Blog Full

Maliyyə investisiyalarından faizlər

Müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən müəssisələrin dövriyyə kapitalı üçün lazimi vəsaitlərdən artıq olan vəsaitləri alternativ investisiya layihələrində qiymətləndirmək fürsətləri olur. Alternativ investisiya mənbələri dedikdə bina, yeni avadanlıq, torpaq, digər uzunmüddətli maddi yaxud qeyri-maddi aktivlərin əldə olunaraq istehsal, xidmət, satış sahələrini genişləndirilməsi başa düşülür. Elə müəssisələr var ki, dövriyyə vəsaitindən artıq olan pullarını satış, xidmət, istehsal imkanlarını genişləndirmək əvəzinə riski daha az olan, faiz qazandıran sahələrə maliyyə investisiya qoyuluşunu həyata keçirilər.

Maliyyə investisiyaları dedikdə mənfəəti (faizlər, dividendlər və s.) artırmaq, kapitalın dəyərinin artım tempini yüksəltmək və investor üçün digər faydalar əldə etmək məqsədilə müəssisənin saxladığı aktivlər başa düşülür. Buna görə də, maliyyə investisiyaları ilk növbədə aktivlərdir və buna görə də onlar aktivlərin tanınması meyarlarına cavab verməlidir.

İnvestisiyaları müəssisənin balansında əks etdirmək üçün aşağıdakı şərtlər eyni zamanda yerinə yetirilməlidir:

• maliyyə investisiyasının qiymətləndirilməsi etibarlı şəkildə müəyyən edilə bilər;
• maliyyə sərmayəsindən gələcəkdə iqtisadi fayda əldə edilməsi gözlənilir.

Aşağıdakılar maliyyə investisiyaları kimi çıxış edə bilər:

• səhmlər, digər korporativ hüquqlar (məsələn, müəyyən MMC-nin nizamnamə kapitalındakı paylar);
• borc qiymətli kağızları (istiqrazlar, veksellər, və sair).

Qeyd etdiyimiz kimi hansı investisiya qoyuluşunda məqsəd onun istifadəsindən iqtisadi fayda əldə etməkdir. İqtisadi səmərə dedikdə, müəssisənin aktivlərin istifadəsindən vəsait əldə etmək imkan başa düşülür. İnvestisiyalara münasibətdə pul vəsaitlərinin daxil olması dividendlər, faizlər şəkilində ola bilər.

Faizlər üzrə debitor borclar

Digər təsərrüfat subyektləri ilə, habelə fiziki şəxslərlə hesablaşmaların aparılması bütün müəssisələrin fəaliyyətinin tərkib hissəsidir. Alıcılar və müştərilər, təchizatçılar və podratçılarla hesablaşmalar, maliyyə institutları və sosial sığorta fondları ilə, müəssisənin işçiləri və digər şəxslərlə hesablaşmalar – bütün bunlar müəssisələrin gündəlik işlərində qarşılaşdıqları hesablaşma münasibətlərinə misaldır.

Təsərrüfat subyektləri ilə digər hüquqi və fiziki şəxslər arasında təsərrüfat münasibətlərinin qurulması bir tərəfin digər tərəf qarşısında müəyyən öhdəliklərinin yaranmasını nəzərdə tutur. Üstəlik, tərəflərin qarşılıqlı öhdəliklərinin ödənilməsi çox vaxt eyni vaxtda baş vermir. Belə hallarda bir tərəf borcun ödənilməsini tələb etmək hüququna, digər tərəf isə onu ödəmək öhdəliyinə malikdir. Mühasibatlıqda bir tərəfin tələb hüququ debitor borc, qarşı tərəfin öhdəliyi isə kreditor borc adlanır.

Debitorlar dedikdə, keçmiş hadisələr nəticəsində müəssisəyə müəyyən məbləğdə pul vəsaitləri, habelə pul vəsaitlərinin ekvivalentləri şəklində borcu olan hüquqi və fiziki şəxslər başa düşülür.

Maliyyə investisiyaları üzrə debitor borclar müəssisəyə gələcək iqtisadi səmərələrin daxil olması ehtimalı olduqda və onun məbləği etibarlı şəkildə ölçülə bildikdə aktiv kimi tanınır. Mühasibat uçotu subyektlərində belə aktivlər uzunmüddətli (12 aydan çox) və qısamüddətli debitor borc kimi iki qrupa bölünür.

