Blog Full

Əməliyyatların maliyyə bərabərliyində izlənilməsi

Aktiv və passivlər, onların tarazlığı,  əməliyyatların mühasibat uçotu hesablarının artırıb-azaltması, maliyyə bərabərliyinin elementləri haqqında bilirik. Onu da bilirik ki, mühasibatlıqda T formalı uçot hesablarında mühasibat uçotu əməliyyatların qeydiyyatı  uçotun ən sadə təsvir formasıdır (bax: “Mühasibat uçotu hesabı üzrə qeydlər necə aparılır?”). Biz həmçinin maliyyə hesabatlarının hazırlanması zamanı uçot qeydiyyatının nə qədər önəmli olması barədə də məlumatlıyıq.

Bu məqalədə müəssisədə baş verən təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibat uçotu hesablarında qeydiyyatı, onun maliyyə bərabərliyinə təsirini şərti  “AAA” şirkətinin nümunəsində şərh olunur. Nümunələr maliyyə hesabatlarının hazırlanması üçün ilkin qeydlərin vacibliyini, ilkin sənədlərin qeydiyyatının sınaq balansına təsirini daha yaxşı başa düşməyə kömək edir.  Bu zaman hesablar planın əl altında olması tövsiyə edilir.

Beləliklə, başlayaq. Bizim “AAA” şirkəti  01.01.2021-ci ildə bir şəxs tərəfindən təsis edilmiş, məhdud məsuliyyətli cəmiyyət formasında topdansatış istiqamətində fəaliyyət göstərən firmadır. ƏDV ödəyicisi deyildir, mühasibatlıq subyektidir.

Nümunə 1: Elan edilmiş nizamnamə kapitalının uçotda qeydiyyatı

01.01.2021-ci ildə təsisçi təsis qərarını hazırlayır, müəssisənin nizamnaməsini təsdiq edir və qanunun ona izn verdiyi formada sərbəst nizamnamə kapitalını müəyyən edir. Bu məbləğ 8500 manatdır.

Burada mühasibin edə biləcəyi nəsə varmı ? Çox adam bu hissəni unudur, amma mühasib bu məbləği mühasibat uçotu hesabında qeydə almalı, uyğun  müxabirləşmə verməlidir.

Öncə hesablar planından uyğun sintetik hesabları müəyyən edək.

• “Nizamnamə kapitalı” – 301 saylı;
• “Nizamnamə kapitalının ödənilməmiş hissəsi” -302 saylı hesabıdır.

Nizamnamə kapitalı müəyyən edilib, amma hələ ödənilmədiyindən, aşağıdakı müxabirləşməni vermək olar:
DT 302            KT 301         – 8500 – nizamnamə kapitalı müəyyən edilir

Bu yazılış T hesablı mühasibat uçotu hesabında belə qeydə alınır:

Bu əməliyyatı maliyyə bərabərliyimizdə əks edirək:

Qeyd: Burada K hərfi bütün kapitalı deyil, məhz nizamnamə kapitalını ehtiva edir.

8500 manat məbləğin iki dəfə bərabərliyin sağında yazılması sizi çaşdırmasın. Bu A = 0 , P = 8500 və  A = P olduğu üçün 0 = 8500 demək deyil. Diqqət edin,  hər ikisi sağda olsa da, biri kapitalı uçota alan  hesabın debetdə, digəri kreditindədir. Hal- hazırda vəziyyət A = 0 , P = 0 , A=P kimidir.

Səbəbəini izah edək.

