə köçürülməlidir. Burada eyni zamanda əməliyyatı bəyan etmək öhdəliyi də yaranır. Bunun üçün ayrıca bəyannamə nəzərdə tutulmuşdur. Bəyannamənin təqdim edilmə vaxtı isə adi qaydayla, növbəti ayın 20-sinə qədər olan müdddətdir.

ƏDV ödəyicisi olmayan şəxsin qeyri-rezident şəxsdən aldığı xidmətə görə ƏDV hesablaması bizə məlum olan 12 aylıq iki yüz min manat limitinə daxil edilmir. Yaxşı olar ki, ödənişi etdikdə düzgün təsnifat koduna – qeyri-rezidentlərdən xidmətlər alınması zamanı hesablanan ƏDV məbləğiylə bağlı təsnifat koduna ödəyəsiniz.

Nümunə 2: Azərbaycan vətəndaşı respublikada hüdudlarından kənarda qeyri-rezidentin elektron qaydada təşkil etdiyi müsabiqədə iştirak etmək məqsədi ilə 500 manat dəyərində köçürmə etmək üçün yerli banka müraciət edir. Bu halda qeyri-rezidentə köçürülən 500 manata görə iştirakçıdan bank tərəfindən 90 manat ƏDV tutularaq büdcəyə ödənilməlidir.

Ümumiyyətlə vergi ödəyicisi deyil

Vergi Məcəlləsi yalnız vergi ödəyicisi olan şəxsləri deyil, adi vətəndaşlardan da qeyri-rezident şəxsdən xidmət alışı zamanı ƏDV hesablamağı tələb edir. Çünki vətəndaşların elektron ticarət qaydasıyla xidmət alması geniş yayılmış haldır. Əlbəttə, adi vətəndaşın özünün ƏDV hesablamasını gözləmək olmaz. Qeyri-rezidentlə ƏDV-yə belə əməliyyatlar zamanı vergini hesablamaq vəzifəsi ödənişi icra edən bankın üzərinə düşür. Vergi tam şəkildə xidmətin alıcısı olan vətəndaşdan tutulur. Banklara gəlincə, banklar həmin məbləği əvəzləşdirə bilməzlər.

Bu ilin yanvar-mart aylarında Naxçıvan MR-da ƏDV ödəyiciləri tərəfindən təqdim edilmiş elektron qaimə-fakturalar üzrə 178,9 milyon manatdan çox, əldə olunmuş elektron qaimə-fakturalar üzrə isə 214,1 milyon manatdan çox dövriyyə qeydə alınıb.

Bu barədə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti məlumat yayıb.

Bildirilib ki, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təqdim edilmiş elektron qaimə-fakturalar üzrə 2,1 dəfə, əldə olunmuş elektron qaimə-fakturalar üzrə 2,6 dəfə artım müşahidə olunub.

Mənbə: report.az

Hansı məzuniyyət növləri var?

İşəgötürənlə əmək müqaviləsi bağlayaraq çalışan hər bir işçinin məzuniyyət hüququ var. Bu hüquq işçinin əsas konstitusiya hüquqlarından biridir. Məzuniyyət dedikdə iş yeri, vəzifəsini saxlanmaqla iş günləri ərzində işçinin müvəqqəti işdən uzaqlaşması başa düşülür.  Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində məzuniyyətlərin növləri aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir (maddə 112):

• ödənişli illik əmək məzuniyyəti;
• sosial məzuniyyətlər;
• ödənişsiz məzuniyyət;
• təhsil, yaradıcılıq məzuniyyəti.

Əvəzçilik üzrə işləyən işçilərə də iş yeri və əməkhaqqı saxlanılmaqla təqvim günlərində məzuniyyət verilir. Əmək müqaviləsində, habelə kollektiv müqavilələrdə digər məzuniyyət növləri də müəyyən edilə bilər.

Əsas əmək məzuniyyəti

Əmək müqaviləsi ilə işləyən işçilərə ƏM-nə uyğun olaraq, əsas və əlavə məzuniyyətdən ibarət  illik ödənişli əmək məzuniyyəti verilir. O, işçiyə istirahət, əmək qabiliyyətini bərpa etmək, sağlamlığını möhkəmləndirmək məqsədi ilə verilir. Əmək məzuniyyətinin mahiyyəti Məcəllənin 113-cü maddəsində şərh olunub.