Faizlər üzrə uzunmüddətli debitor borcları üzrə uçot Hesablar planının eyni adlı, 176 saylı hesabı üzrə aparılır.

216 saylı aktiv hesab faizlər üzrə qısamüddətli debitor borclar üzrə əməliyyatların hərəkəti üçün nəzərdə tutulub. Hesab elə belə də adlanır: “Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları”.

216 saylı hesab üzrə uçotun əsasları

Uzunmüddətli debitor borcları üzrə uçot hesabları Hesablar Planının 1-ci bölməsinin (“Uzunmüddətli aktivlər”) 17-ci (“Uzunmüddətli debitor borcları”)  maddəsinə,  qısamüddətli debitor borcları üzrə uçot hesabları isə 2-ci bölmənin (“Qısamüddətli aktivlər”) 21-ci maddəsinə (“Qısamüddətli debitor borcları”) uyğun açılır.

216 saylı “Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları” hesabı 21-ci maddəyə daxil olan hesablardan biridir. AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaların” 23.1-ci maddəsinə görə “Qısamüddətli debitor borcları” maddəsi üzrə  aşağıdakı hesablar da açıla bilər.

Qeyd edilən Qaydaların 23.8 maddəsinə görə: “216 №li “Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyekti tərəfindən verilmiş borclara və kreditlərə görə hesablanmış faizlər üçün borcalanlar tərəfindən ödənilməli olan qısamüddətli debitor borclarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar göstərilir.”

“Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları” hesabı üzrə tənzimləmələr

Maliyyə investisiyaları üzrə mühasibat yazılışlarının tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən Qaydaların ayrı-ayrı maddələri üzrə tənzimlənir.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyektinin faizlər üzrə qısamüddətli debitor borclarının uçotu üzrə müxabirləşmə Qaydaların 23.11 maddəsi ilə tənzimlənir.

Qısamüddətli debitor borclar kreditor borclarla əvəzləşdirildikdə müxabirləşmə həmin Qaydaların 23.17 maddəsi əsasında aparılır.

Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin və Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğun olaraq ümidsiz debitor borclar silindikdə verilmiş borclar, kreditlərə görə hesablanmış faizlər üzrə mühasibat yazılışları 23.19.1 maddəsinə uyğun verilir.

Mühasibat uçotu subyekti tərəfindən əvvəllər ümidsiz borc kimi silinmiş debitorlar tərəfindən borclarının qaytarılması zamanı silinmiş debitor borc üzrə ƏDV-yə 216 saylı hesabın debeti və 611-6 saylı subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir (Qaydaların 23.20 maddəsi).

Qısamüddətli debitor borclar üzrə məzənnə fərqi yarandıqda tənzimləmələr üçün 23.28 maddə tətbiq olunur.

Mühasibat uçotu subyektinin debitor borclarının müqabilində əldə etdiyi investisiyalar üzrə Qaydaların 23.29-cu maddəsinə uyğun olaraq 216, saylı hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir.

Faizlər üzrə qısamüddətli debitor borcları ilə bağlı müxabirləşmə nümunəsi

İstiqrazların alınması zamanı faiz ödənişləri nümunəsində maliyyə investisiyaları qoyuluşlardan yaranan faizlər üzrə qısamüddətli debitor borc üzrə müxabirləşmə nümunəsinə  baxaq.

Nümunə. Müəssisə  bir il müddətli, dəyəri 1000 manat olan 3% illik gəliri olan 100 ədəd istiqraz alıb. İlin sonunda istiqraz sahiblərinə faizlərin ödənişi zamanı müxabirləşmə belə olacaq.

2026-cı ildə işsizlikdən sığorta haqları üzrə yığımlar 2025-ci illə müqayisədə 14,7 % çox olacaq.

Bunu deputat Musa Quliyev Milli Məclisin bu gün keçirilən plenar iclasında “Dövlət sosial müdafiə fondunun 2026-cı il büdcəsi haqqında” qanun və “İşsizlikdən sığorta fondunun 2026-cı il büdcəsi haqqında” qanun layihəsinin I oxunuşda müzakirəsində bildirib.