Gəlin kapitalın nə olduğunu xatırlayaq (bax: “Kapital, onun mənbəyi, sərvətin formalaşması”). Kapital bizim təsisçiyə olan borcumuzdur. Təsisçi hələ nizamnamə kapitalını ödəməyibsə müəssisənin ona hansı borcu ola bilər?
Eyni zamanda təsisçi tərəfindən hələ müəssisəyə pul ödənilməyibsə, aktiv də 0-dır. Deməli bizim aktivlərimiz və passivlərimiz sıfır olmaqla bir birinə bərabərdir.
Davam edək :

Nümunə 2. Nizamnamə kapitalının ödənişi

01.02.2021-ci ildə təsisçi nizamnamə kapitalını qanunla ona verilmiş 3 aylıq müddət çərçivəsində, təsis əməliyyatında 1 ay keçdikdən sonra müəssisənin bank hesabına müvafiq təyinatla yatırır.

“Nizamnamə kapitalının ödənilməmiş hissəsi”-nin 302 nömrəli hesabda uçota alındığını bilirik. Hesablar planından “Bank hesabı”-nın nömrəsini tapırıq – bu 223-dür.

Mühasibatlıqda aşağıdakı müxabirləşməni verməliyik :

DT 223           KT 302         – 8500 – Nizamnamə kapitalı ödənilir.

Əməliyyatın sxemi:

Maliyyə bərabərliyimiz aşağıdakı kimidir :

Deməli, bank hesabımızda artıq 8500 manat pul var. Bu bizim ən likvid aktivimizdir.  Eyni zamanda qanunla müəyyən edilmiş nizamnamə kapitalı ödənildiyindən, müəssisənin nizamnamə kapitalı formalaşmış olur. Düzdür, nə vaxtsa bu pul təsisçiyə qaytarıla bilər, məsələn, müəssisə ləğv edidikdə, yaxud qanunvericiliyə uyğun nizamnamə kapitalı azaldıqda və s. Amma hələ ki, 8500 manat müəssisənin kapitalıdır.
Beləliklə, 302-ci hesabımız sıfırlandı, 223 və 301-ci hesablarımızda isə 8500 manat vəsait vardır. Artıq deyə bilərik ki,  A= 8500 , P = 8500, A=P.

Müəssisədə baş verən əməliyyatların uçotunu davam edək:

Nümunə 3. Alınmış aktivin ilkin uçotu

15.02.2021-il tarix müəssisə ofisdə istifadə üçün 2000 azn dəyərində başqa təşkilatdan fərdi kompüter alır. Bağlanmış müqaviləyə əsasən onun dəyəri 2 ay ərzində ödəniləcək.

Kompüter bizim avadanlığımız, ona ödəniləcək məbləğ isə qısamüddətli borcunuzdur. Yenə hesablar planına müraciət edək:

• “Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə məsrəflərin kapitallaşdırılması” – 113 nömrəli;
• “Sair qısa müddətli kreditor borclar” – 538 nömrəli hesabıdır.

Mühasibatlıqda aşağıdakı müxabirləşməni verməliyik :

DT 113           KT 538         –  2000 – Müəssisəyə noutbuk alınır.

Maliyyə bərabərliyimizi təsvir edək:

2000 manat dəyərində kompüter bizim uzunmüddətli aktivimizdir, çünki ondan 1 ildən çox müddətə fayda götürməyə hazırlaşırıq. Bu aktiv havadan düşmədi, digər təşkilata öhdəliyimizin yaranması hesabına baş verdi. Beləliklə, A= 10500 , P = 10500, A = P .

“Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı  bütün əsas vəsaitlər üçün nəzərdə tutulub. Hesablar planında bunu  aydın görə bilərsiniz.

Növbəti əməliyyatımızı mühasibat uçotunda əks etdirək.

Nümunə 4: Alınmış malların ilkin uçotu

02.03.2021-ci il tarixində müəssisə satış məqsədi ilə 3000 manatlıq mallar alır. Müqaviləyə əsasən malların haqqı onlar satıldıqdan sonra, lakin 6 aydan gec olmayaraq ödəniləcəkdir.

Hesablar planından uyğun hesabları tapaq:

205 – “Satış məqsədi ilə saxlanılan mallar”, 531 – “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borclar”  hesabıdır.

