Blog Full

Qeyri – maddi aktiv nədir?

Qeyri-maddi aktivlər üzrə mühasibat uçotu Hesablar Planının 10-cu maddəsi üzrə aparılır. 38 №-li “Qeyri-maddi aktivlər” MUBS-a (IAS 38)  əsasən uzunmüddətli aktivlər kimi bilinən qeyri-maddi aktivlər, fiziki formaya malik olmur, lakin:

• onlar əldə edilərkən müəyyən pul vəsaitləri sərf olunduğun üçün, habelə;
• müəssisəyə iqtisadi fayda gətirdiyinə görə əhəmiyyət kəsb edirlər.

Ümumiyyətlə, bu yaxud digər fiziki formada mövcud olmayan aktivin belə dəyərləndirilə bilməsi üçün aşağıdakı zəruri tələblər vardır:

• müəyyən edilən – yəni belə aktiv konkret təsbit edilən, başqa aktivlərə qarışdırılmadan seçilən, habelə satıla, dəyişdirilə, ləğv edilə bilən olmalıdır. Biz onun mütləq satılmalı olduğunu demirik, lakin nəzəri olaraq bütün qalan şərtlər ödənilsə qalan aktivlərdən ayrılıb alıcıya satıla biləcək bir təqdimedilmə qabiliyyətinin olması zəruridir.
• üzərində nəzarət – aktiv yalnız sizə məxsus olmalı, icarədə yaxud digər istifadə hüquqlarına vermiş olsanız belə üzərində sərəncam vermək hüququ yalnız sizdə qalmalıdır.
• gələcək iqtisadi səmərə axını gözlənilməlidir – aktiv müəssisənin fəaliyyətində ya birbaşa ya da dolayısı ilə ona fayda verən olmalı, hansısa iqtisadi səmərə axınların tətikçisi, katalizatoru, vasitəçisi, parçası olmalıdır.

“Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı

Qeyri-maddi aktivlər tanındıqdan sonra ona əlavə edilməsi, müəyyən hissəsinin dəyişdirilməsi yaxud onun lazımi işlək vəziyyətə gətirilməsi ilə bağlı xidmətlər göstərilə bilər. Belə xidmətlər üzrə yaranan məsrəflər kapitallaşdırılır.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə subhesabların tərkibi, onların açılması, müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu qaydalara əsasən “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” 103 saylı aktiv hesabda aparılır.

103 nömrəli “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı üzrə qeyd edilən qaydaların 11.17. bəndinə uyğun olaraq aşağıdakı subhesablar açılır:

Qeyri-maddi aktivlərin kapitallaşdırılmasına aid nümunələr

Nümunə 1:   Haqqı ödənilməklə başqa müəssisələrdən alındıqda kapitallaşdırma

“A” müəssisəsi “B” MMC-dən dəyəri 8000 manat olan proqram təminatı almışdır. Proqram təminatı quraşdırılan zaman 600 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Nümunə 2:     Artıqgəlmə halı baş verdikdə kapitallaşdırma

“A” şirkətində aparılan audit yoxlaması zamanı balans dəyəri 3800 man. olan qeyri-maddi aktivin artıq gəlməsi halı aşkarlanmışdır. Həmin qeyri-maddi aktiv müəssisənin gəlirinə aid edilmiş, istismara verilmişdir. İstismara verilmiş qeyri-maddi aktivə hesablanmış amortizasiya məbləği 380 AZN olmuşdur.

Nümunə 3:     Müəssisə daxilində yaradıldıqda kapitallaşdırma

“A” məhdud məsuliyyətli cəmiyyəti öz daxilində istifadə etmək məqsədilə proqram təminatı yaratmaq qərarını almışdır. Sözügedən proqramın yaradılmasına “A” MMC öz işçilərini cəlb etmişdir. İşçilərin sayı 3 nəfərdir və cəmi 4200 AZN əməkhaqqı hesablanmışdır.