Onun sözlərinə görə, 2026-cı ildə İşsizlikdən Sığorta Fondunun gəlirləri 238,3 milyon manat, fondun gələn ilin yanvarın 1-nə yaradılacaq ehtiyatından 2026-cı ilin xərclərinin maliyyələşdirilməsinə yönəldilən vəsaitin məbləği isə 28,1 milyon manat nəzərdə tutulur: “Gələn il işsizlikdən sığorta haqlarının 236,6 milyon manat təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır ki, bu da 2025-ci ilin təsdiq edilmiş müvafiq göstəricisindən 30,3 milyon manat və yaxud 14,7 % çoxdur. Sığorta haqları üzrə yığımın 78 %-i və yaxud 184,7 milyon manatı qeyri-büdcə sektorunun payına düşəcək. 2026-cı ildə İşsizlikdən Sığorta Fondunun xərcləri 266,4 milyon manat həcmində proqnozlaşdırılır ki, bu da 2025-ci ilin göstəricilərinə nisbətən 5,7 milyon manat çoxdur. Gələn il də Fondun xərcləri 13 istiqaməti əhatə edəcək”.

Deputat qeyd edib ki, 2026-cı ildə işsizliyə görə sığorta ödənişlərinin həcmi 28 milyon manat, yaxud Fondun xərclərinin 10,5 %-i qədər proqnozlaşdırılır: “Bu, cari ildəkindən 11 milyon manat və yaxud 65 % çoxdur. İşsizliyə görə sığorta ödənişlərinin artımı “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanunun 13.1-ci maddəsinə edilən mütərəqqi dəyişikliklə bağlıdır”.

Mənbə: report.az

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) gələn ilə proqnozlaşdırılan ümumi xərclərinin 96,6 %-ni və yaxud 8,2 milyard manatını əhaliyə ödənişlər təşkil edəcək.

Bunu deputat Musa Quliyev Milli Məclisin bu gün keçirilən plenar iclasında “Dövlət sosial müdafiə fondunun 2026-cı il büdcəsi haqqında” və “İşsizlikdən sığorta fondunun 2026-cı il büdcəsi haqqında” qanun layihələrinin I oxunuşda müzakirəsində bildirib.

Onun sözlərinə görə, əmək pensiyalarının orta aylıq məbləğinin bu il 540,3 manat, gələn il isə 590,2 manat olacağı proqnozlaşdırılır: “Növbəti ildə yaşa görə pensiyanın orta aylıq məbləğinin builki 576 manatdan 629 manata yüksəlməsi gözlənilir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi cari və növbəti ildə də əvəzetmə əmsalı, yəni orta aylıq pensiya məbləğinin orta aylıq əmək haqqı məbləğinə nisbəti müvafiq olaraq 49,05 % və 50,4 % olmaqla Beynəlxalq Əmək Təşkilatının sosial təminatın minimum normaları haqqında müvafiq konvensiyasına cavab verəcək”. Bundan başqa, deputat deyib ki, növbəti ildə əhaliyə sosial sahədə xidmətlərin təşkili üzrə Dayanıqlı və Operativ Sosial Təminat Agentliyinin fəaliyyətinin müştərək maliyyələşdirilməsi, eləcə də pensiya və müavinətlərin əhaliyə çatdırılması və bank əməliyyatlarının aparılması üzrə xidmət haqqı xərcləri ümumilikdə 91 milyon manat proqnozlaşdırılır.

Mənbə: report.az

Tikinti sektorunda debitor borclar

Mühasibat uçotu subyektlərində uçot sisteminin formalaşması prosesində tikinti müqavilələri üzrə debitor borcların uçotu və təhlili vacib istiqamətlərdən biridir.

Debitor borclar dedikdə aşağıdakılar nəzərdə tutulur:

• alıclıların, sifarişçilərin, təchizatçıların və podratçıların borcları;
• işçilər, əsas idarəetmə heyəti üzrə borclar;
• büdcə, büdcədənkənar fondlar və digər borclular.

Şirkət qarşısında belə borc öhdəlikləri olan şəxslər debitorlar adlanır.

Debitor borclar necə yaranar? Sahibkarlıq subyektləri öz fəaliyyətləri çərçivəsində malların təqdim edilməsi, iş, xidmətləri göstərilməsi zamanı, bəzən ödənişi həmin an ala bilmirlər. Belə olduqda qarşı tərəflə ödənişin təxirə salınması barədə razılığa gəlinir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində rəqabətli davam gətirmək, bazarda öz yerini tutmaq üçün qarşı tərəfin imkanlarını da nəzərə almaq lazım gəlir. Beləliklə, ödənişi bir müddət sonra alırlar.