Müxabirləşmə aşağıdakı kimi olacaq:

DT 205           KT 531         –  3000 – satış məqsədi ilə mallar alınır.

Maliyyə bərabərliyimiz belə olacaq:

3000 manat dəyərində aldığımız mallar bizim qısamüddətli aktivimizdir, çünki ondan 1 ildən tez müddətə fayda götürməyə hazırlaşırıq. Bu aktiv yoxdan yaranmayıb, malsatana öhdəliyimiz hesabına formalaşıb. Bərabərliyin tərəflərini hesablasaq, A= 13500 , P = 13500, A = P.

Növbəti əməliyyatımız malların satışı ilə bağlıdır.

Nümunə 5. Malların satışı üzrə uçot qeydləri

30.03.2021-ci tarixində müəssisə aldığı mallardan 2000 manatlıq hissəni 2800 manata satdı.

Biz aşağıdakı mühasibat uçotu hesablarından istifadə edəcəyik:

• 205 – “Satış məqsədi ilə saxlanılan mallar”;
• 211 – “Qısa müddətli debitor borclar”;
• 601 – “Satış (Gəlir)”;
• 701 – “Satışın maya dəyəri üzrə xərclər”.

Mühasib olaraq tərəfimizdən aşağıdakı müxabirləşmələr verilir :

DT 211           KT 601         – 2800 – Satış əməliyyatı.

DT 701           KT 205         – 2000 – Satışın maya dəyəri tanınır.

Əməliyyatların T formalı sxemi:

Qeyd: Təsərrüfat əməliyyatının mühasibat uçptunda 2- dən artıq hesabların müxabirləşməsi verilib. Buna mürəkkəb müxabirləşmə deyilir.

Maliyyə bərabərliyi düsturu:

Mötərizədə yazdığımız qırmızı ədədlər, yanında olduqları ədədlərin o qədər azaldığını bildirir. Bu düsturu daha rahat anlamağa imkan verir.

2000 manat dəyərində satılmış malları anbarımızdan silməliyik. Müştəri satılmış malın dəyərini bizə dərhal vermədi, amma rəsmiləşdirilmiş sənədlər əsasında bizim   pulu almaq hüququmuz qeyd-şərtsiz tanındı. Satılmış malın dəyəri hələ ödənilmədiyindən 2800 manatlıq debitor borcumuz yarandı. Bərabərliyin yekunu belə olacaq: A= 14300 , P = 14300, A = P

Qeyd : Bərabərliyin sağ tərəfini toplayarkən Xərclər bölməsinin qarşısında “ – “ işarəsi olduğunu unutmayın.
Müəssisədə baş vermiş sonuncu təsərrüfat əməliyyatını uçota alaq.

Nümunə 6. Aktivin istismara verilməsi

Hesab edək ki, müəssisə aldığı fərdi kompüteri 01.04.2021 tarixdə istismara verir və onunla bağlı borcun yarısını ödəyir.

Mühasib olaraq biz aşağıdakı müxabirləşmələri verməliyik :

DT 111           KT 113         – 2000 – Satış əməliyyatı.

DT 538           KT 223         – 1000 – Satışın maya dəyəri tanınır.

Bu yazılışlarda:

• 111– “Torpaq, tikili, avadanlıqların dəyəri”;
• 113 – “Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə məsrəflərin kapitallaşdırılması”;
• 223 – “Bank hesabı”;
• 538 – “Sair qısamüddətli kreditor borclar” hesabıdır.

Müxabirləşmənin sxemini təsvir edək:

Bu isə bizim maliyyə bərabərliyimizdir:

2000 manat dəyərində olan borcumuzun yarısını,  yəni 1000 manat borcumuzu bağlayırıq, 1000 manatlıq kreditor borcumuz qalır. Eyni zamanda  kompüteri aprelin 1-indən işə çıxan işçiyə veririk. Maliyyə düsturumuzun yekunu bərabərdir: A= 13300 , P = 13300, A = P.