İşçilərin əməkhaqqısı kapitallaşdırma hesabında əks etdirilir:

Qeyri-maddi aktivlərin kapitallaşdırılması haqqında ətraflı məlumat almaq üçün buraya keçid ala bilərsiniz.

Müəllif: Cəmil Əsədov / accounting.az saytının redaktoru

506 saylı hesabın mahiyyəti və tətbiqi sahəsi

506 saylı mühasibat uçotu hesabı — törəmə və ya asılı müəssisələrə yönəlmiş, faiz xərci ilə müşayiət olunan qısamüddətli maliyyə öhdəliklərinin uçotu üçün nəzərdə tutulan xüsusi hesabdır. Faiz xərcləri yaradan öhdəliklər, əsasən, kreditor borclar, vergi borcları, qısamüddətli kreditlər, borc müqavilələri və digər oxşar maliyyə alətləri vasitəsilə yaranır. Onların xarakterik xüsusiyyəti odur ki, belə öhdəliklər üzrə maliyyələşmə faizə əsaslanır və ödəmə müddəti, bir qayda, olaraq 12 aydan artıq olmur.

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı yalnız müəssisənin törəmə və ya asılı təsərrüfat subyektləri ilə olan qarşılıqlı borc münasibətlərinin uçotu zamanı tətbiq olunur. Bu baxımdan hesabın funksiyası təkcə borcun qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır – həm də onun əlaqəli tərəf öhdəliyi kimi tanınması, maliyyə hesabatlarında şəffaflığın artırılmasına xidmət edir. Belə öhdəliklərin açıqlanması beynəlxalq maliyyə hesabatı standartlarının (BMHS/IFRS) tələblərinə uyğun olaraq, investorlar və digər maraqlı tərəflər üçün əhəmiyyətli informasiya daşıyıcısıdır.

Mövzuya daha dərindən yanaşmaq üçün gəlin əvvəlcə 506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabının tətbiqi ilə bağlı əsas anlayışları Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Standartları (BMUS/IAS) kontekstində nəzərdən keçirək.

Törəmə müəssisə (subsidiary) nədir?

Törəmə müəssisə – ana şirkətin tam və ya nəzarət səviyyəsində sahib olduğu müəssisədir. Əsas meyar – nəzarətdir. Ana şirkət törəmə müəssisənin maliyyə və idarəetmə qərarlarına birbaşa təsir edir. Bu nəzarət, adətən:

• səhm və ya səsvermə hüququnun >50%-nə sahib olmaqla;
• rəhbərliyi təyin etməklə;
• gəlir və aktivlərə dominant nəzarətlə ifadə olunur;

Mənbə: IFRS 10 – “Birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatları”

Asılı müəssisələr (associate) hansılardır?
Asılı müəssisə – ana şirkətin nəzarət etmədiyi, lakin əhəmiyyətli təsirə malik olduğu müəssisədir. Ən çox rast gəlinən hal kimi bir şirkət digərinin səhm və ya səsvermə hüququnun 20 – 50%–nə sahibliyini nümunə göstərmək olar.

Mənbə: IAS 28 – “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiyalar”

Əhəmiyyətli təsir (significant influence) necə müəyyən olunur?

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında uçot zamanı əhəmiyyətli təsiri müəyyən etmək üçün (asılı, törəmə yaxud birgə müəssisə olduğunu bilmək məqsədi ilə) bir sıra amillər nəzərə alınmalıdır.

Əhəmiyyətli təsir – bir şirkətin digərinin siyasət və qərarlarına təsir edə bilməsidir. Bu nəzarət deyil, amma təsir hüququ var. Təsir aşağıdakı formada reallaşa bilər:

• direktorlar şurasında iştirak;
• qərarvermə prosesində söz haqqı;,
• 20%-dən çox səhm payı.