Mühasibat uçotu subyektlərində belə aktivlər uzunmüddətli və qısamüddətli debitor borc kimi iki qrupa bölünür. Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları üzrə uçot Hesablar planının eyni adlı, 175 saylı hesabı üzrə aparılır. Buraya keçid etməklə həmin hesab üzrə uçotun əsasları, müxabirləşmə nümunələri ilə tanış olmaq olar.

215 saylı aktiv hesab tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli debitor borclar üzrə əməliyyatların hərəkəti üçün nəzərdə tutulub. Hesab elə belə də adlanır: “Tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli debitor borcları”.

215 saylı hesab üzrə uçotun əsasları

Uzunmüddətli debitor borcları üzrə uçot hesabları Hesablar Planının 1-ci bölməsinin (“Uzunmüddətli aktivlər”) 17-ci (“Uzunmüddətli debitor borcları”) maddəsinə, qısamüddətli debitor borcları üzrə uçot hesabları isə 2-ci bölmənin (“Qısamüddətli aktivlər”) 21-ci maddəsinə (“Qısamüddətli debitor borcları”) uyğun açılır.

215 saylı “Tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli debitor borcları” hesabı 21-ci maddəyə daxil olan hesablardan biridir. AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaların” 23.1-ci maddəsinə görə “Qısamüddətli debitor borcları” maddəsi üzrə  aşağıdakı hesablar da açıla bilər.

Həmin Qaydaların 23.7 maddəsi 215 saylı hesabın təyinatını belə şərh edir: “215 №li “Tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar tikinti müqavilələri üzrə sifarişçi tərəfindən ödənilməli olan qısamüddətli debitor borcların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Hesab üzrə uçot zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartlar da nəzərə alınmalıdır:

• 9 nömrəli “Maliyyə alətləri” MHBS (IFRS 9) ;
• 15 nömrəli “Müştərilərlə müqavilələrdən gəlir” MHBS (IFRS 15) .

215 saylı hesab üzrə uçotun nizamlanması qaydaları

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən tikinti müqavilələri üzrə iş və xidmətlərin satışı nəticəsində yaranmış qısamüddətli debitor borcları Qaydaların 23.11 bəndi nəzərə alınmaqla 215 saylı hesabın debeti və uyğun hesabların krediti üzrə əks etdirilir.

Mühasibat uçotu subyektlərinin hesabat dövrü ərzində iş və xidmətlərin satışı zamanı əlavə dəyər vergisinin hesablanması 215 saylı hesabı debeti və 545 saylı hesabın müvafiq subhesablarının krediti, büdcə qarşısında vergi öhdəliyinin yaranması zamanı isə 545 saylı hesabın uyğun subhesablarının debeti və 521 saylı hesabın uyğun subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir (Qaydaların 23.13 bəndi).

Mühasibat uçotu subyektinin əvvəllər ümidsiz borc kimi silinmiş debitorlar tərəfindən borclarının qaytarılması zamanı, silinmiş debitor borcun əlavə dəyər vergisi qeyd edilən Qaydaların 23.20-ci bəndilə nizamlanır.

Tikinti müqavilələri üzrə məsrəflərlə bağlı müxabirləşmə nümunəsi

Tikinti işləri həyata keçirilib təqdim olunduqda müxabirləşmə nümunəsinə baxaq.

Nümunə. “A” MMC aldığı sifarişə əsasən “B” MMC üçün istehsal binasını inşa edib təhvil verməlidir. Binanın inşası 1 il müddətində başa çatdırılmalıdır. Ümumi qiymət 305000 manat olan tikinti müqaviləsi bağlanıb. Smeta üzrə binanın dəyəri aşağıdakı kimidir (məbləğlər manatla verilib):  Materiallar – 130000,  işçilərin əməkhaqqı – 55000, ə/h-dan tutulmalar – 10065, tikintidə istifadə olunan avadanlıqların amortizasiya xərcləri – 10000, digər xərclər 44935. Cəmi- 250000. Əldə olunan gəlir – 40000.