Gördüyünüz kimi bütün əməliyyatları uyğun hesablarda düzgün yerləşdirsək maliyyə bərabərliyimiz həmişə qorunacaqdır.
Qeyd edək ki, bəzən mühasiblər, noutbuk alışında olduğu kimi, öhdəliyi 538 -ci hesabda deyil, elə satış məqsədi ilə alınmış mallar hesabı olan 531-ci hesabda və ya hər hansı digər öhdəlik hesabında göstərirlər. Lakin biz sizə doğru olanı dedik. İstənilən halda əgər öhdəlik hesabında göstərilibsə maliyyə bərabərliyi düz olacaqdır.

İndi isə bütün T hesablar formasında göstərdiyimiz hesablarımızın qalıqlarını tapaq, bu hər şeyi düz etməyimizin sübutu olacaqdır:

Beləliklə :

111 -ci hesab üzrə qalığımız  : 2000 manat
205-ci hesab üzrə qalığımız   : 1000 manat             Cəmi aktivlərimiz
211-ci hesab üzrə qalığımız   : 2800 manat
223 -cü hesab üzrə qalığımız : 7500 manat

301 – ci hesab üzrə qalığımız : 8500 manat            Cəmi kapitalımız

531 – ci hesab üzrə qalığımız : 3000 manat
538 – ci hesab üzrə qalığımız : 1000 manat             Cəmi öhdəliklərimiz

601 – ci hesab üzrə qalığımız : 2800 manat            Cəmi gəlirimiz

701 – ci hesab üzrə qalığımız : 2000 manat            Cəmi xərcimiz

Mühasibat uçotu hesabların qalıqlarının hesablanması onların saldosunun tapılması anlamında işlədilir, yəni saldo və qalıq eyni mənalı sözlərdir.

Əməliyyatların hesablarda əks etdirib saldoları hesabladıqdan sonra sınaq balansını tərtibatında istifadə etmək olar. “Sınaq balansı nədir?” sualına cavabı buradan  tapa bilərsiniz.

Amortizasiya ilə bağlı anlayışların izahı

Azərbaycan vergi qanunvericiliyinin tələblərini nəzərə alıb mənfəət vergisi məqsədləri üçün xərclərin gəlirdən çıxılması mexanizmini şərti olaraq iki qrupa ayıra bilərik:

1. Bir dəfəyə gəlirdən çıxılan xərclər;
2. İllər üzrə, hissə-hissə xərclərin gəlirdən çıxılması.

İkinci halda xərclər Vergi Məcəlləsində müəyyən edilən amortizasiya normalarına əsasən hesablanan amortizasiya ayırmaları şəklində gəlirdən çıxılır.

Yuxarıda qeyd edilən keçidlərdə amortizasiya haqqında müəyyən məlumatlar verilib. “Amortizasiya olunan aktivlər”, “amortizasiya ayırmaları” anlayışlarını daha yaxşı başa düşmək üçün uçot işçisi, bir sıra anlayışların mənasını dəqiq bilməli, onları fərqləndirməyi bacarmalıdır. Aşağıdakı cədvəldə onların bəziləri şərh olunub.

Gəlirdən çıxılan və çıxılmayan amortizasiya ayırmaları

VM-ə görə amortizasiya ilə bağlı normaları 2 yerə bölmək olar:

• amortizasiya ayırmaları;
• gəlirdən çıxılan amortizasiya ayırmaları

Vergi qanunvericiliyinə görə istifadəsi həyata keçirilən əsas vəsaitlərə amortizasiya hesablanması zəruridir. Əsas vəsaitlər:

• sahibkarlıq;
• qeyri-sahibkarlıq;
• qeyri-kommersiya fəaliyyətləri üçün istifadə oluna bilər.

