Blog Full

2026-cı ildə Azərbaycanda dövlət büdcəsi gəlirlərinin 9 milyard 184,8 milyon manatının və yaxud 23,9 %-nin əlavə dəyər vergisi üzrə daxilolmaların payına düşəcəyi proqnozlaşdırılır.

Bu barədə Maliyyə Nazirliyinə istinadən xəbər verilir.

Məlumata görə, bu, 2025-ci ilin təsdiq olunmuş proqnozu ilə müqayisədə 10,3 % çoxdur.

Əlavə dəyər vergisi üzrə daxilolmaların 4 milyard 434,8 milyon manatını və yaxud 48,3 %-ni İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti, 4 milyard 750 milyon manatını və yaxud 51,7%-ni isə Dövlət Gömrük Komitəsi təmin edəcək. Bunlar isə 2025-ci ilin təsdiq olunmuş proqnozuna nisbətən müvafiq olaraq 18 % az və 4 % çoxdur.

Xatırladaq ki, gələn il büdcə gəlirlərinin 38 milyard 423 milyon manat, xərclərinin isə 41 milyard 548,6 milyon manat olacağı gözlənilir.

Mənbə: report.az

Bir çox hallarda təcrübədə rast gəldiyimiz məsələlərdən biri də vergi ödəyiciləri tərəfindən nəqliyyat vasitələrinin alınması və qısa zamanda onların satılması kimi əməliyyatlardır. Bəs belə əməliyyatlar vergi və ya mühasibat uçotunda necə rəsmiləşdirilməlidir? 

Mövzu ilə bağlı suala sərbəst auditor Altay Cəfərov nümunələr əsasında aydınlıq gətirir.

Misal 1

“AA” MMC avqust ayının əvvəlində satış salonundan 100.000 manatlıq təzə avtonəqliyyat vasitəsini alıb. Şirkət rəhbərliyi avqust ayının sonunda onu 105.000 manata satıb.

Misal 2

“AA” MMC avqust ayının əvvəlində satış salonundan 100.000 manatlıq təzə avtonəqliyyat vasitəsini alıb. Şirkətin rəhbərliyinin qərarı ilə avtonəqliyyat vasitəsi sentyabr ayında 105.000 manata satılıb.

Misal 3

“AA” MMC avqust ayının əvvəlində satış salonundan 20.000 manatlıq köhnə (istifadə edilmiş) avtonəqliyyat vasitəsini alıb. Sonradan MMC-nin rəhbərliyi avtonəqliyyat vasitəsini satmaq qərarına gəlib və avqust ayının sonunda 21.000 manata satıb.

Bu hallarda MMC aldığı avtonəqliyyat vasitəsini vergi və mühasibat uçotunda əsas vəsait kimi uçota almalıdırmı?

Bəzi vergi ödəyiciləri belə hallarda avtonəqliyyat vasitələrini əsas vəsait kimi uçota alırlar və satılan zaman əsas vəsaitlərin təqdim edilməsi kimi uçotdan silirlər.

Bəzi vergi ödəyiciləri isə bu zaman avtonəqliyyat vasitələrini mal kimi uçota alır və satılan zaman satışın maya dəyərinə daxil edirlər. Sualımıza tam cavab tapmaq üçün Vergi Məcəlləsinin aşağıdakı maddələrinə nəzər yetirməliyik.

Məcəllənin 13.2.17-ci maddəsinə əsasən, əsas vəsaitlər – istifadə müddəti bir ildən yuxarı və dəyəri 500 manatdan çox olan, bu Məcəllənin 114-cü maddəsinə uyğun amortizasiya edilməli olan maddi aktivlərdir.

Vergi Məcəllləsinin 13.2.8-ci maddəsində isə göstərilib ki, mal – hər hansı maddi və ya qeyri-maddi əmlak (aktiv), o cümlədən elektrik və istilik enerjisi, qaz, su və s.-dir.