Mənbə: IAS 28 və IFRS 12 – “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması”

Uzunmüddətli və qısamüddətli öhdəliklər

Müəssisənin borc öhdəlikləri müddətinə görə iki qrupa ayrılır:

• qısamüddətli öhdəliklər 12 ay və ya daha az müddətdə ödənilməsi nəzərdə tutulan borclardır;
• uzunmüddətli öhdəliklər isə 1 ildən artıq müddətə sahib olan maliyyə öhdəliklərini əhatə edir (məsələn: uzunmüddətli kreditlər, istiqraz borcları).

Bu təsnifat maliyyə hesabatlarında likvidlik və ödəmə qabiliyyəti barədə şəffaf informasiya verir. Beynəlxalq standartlara görə, öhdəliklərin düzgün müddətə görə ayrılması maliyyə analizində mühüm rol oynayır.

Milli qanunvericilikdə 506 saylı hesabın mövqeyi

Hesabın mahiyyəti və təyinatı “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu, habelə AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilib. Qaydaların 40.30-cü bəndi hesabın mahiyyətini izah edir: “506 №li “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin törəmə və ya asılı müəssisələrindən faiz xərcləri yaradan borclar aldığı zaman, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan borclar barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Bu hesab yuxarıda qeyd edilən qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının 5-ci “Qısamüddətli öhdəliklər” bölməsində əks olunur və faiz xərcləri və əsas borc ayrı-ayrılıqda uçota alınmalıdır.

Hesab aşağıdakı uçot hesabları ilə birgə 50-cı “Qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” maddəsinə aiddir:

• 501 saylı hesab: “Qısamüddətli bank kreditləri”;
• 502 saylı hesab: “İşçilər üçün qısamüddətli bank kreditləri”;
• 503 saylı hesab: “Qısamüddətli konvertasiya olunan istiqrazlar”;
• 504 saylı hesab: “Qısamüddətli borclar”;
• 505 saylı hesab: “Geri alınan məhdud tədavül müddətli imtiyazlı səhmlər (qısanmüddətli)”
• 507 saylı hesab: “Digər qısqüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər”.

Törəmə və ya asılı müəssisələrindən faiz xərcləri yaradan borclar alındığı zaman, hesabat tarixindən sonra 12 aydan daha çox müddətə ödənilməli olan borclar barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar  407 №li “Törəmə (asılı) müəssisələrə uzunmüddətli xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabında əks etdirilir.

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

Hesab üzrə uçot qeydlərinin tənzimlənməsi yuxarıda qeyd edilən qaydaların 40.30-40.34 bəndləri əsasında aparılır. Tənzimləmənin mahiyyəti aşağıdakı cədvəldə verilib:

Praktik müxabirləşmə nümunəsi

“ABC” öz törəmə (asılı) müəssisəsindən ilin əvvəlində bir il müddətinə illik 8 faizlə 10000 manat borc alıb. Noyabr ayının sonunda borcun 5000 manatı qaytarılır, 4000 manatı uzunmüddətli kimi təsnif edilir (bağlanmış borc müqaviləsi), 1000 manat borc isə bağışlanıb. Mühasibat yazılışları aşağıdakı cədvəldə verilib.

506 saylı “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər” hesabı mühasibat uçotunun həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə mühüm elementidir. Törəmə müəssisələrlə əlaqəli borcların düzgün sənədləşdirilməsi, vaxtında uçota alınması və doğru açıqlanması müəssisənin maliyyə şəffaflığına və audit proseslərinə birbaşa təsir edir.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə uçot

Qeyri-maddi aktivlər (QMA) Hesablar Planının 10-cu maddəsinə  uyğun olaraq uçota alınır. Onlar uzun müddət istifadə olunur, bu müddət ərzində onların dəyəri hər ay istehsal olunan məhsullara, görülmüş işlərə, göstərilən xidmətlərə köçürülür.

38 №-li “Qeyri-maddi aktivlər” MUBS-a (IAS 38)  əsasən amortizasiya – qeyri-maddi aktivin amortizasiya olunan dəyərinin onun faydalı istifadə müddəti ərzində sistematik şəkildə bölüşdürülməsidir. Amortizasiya normaları barədə məlumatı AR Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsində tapmaq olar.