Müəssisələrin gəlirləri sahibkarlıq fəaliyyətindən yaxud qeyri-kommersiya fəaliyyətindən ola bilər. Qeyri-kommersiya fəaliyyətində istifadə olunan əsas vəsaitə  amortizasiya ayırması hesablana bilər, amma gəlirdən çıxılmaya yalnız sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə edilən əsas vəsaitlərə hesablanmış amortizasiya xərclərinə icazə verilir.

Əsas vəsaitin həm sahibkarlıq, həm də qeyri kommersiya fəaliyyəti zamanı istifadəsinə rast gəlinə bilər. Bu halda amortizasiya ayırması xüsusi çəkinin taparaq gəlirdən çıxılır (VM, maddə 108.2).

Amortizasiya olunmayan aktivlər

Bəzi aktivlər, ümumiyyətlə, amortizasiya olunmur. Həmin aktivlər, əsasan, köhnəlməyən aktivlərdir. Bu səbəbdən vergi tutma məqsədləri üçün onlara heç əsas vəsait də demirik. Amortizasiya olunmayan aktivlərin tərkibi VM-in 114.2 maddəsinə əsasən  nizamlanır. Siyahının tərkibi geniş olsa da, anlaşılandır. Hər- halda bəzi nüanslara aydınlıq gətirək.

Siyahıda yer alan çoxillik əkmələrə parkları, meydançaları, küçələri, bağları, şəhər bağçalarını, müəssisələrin ərazilərini, yaşayış evlərinin həyətlərini misal göstərə bilərik. Eləcə də kolları, güllükləri, qardan qoruyan və tarla qoruyucusu zolaqları, digər süni əkmələri, ağacları (hansı ki, bağ evlərində yaşıllaşdırma, dekorasiya üçün istifadə olunur) siyahıya əlavə etmək olar. Buraya aşağıda qeyd edilən çoxillik əkmələr də aid edilir:

• qumsal ərazilərin, habelə sahillərdə aparılan möhkəmləndirmə işləri zamanı əkilən çoxillik əkmələr;
• botanika bağlarında, habelə, elmi-tədqiqat institutları, həmçinin tədqiqat və başqa məqsədlərlə əkilən çoxillik əkmələr.

Aşağıdakı şəkildə verilənlər də amortizasiya olunmayan aktivlərin siyahısına aiddir.

Konservasiyası edilmiş əsas vəsaitlər fəaliyyəti dayandırılmış  əsas vəsaitlərdir. Müəssisənin aşağıdakı hallarda konservasiya edilən əsas vəsaitlərinə sahibkarlıa fəaliyyətini amortizasiya hesablaya bilər:

Müəssisənin sahibkarlıq fəaliyyəti yaxud vergiyə cəlb edilən digər əməliyyatları müvəqqəti dayandırıldqda balansındakı konservasiya edilməyən əsas vəsaitlərə amortizasiya hesablanması apara bilər, amma həmin amortizasiya ayırmalarının gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi növbəti dövrlərdə qazanılmış gəlirlər hesabına aparılır.

Gəlirdən çıxılan amortizasiya ayırmaları necə hesablanır

Amortizasiya olunan aktivlər üzrə illik amortizasiya normaları VM-in 114.3 maddəsində verilib. Bu normalar əsasında hesablama nümunələri burada şərh olunub. Müxtəlif aktivlərə amortizasiya ayırmaları hesablanması, onların gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi qaydaları haqqında buradan uyğun məqalələr tapmaq olar.

Aşağıdakı nümunədə amortizasiya ayırmaları hesablanan və hesablanmayan hallara nümunə verilib.

Nümunə 1: Hüquqi şəxsin sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etdiyi aşağıdakı aktivləri cari ilin sonuna qalıq dəyəri aşağıdakı kimidir:

-memarlıq abidəsi olan bina – 350000, təcrübə məqsədli kabinet avadanlığı – 20000, birbaşa istehsalda istifadə edilən avadanlıq – 40000, icarəyə götürülmüş nəqliyyat vasitəsi – 55000 manat. Amortizasiya olunan və olunmayan aktivləri müəyyən edək.