Əsas ödənişli illik məzuniyyət 21 təqvim günündən az olmayaraq, qrafik əsasında verilir. Müəyyən kateqoriya işçilərə əsas əmək məzuniyyəti daha uzun müddətə verilə bilər. Məzuniyyətin işçiyə hissələrə bölünərək verilməsi mümkündür, lakin bu halda həmin hissələrdən birinin müddəti 14 gündən az olmamalıdır. Ödənişli illik əsas məzuniyyətin verilməsi qaydalarıyla digər məqaləmizdən daha ətraflı oxumaq olar.

Əlavə əmək məzuniyyəti

Əlavə məzuniyyət müəyyən şərtlər daxilində əsas məzuniyyətə əlavə edilmiş günlərdən ibarətdir. Onu əsas məzuniyyətdən fərqləndirən başlıca cəhət müddəti, verilmə qaydasıdır. İşçi ƏM-nin 115, 116-ci maddələrində müəyyən olunmuş bir və bir neçə əlavə məzuniyyət hüququna malikdir.

Kadr işçiləri əlavə məzuniyyətin müddətini müəyyən edərkən Məcəllədə müəyyən edilmiş  aşağıdakı xüsusiyyətləri nəzərə almalıdır:

• iş şəraitini;
• əmək funksiyasını;
• iş stajını;
• işçinin ailəsindəki uşaqların yaşı və sayını.

Əlavə məzuniyyətin verilməsi qaydaları, əsas məzuniyyətin verilmə proseduru ilə, demək olar ki, eynidir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, əlavə məzuniyyət həm ayrıca, həm də əsas məzuniyyətə əlavə edilə bilər.

Sosial məzuniyyət

Bu məzuniyyət növünü uşaqlı qadınların əlavə məzuniyyəti (ƏM, maddə 117) ilə qarışdırmaq lazım deyil. Sosial məzuniyyətlər Məcəllənin XIX fəsli ilə tənzimlənir. Bu kateqoriya məzuniyyətlər aşağıdakı qrupa bölünür:

1. hamiləlik, habelə doğuşla bağlı verilən məzuniyyət;
2. övladlığa götürülən uşağa görə qadınlara verilən məzuniyyətlər;
3. qismən ödənişlə verilən məzuniyyət.

Birinci qrup məzuniyyətlər doğuşdan əvvəl və doğuşdan sonra kimi iki hissəyə ayrılır. Minimum müddəti 126 təqvim günüdür. Amma qanunvericilikdə müəyyən şərtlər daxilində daha uzun müddətə verilə bilər. Bu şərtlər və sosial məzuniyyətlərin digər növləri barədə buradan ətraflı məlumat tapmaq olar.

Ödənişsiz məzuniyyət

Ödənişsiz məzuniyyətlər işçinin xahişi ilə, yaxud da işəgötürənlə işçi arasındakı qarşılıqlı razılaşmaya əsasən təyin olunur. Onun verildiyi müddətdə işçinin işlədiyi yer, vəzifəsi saxlansa da, ona əməkhaqqı ödənilmir. İşçiyə ödənişsiz məzuniyyətin təyini aşağıdakı hallarda həyata keçirilə bilər:

• ailə, məişət, digər sosial məsələlərin həllində;
• yaş, fizioloji xüsusiyyətlərinə görə işdən ayrılmaq zərurəti yarandıqda;
• yaradıcılıqla, elmi işlə məşğul olduqda;
• təhsil aldığı müddətdə.

Bu məzuniyyət növü Məcəllənin XX fəsli ilə tənzimlənir.

Təhsil, yaradıcılıq məzuniyyəti

Hər bir vətəndaşın təhsil hüququ AR Konstitusiyasının 42-ci maddəsi ilə tənzimlənir. İşəgötürənlə əmək münasibətində olan işçinin işləməklə bərabər təhsil alması mümkündür. Bununla əlaqədar olaraq təhsil məzuniyyəti verilir. Təhsil məzuniyyətindən istifadə qaydaları ƏM-nin 123, 124 maddələri ilə tənzimlənir.

Müqavilə əsasında işləyən işçilərə həmçinin, yaradıcılıq məzuniyyətinin də verilməsi təmin edilməlidir. Həmin məzuniyyətlər iki əsasa görə verilir:

• təhsil alan işçilərə – dissertasiya işini tamamlamaq üçün;
• müəlliflərə – dərslik, ya da dərs vəsaiti yazmaq üçün.

Bu məzuniyyət növü müvafiq icra qurumunun arayışı əsasında verilir.