QMA-nın silinməsi onun gəlir gətirməməsi anında baş verir. Silinmə zamanı yaranan maliyyə nəticəsi – silinmədən əldə edilən xalis daxilolmalarla aktivin balans dəyəri arasındakı fərqdir.

Qeyri-maddi aktivlərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

102 nömrəli “Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan qeyri-maddi aktivlərin yığılmış amortizasiya məbləğlərinin, qiymətdəndüşmə zərərlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

“Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı əks aktiv hesabdır. Bu hesaba xərc hesabı kimi deyil, yığım hesabı (yığım fondu) kimi yanaşmalıyıq. Çünki xərc deyəndə geri dönüşü olmayan xaricolmalar nəzərdə tutulur. Yığılmış amortizasiya hesabı isə həmin aktiv balansdan silinən zaman nəzərə alınır, sonda aktivin dəyərini azaldır.

102-ci hesab üzrə açılan subhesablar aşağıdakılardır:

Yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 11.13 saylı maddəsinə əsasən Hesablar Planının “Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabına aşağıdakı subhesabların açılması mümkündür:

• “Qeyri-maddi aktivlər üzrə yığılmış amortizasiya” (102-1) ;
• “Qeyri-maddi aktivlər üzrə qiymətdən düşmə zərərləri” (102-2).

102-1 saylı subhesaba  aşağıdakı subhesablar açmaq olar (qaydaların 11.14. bəndi):

102-2 №-li  subhesaba aşağıdakı subhesablar açmaq olar (qaydaların 11.15. bəndi):

Qeyri-maddi aktivlərin amortizasiyası

QMA ilə bağlı aşağıdakı amortizasiya nümunələrini nəzərdən keçirək.

Nümunə 1:  Haqqı ödənilməklə digər müəssisələrdən alındıqda amortizasiya

“A” MMC “C” MMC-dən daxildə istifadə etmək məqsədilə 1700 manatlıq proqram təminatı almışdır. Proqram təminatı quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilmişdir. Proqram istismara verilmiş, amortizasiya hesablanmışdır. Proqramın istifadə müddəti məlum olmadığı üçün 10% dərəcə ilə amortizasiya edilmişdir.

Nümunə 2:     Satış zamanı amortizasiya

“A” MMC dəyəri 1900 AZN (Nümunə 1) olan proqram təminatını işlətdikdən sonra qalıq dəyərilə “D” MMC-ə satmışdır. Yığılmış amortizasiya məbləği 190 AZN olmuşdur. Proqramın satış qiyməti 1600 AZN təyin edilmişdir. Görürük ki, proqram təminatı qalıq dəyərindən aşağı qiymətə satılıb. (1900-190=1710)

Nümunə 3:  Əvəzsiz verilmiş  QMA-nun amortizasiyası

“A” MMC qalıq dəyəri 2500 manat olan proqram təminatını “D” MMC-ə əvəzsiz olaraq, yəni qarşılığında hər hansı ödəniş almadan təqdim etmişdir. Yığılmış amortizasiya məbləği 250 manat olmuşdur.

Qeyri-maddi aktivlər üzrə qiymətdəndüşmə zərərlərinin uçotu da 102-ci hesabda aparılır. Bu haqda məlumat almaq üçün bizi izləyin!

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Əgər vergi ödəyicisi ilin ortasında öz fəaliyyətini müvəqqəti dayandırırsa, o zaman Vergi Məcəlləsinin 149.3-cü maddəsinə əsasən, 30 gün müddətində mənfəət (gəlir) vergisi bəyannaməsini təqdim etməlidir. Lakin bəzən təcrübədə rastlaşırıq ki, vergi ödəyicisi ilin ortasında, məsələn 31.08.2024-cü il tarixində fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmasına baxmayaraq, həmin il üçün mənfəət vergisi bəyannaməsinin təqdim edilməsi üçün son tarix kimi 31.03.2025-ci il tarixi olduğunu düşünür və mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim etmir. Vergi ödəyicisi bəyannamənin təqdim olunması üçün son tarix olaraq 31.03.2025-cü ili gözlədiyi müddət ərzində vergi orqanı tərəfindən kameral qaydada ona mənfəət vergisi hesablanır.