– nadir tarixi memarlıq abidəsi,  təcrübə məqsədli kabinet avadanlıqları amortizasiya olunmayan aktivlərdir, onlar heç bir halda amortizasiya olunmur.

– icarəyə götürülmüş nəqliyyat vasitəsi ilə yalnız maliyyə lizinqi ilə müəssisənin balansına keçərsə (mülkiyyətinə keçməsə də) amortizasiya oluna bilər. Məsələnin şərtində maliyyə icarəsi yox, əməliyyat icarəsi nəzərdə tutulduğundan nəqliyyat vasitəsi də amortizasiya edilməyəcək.

Deməli nümunəmizdə yalnız birbaşa istehsalda istifadə edilən avadanlıq amortizasiya ediləcək:

40.000 * 20 % = 8000 manat.  

Mikro sahibkarlıq subyektləri sahibkarlıq fəaliyyətinə istifadə edilən əsas vəsaitlər üzrə amortizasiya normalarına 2, kiçik sahibkarlıq subyektləri isə   1,5 əmsal tətbiq etməklə, uyğun xərcləri gəlirdən çıxa bilərlər.

Nümunə 2: Kiçik sahibkarlıq subyekti olan müəssisənin sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək üçün istifadə etdiyi əsas vəsaitlərin cari ilin sonuna qalıq dəyəri aşağıda kimidir:

tikili – 65000, nəqliyyat vasitələri-  25500, geoloji kəşfiyyat işlərinə çəkilmiş xərclər – 15000,  manat.

Kiçik sahibkarlıq subyektlərində amortizasiya normasını 1,5 əmsal tətbiq edilməklə hesablana bilər:

65000 * 7% * 1.5 + 25500 * 25% * 1.5 + 15000 * 25% = 6825 + 9562.5 + 3750 = 20137.5 manat

Sözügedən normalar məcburi xarakter daşımır, vergi ödəyicisi bu güzəşt əmsallarını tətbiq etməyə bilər, lakin cari ildə istifadə edilməmiş güzəşt əmsalı digər illərə keçirilmir.

Vergi ödəyicisi aşağı faizlə amortizasiya norması tətbiq edərsə, istifadə etmədiyi hissəni növbəti ilə keçirə bilərmi? Gəlin nümunəyə baxaq.

Nümunə 3: Şirkət qeyri-maddi aktivi olan proqram təminatının yığılması 15.000 manat xərc çəkmişdir. Proqram təminatının istifadə müddəti bəlli deyil, uzun illər üçün nəzərdə tutulub. Belə olan təqdirdə hesablanmış amortizasiya:

15.000 * 10% = 1500 manat

Qalıq dəyər : 13500 manat

VM-in 114.3-cü maddəsinə görə qeyri-maddi aktivlər 10%-dək amortizasiya edilir, yəni, məsələn, 7 % ilə amortizasiya oluna bilər, lakin, istifadə etmədiyi hissəni növbəti illərə keçirmək hüququ olmayacaq. Çünki müəyyən edilmiş normadan az istifadə edilmiş amortizasiyanın növbəti illərə keçirilməsi yalnız əsas vəsaitlər üzrə nəzərdə tutulub (VM, maddə 114.4).

Əsas vəsaitlərin istənilən kateqoriyası üzrə aşağı norma ilə hesablanan amortizasiya ayırmasına görə yaranan fərq növbəti illərdə gəlirdən çıxılan amortizasiya məbləğlərinə aid edilə bilər. Qeyd edək ki, əsas vəsaitlər üçün vergi uçotu məqsədləri ilə amortizasiya ayırmalarının hesablanması, mühasibat uçotundan fərqli olaraq, yalnız azalan qalıq metod əsasında aparılır

Geoloji-kəşfiyyat işlərinə çəkilmiş xərclər üzrə amortizasiya ayırmalarının gəlirdən çıxılması VM-in 117-ci maddəsi tənzimlənir.