Həmçinin, 16 saylı Beynəlxaq Mühasibat Uçotu Standartında (BMUS) aşağıdakılar yer alıb:

Tanınma:

Torpaq, tikili və avadanlıqlar obyekti yalnız aşağıdakı şərtləri təmin etdikdə, aktiv kimi tanınmalıdır:
(a) həmin obyektlə bağlı gələcək iqtisadi səmərənin müəssisəyə axını ehtimal edildikdə;
(b) obyektin dəyəri etibarlı əsasla qiymətləndirilə bildikdə.

Bildiyimiz kimi, avtonəqliyyat vasitələri maddi aktivlərdir. Bundan əlavə, həm Vergi Məcəlləsinin, həm də BMUS-un tələblərinə görə, maddi aktivləri əsas vəsait (torpaq, tikili və avadanlıq) kimi uçota almaq üçün, ilk növbədə, istifadə müddəti bir ildən çox olmalıdır. Misallarımızda da avtonəqliyyat vasitəsinin istismar və ya istifadə müddəti illərdir.

Vergi Məcəlləsinin əsas tələblərindən biri odur ki, amortizasiya edilməli olan maddi aktivlər əsas vəsait kimi uçota alına bilər. 16 saylı BMUS-un tələblərinə görə, obyekt gələcək iqtisadi səmərə gətirməlidir ki, torpaq, tikili və avadanlıq kimi tanınsın.

Bəs amortizasiya edilməli maddi aktivlər dedikdə nə başa düşülür?

Bu ifadə elə 16 BMUS-da qeyd olunan gələcək istisadi səmərə ilə eyni mənadadır. Belə ki, maddi aktiv o vaxt amortizasiya edilir ki, o, istismara verilmiş olsun.

Əgər maddi aktiv istimara verilməmişdirsə, onda amortizasiya edilməyəcək, həmçinin vergi ödəyicisinə gələcək iqtisadi səmərə də gətirməyəcək. Odur ki, misallarımıza cavab tapmaq üçün ən vacib məqam kimi “AA” MMC-nin əldə etdiyi avtonəliyyat vasitəsinin hansı məqsədlər üçün əldə edildiyi və istismara verilib-verilməməsidir. Hər üç misalda bu, çox vacib məqamdır.

Nəzərə alaq ki, birinci və ikinci misalımızda cəmiyyət təzə avtonəqliyyat vasitəsini alıb, dövlət qeydiyyat nömrəsini də əldə edib. Amma alınanda da MMC-nin əsas məqsədi onu istismara vermək yox, satmaq olub. Belə olan halda, şirkət avtonəqliyyat vasitəsini istismara vermədiyindən, amortizasiya hesablamadığından, istismara verilərək gələcək istisadi səmərə əldə etmədiyindən, əsas vəsait (torpaq, tikili və avadanlıq) kimi uçota almayacaq. Bu halda avtonəqliyyat vasitəsi 100.000 manatlıq maddi aktiv olaraq mal kimi uçota alınacaq. Daha sonra satılan zaman əsas fəaliyyət gəliri kimi nəzərə alınaraq, 100.000 manat da malın maya dəyərinə daxil ediləcək.

Bu, ikinci misala da aiddir. Alışın avqust, satışın sentyabrda olmasına baxmayaraq, burada da faktiki olaraq maddi aktiv istimara verilməyib.

Üçüncü misalda isə artıq satıcıda avtonəqliyyat vasitəsi əsas vəsait (torpaq, tikili və avadanlıq) kimi uçota alınıb. Burada da əsas məsələ “AA” MMC-nin aldığı maddi aktivin istismara verlib-verilməmisidir. Yəni, həmin avtonəqliyyat vasitəsi satıcıda əsas vəsait (torpaq, tikili və avadanlıq) olaraq uçota alınıb. Amma alıcıda yenə də Vergi Məcəlləsinin və 16 saylı BMUS-un tələbləri vacibdir.
Burada da “AA” MMC köhnə maşın alıb və istismara vermədiyi 20.000 manatlıq maddi aktivi mal kimi nəzərə alacaq və satılan zaman satışın maya dəyəri kimi qəbul edəcək.