Əvvəllər təcrübədə vergi ödəyicisi ilin ortasında fəaliyyətini dayandırır, Vergi Məcəlləsinin 149.3-cü maddəsinə əsasən, həmin il üçün mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim edirdi və ilin əvvəlindən fəaliyyətini dayandırdığı günədək əldə etdiyi gəlirləri və bu gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı olan xərcləri mənfəət vergisi bəyannaməsində əks etdirirdi. Həmin müddət aralığı üçün mənfəət vergisi öhdəliyini ödəyir və cari mənfəət vergisi bəyannaməsi vergi orqanı tərəfindən təsdiqlənirdi. Bir müddət keçdikdən sonra vergi ödəyicisi fəaliyyətini yenidən bərpa edirdi.

Lakin fəaliyyətini bərpa etdikdən sonra fəaliyyətini bərpa etdiyi tarixdən ilin sonuna kimi olan dövr ərzində əldə etdiyi gəlirləri vergiyə cəlb etmir və dəqiqləşmiş bəyannamə təqdim etmirdi. Həmin il üçün təqdim etdiyi cari mənfəət vergisi bəyannaməsi vergi orqanı tərəfindən təsdiqləndiyi üçün və Vergi Məcəlləsinin 37.2-ci maddəsinə əsasən, həmin dövr üçün vergi orqanı tərəfindən kameral vergi yoxlamasının aparılması mümkün olmadığı üçün vergi ödəyicisinin fəaliyyətini bərpa etdiyi tarixdən ilin sonuna kimi olan dövrə qədər əldə etdiyi gəliri vergiyə cəlb etmir və vergidən yayınırdı.

Misal: Tutaq ki, vergi ödəyicisi 30.06.2024-cü il tarixində fəaliyyətini müvəqqəti dayandırıb. İlin əvvəlindən həmin tarixədək müəssisənin 800.000 manat gəliri və bu gəlirin əldə olunması ilə bağlı 200.000 manat xərcləri olub. Fəaliyyətini dayandırdığı üçün 30 gün müddətində cari mənfəət vergisi bəyannaməsini təqdim edir və 600.000 manat mənfəətindən 120.000 manat mənfəət vergisini ödəyir. Müəssisə 01.09.2024-cü il tarixində yenidən fəaliyyətini aktiv edir və 01.09.2024-cü il tarixdən 31.12.2024-cü il tarixədək 100.000 manat gəlir əldə edir. Ancaq müəssisə bu dövr ərzində əldə etdiyi gəliri vergiyə cəlb etmir.

2024-cü ildən Vergi Məcəlləsinə edilən əlavəyə əsasən, əgər vergi ödəyicisi ilin ortasında fəaliyyətini müvəqqəti dayandırarsa və fəaliyyətini dayandırdığı günədək olan dövr üçün mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim edərsə, sonradan həmin ildə fəaliyyətini təkrar bərpa edərsə, o zaman növbəti ilin 31 martından gec olmayaraq dəqiqləşdirilmiş mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim etməlidir.

Yuxarıda qeyd edilən misalda müəssisə yenidən dəqiqləşdirilmiş mənfəət vergisi bəyannaməsi təqdim etməli və bəyannamədə il ərzində əldə etdiyi ümumi 900.000 manat gəliri və bu gəlirin əldə olunması ilə bağlı 200.000 xərci əks etdirməklə 700.000 manat mənfəətindən vergisini ödəməlidir.

Əks halda, vergi orqanı tərəfindən kameral qaydada vergi hesablanacaq.

Mənbə: vergiler.az