Tutaq ki, hər 3 misalda MMC avtonəqliyyat vasitəsini alıb, istismara verib və sonradan satmaq qərarına gəlib. Artıq bu halda rəhbərlik Vergi Məcəlləsinin və 16 saylı BMUS-un tələblərinə əsasən, avtonəqliyyat vasitələrini əsas vəsait (torpaq, tikili və avadanlıq) olaraq uçota almalı və satılan zaman təqdim edilmiş əsas vəsaitlərin (torpaq, tikili və avadanlıq) qalıq dəyəri kimi silməlidir.

Bunu oxucuların nəzərinə çatdırmaqda əsas məqsədimiz odur ki, belə əməliyyatlar düzgün, dəqiq uçota alınanda illik mənfəət vergisi bəyannaməsini vergi orqanlarına təqdim etdikdə və illik maliyyə hesabatlarını tərtib və təqdim etdikdə çox vacibdir.

Yəni, səhvən malı əsas vəsait kimi və ya əsas vəsaiti mal kimi uçota almaqla, bəyannamələri və hesabatları buna uyğun tərtib etdikdə, vergi orqanlarından kameral uyğunsuzluqlar daxil olur. Həmçinin, maliyyə hesabatlarının istifadəçilərinə düzgün olmayan məlumatlar təqdim edilir. Odur ki, bu məsələlərdə mühasiblər, auditorlar diqqətli olmalıdırlar.

Mənbə: vergiler.az

631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabından kommersiya müəssisələr müxtəlif mənbələrdən yaranan faiz gəlirlərinin, maliyyə icarəsi üzrə gəlirlərinin və digər maliyyə gəlirlərinin uçotu üçün istifadə edirlər. Bu məqalədə 631 saylı hesab üzrə açılan subhesablar üzrə müxabirləşmə nümunələri əks olunub.

Hesablar planının “Maliyyə gəlirləri” maddəsi

Kommersiya müəssisələrində mühasibat uçotunun qurulması prosesində ən mühüm addımlardan biri maliyyə hesabatlarında gəlir və xərclərin düzgün əks olunmasının təmin edilmişdir. Çünki məhz maliyyə hesabatı gəlirlərin həcmini, strukturunu və mənbələrini nümayiş etdirərək, müəssisənin maliyyə vəziyyəti barədə maraqlı tərəflərə dəqiq informasiya verir. Uçotun qurulması zamanı kommersiya müəssisələri AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” –dan istifadə edir (bundan sonra – Qaydalar). Bu qaydalar müəssisənin gəlirlərini bur neşə kateqoriyaya bölür ki, onlardan biri də “Maliyyə gəlirləri” maddəsidir (63-cü maddə). Həmin maddə Qaydaların 6-cı “Gəlirlər” bölməsinə daxildir. Bölməyə aşağıdakı uçot hesabları aiddir:

• 601 saylı “Satış” hesabı;
• 602 saylı “Satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması” hesabı;
• 603 saylı “Verilmiş güzəştlər”;
• 611 saylı “Sair əməliyyat gəlirləri” hesabı
• 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabı;
• 631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabı;
• 641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı.

631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabı

Qaydaların 49.2 bəndinə görə “Maliyyə gəlirləri” hesabında “mühasibat uçotu subyektinin maliyyə fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı faiz gəliri, qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri, maliyyə iсarəsi üzrə gəlir, faiz xərcləri yaradan öhdəliklər üzrə məzənnə gəliri və digər maliyyə gəlirləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.” Hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

• 631-1 №li “Faiz gəliri”;
• 631-2 №li “Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri”;
• 631-3 №li “Maliyyə iсarəsi üzrə gəlir”;
• 631-4 №li “Faiz xərcləri yaradan öhdəliklər üzrə məzənnə gəliri”;
• 631-5 №li “Digər maliyyə gəlirləri”.

631 saylı hesabda, habelə 631-1, 631-2 saylı subhesablar üzrə uçotun tənzimlənməsi haqqında buradan oxumaq olar.

 631-3 saylı subhesab üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə: ABC MMC 2020-ci ilin avqustunda 3 il müddətinə XYZ müəssisəsinə 20000 manatlıq avadanlıq maliyyə icarəsini verilib. Müqaviləyə əsasən XYZ müəssisəsi 2500 manat əsas borc, 1200 manat faiz xərci olmaqla hər il ABC müəssisəsinə 3700 manat pul ödəyəcək.   

Qeyd edək ki, ödənişlər aylar üzrə həyata keçirilir, habelə müxabirləşmələr müqavilənin sonundək növbəti iki il üçün də eyni qaydada aparılır.

Məzənnə fərqindən yaranan gəlirlər (631-4 saylı subhesab)

Nümunə: ABC müəssisəsi ilin əvvəlində 10000 dollar ödəyərək istiqraz alıb. Alınma tarixində 1 dollar=1,7 manat idi. Müqavilə bir il müddətinə, illik faiz dərəcəsi 5% almaqla bağlanıb. Müqaviləyə uyğun olaraq ABC MMC ilin soununda istiqrazlardan əldə edəcəyi faiz gəlirini 850 manat kimi qiymətləndirməklə tanıyıb. Həmin ilin iyun ayında  dolların məzənnəsi 1,80 manat olub. Bu zaman müxabirləşmələr şağıdakı kimi olacaq.

Maliyyə gəlirləri müəssisənin gəlirlərinin əsas tərkib hissələrindən biridir. Bu məqalədə kommersiya müəssisələrində 631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabında uçotun əsas prinsipləri şərh olunur.

Hesablar planının “Gəlirlər” bölməsi

Müəssisənin fəaliyyəti zamanı əldə etdiyi iqtisadi faydanı ifadə edən gəlirlər, əsasən, məhsul və xidmətlərin satışından, icarə, faiz, dividend və digər maliyyə əməliyyatlarından formalaşır və maliyyə hesabatlarında əsas göstəricilərdən biri kimi əks olunur. Maliyyə hesabatı gəlirlərin həcmini, strukturunu və mənbələrini nümayiş etdirərək, müəssisənin maliyyə vəziyyəti barədə maraqlı tərəflərə dəqiq informasiya verir. Gəlir və onalrın əldə edilməsinə çəkilən xərclər əsasında müəssisənin mənfəəti, rentabellik səviyyəsi və inkişaf potensialı qiymətləndirilir.

Məsrəflər, xərclər və mənfəət haqqında ümumi anlayışlar bizə xərclər üzrə mühasibat uçotunun qurulması prosesində kömək edir. Kommersiya müəssisələrində uçotun qurulması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  (bundan sonra-Qaydalar) əsasında tənzimlənir Bu qaydalar müəssisənin gəlirlərini bur neşə kateqoriyaya bölür ki, onlardan biri də “Maliyyə gəlirləri” maddəsidir (63-cü maddə). Müəssisənin əldə etdiyi gəlirlər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar bu naddədə təqdim edilir.

631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabı

63-cü maddə Qaydaların “Gəlirlər” adlı 6-cı bölməsinə aiddir. Gəlirlərin uçotu aparılan bu bölməyə aşağıdakı uçot hesabları aiddir:

• 601 saylı “Satış” hesabı;
• 602 saylı “Satılmış malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması” hesabı;
• 603 saylı “Verilmiş güzəştlər”;
• 611 saylı “Sair əməliyyat gəlirləri” hesabı;
• 621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabı;
• 631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabı;
• 641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı.

Qaydaların 49.2 bəndinə görə “Maliyyə gəlirləri” hesabında “mühasibat uçotu subyektinin maliyyə fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı faiz gəliri, qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri, maliyyə iсarəsi üzrə gəlir, faiz xərcləri yaradan öhdəliklər üzrə məzənnə gəliri və digər maliyyə gəlirləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.” Hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır:

• 631-1 №li “Faiz gəliri”;
• 631-2 №li “Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri”;
• 631-3 №li “Maliyyə iсarəsi üzrə gəlir”;
• 631-4 №li “Faiz xərcləri yaradan öhdəliklər üzrə məzənnə gəliri”;
• 631-5 №li “Digər maliyyə gəlirləri”.

Hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi

631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabı üzrə tənzimləmələr Qaydaların 49.1 – 49.21 bəndlərinə uyğun aşağıdakı qaydada aparılır.

• müəssisnən verdiyi borclara, kreditlərə görə hesablanmış faizlər üzrə gəlirin tanınma meyarlarına uyğun olaraq hesablanmış uzunmüddətli və qısamüddətli debitor borcların 631-1 saylı “Faiz gəliri” subhesabında uçotu qaydaların 49.5-49.8 bəndlərinə uyğun aparılır;
• qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri 176 (216) saylı hesabların müvafiq subhesablarının debeti və 631-2 saylı subhesabın kreditində əks etdirilir (bənd 49.9), bu zaman hesab üzrə yaranan məbləğə Db631-2/Kr801 kimi mühaisbat yazılışı verilir;
• maliyyə icarəsində olan aktivlərə görə hesabat dövrü ərzində hesablanan faiz məbləğlər Db216/Kr631-3 müxabirləşməsi verilməklə uçota alınır (49.12-ci bənd);
• maliyyə icarəsi üzrə uzunmüddətli öhdəliklərin cari dəyəri hesablandıqda həmin öhdəliyin dəyəri ilə cari dəyər arasındakı fərqə Dt406/Kr631-3, qısamüddətli kreditor borclarının cari dəyəri hesablandıqda həmin kreditor borcun dəyəri ilə cari dəyər arasındakı fərqə isə Dt535/Kr631-3 mühasibat yazılışı verilir. Bu zaman 631-3 saylı subhesabın qalığı 801 saylı hesabın müvafiq subhesablarının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilərək bağlanır;
• mühasibatlıqda faiz xərcləri yaradan öhdəlikləri üzrə müsbət məzənnə fərqinə 631-4 saylı subhesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir və yığılan məbləğ hesabat dövrünün mənfəəti kimi 801 saylı №li hesabın kreditinə aid edilir (bənd 49.17-bənd 49.18);
• 631-1 – 631-4 saylı subhesablarda uçota alınmayan məbləğlər 631-5 saylı “Digər maliyyə gəlirləri” subhesabında uçota alınır, yığılan məbləğ 801 saylı hesabın müvafiq subhesablarının kreditinə aid edilir.
• faiz xərcləri yaradan öhdəliklərinin bağışlanılması və ya iddia müddətinin keçməsi ilə əlaqədar qanunvericiliyə uyğun silinməsi digər maliyyə gəliri kimi 631-5 №li subhesabın kreditində əks etdirilir.

Faizlərlə bağlı maliyyə gəlirləri üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə: ABC MMC XYZ müəssisəsinin 10 ədəd istiqrazını almaqla ona 100000 manat qısamüddətli investisiya yatırıb. Bağlanmış investisiya müqaviləsinə əsasən qoyuluş zamanı 10000 manat faiz hesablanıb. 631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabının uyğun subhesabı üzrə mühasibat yazılışları aşağıda verilib.  

Qiymətdən düşmüş borclar üzrə faiz gəlirləri

Müəssisə tərəfindən verilmiş qiymətdən düşmüş borclara görə hesablanmış faiz gəlirlərinin uçotu üçün 631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabının 631-2 saylı subhesabında aparılır.

 631 saylı “Maliyyə gəlirləri” hesabının digər subhesabları üzrə müxabirləşmə nümunələri ilə buradan tamış olmaq olar.