Torpaqların yaxşılaşdırılması xərcləri bina, tikinti və qurğular kimi 7 faizədək  norma tətbiq edilməklə amortizasiya olunur. Bunun üçün hımin xərclər kapitallaşdırılır, amortizasiya ayırması hesablanaraq gəlirdən çıxılan xərcə aid edilir.

Nümunə 4: Vergi ödəyicisinin Gədəbəy rayonunda, şoranlıq sahədə 5 hektar torpaq sahəsi var. Müəssisə onu münbit hala salmaq üçün  uyğun sənədlərlə təsdiq olunun 8000 manatlıq xərc çəkib.  

Bildiyimiz kimi torpaq amortizasiya olunmur, amma onun yaxşılaşdırılması xərcləri amortizasiya ayırması kimi xərcdən çıxıla bilər.

Amotizasiya : 8.000 * 7% = 1400 manat

Büdcə xərcləri hesabına dövlət müəssisələrinə ayrılan vəsaitlərlə alınan, quraşdırılan aktivlərə amortizasiya ayırmalarının 40 %-i gəlirdən çıxılır (VM, maddə 114.10).

Nümunə 5: Dövlət müəssisəsi dövlət büdcəsindən ayrılmış investisiya xərcləri təyinatlı pula dəyəri 20000 manat olan avadanlıq alır. Həmin əsas vəsaitə 4000 manat amortizasiya hesablanır, lakin gəlirdən yalnız 1600 manat xərc kimi çıxılır.

Əsas vəsaitlərin təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması həmçinin növbəti illərdə gəlirdən çıxılan xərc kimi nəzərə alına bilən  amortizasiya ayırmaları barədə saytımızn məqalələrindən ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

 

Biznes mühitində innovasiyaların inkişafı, yeni maliyyə alətlərinin yaradılması və ödəniş sistemlərinin müasirləşməsi iqtisadiyyatda əhəmiyyətli dinamika yaradıb. Bu təkmilləşdirmələr yeni biznes modellərinin formalaşmasını təmin edib. Müasir dövrün tələblərindən biri də nağdsız ödənişlərdir və demək olar ki, bütün satış subyektləri belə ödənişlərin aparılması üçün zəruri mexanizmə malikdirlər.

Vaxta qənaət, təhlükəsizlik və əlavə gəlir

Nağdsız ödənişlər tətbiq edildiyi vaxtdan etibarən sürətlə yayılmağa başladı. Bunun səbəbi isə nağdsız ödənişlərin üstün tərəfləridir. İlk növbədə belə ödənişləri etmək rahatdır. Kredit və debet kartları, mobil ödənişlər və rəqəmsal pul kisələri kimi nağdsız üsullar tez və asan əməliyyatlar aparmağa imkan verir.

Rəqəmsal ödənişlər nağd pulun daşınması ilə bağlı oğurluq riskini də azaldır. Bir çox nağdsız üsullara şifrələmə və fırıldaqçılıqdan qorunma daxildir.

Nağdsız ödənişlər rəqəmsal qeydlər vasitəsilə xərclərin daha yaxşı izlənilməsini təmin edərək, fərdlərin və müəssisələrin büdcə və maliyyəni idarə etmələrini asanlaşdırır.

Nağdsız ödəniş üsulları beynəlxalq ticarəti əlçatan edir. Plastik kartlardan istifadə etməklə dünyanın istənilən nöqtəsinə vəsait köçürmək mümkündür.

Rəqəmsal ödənişlər nağd pulun daşınması ilə bağlı oğurluq riskini də azaldır.
Bir çox nağdsız üsullara şifrələmə və fırıldaqçılıqdan qorunma daxildir

Bir çox banklar nağdsız ödəniş üsullarını seçən müştərilərə mükafatlar təklif edən loyallıq proqramları həyata keçirirlər. Təmassız ödənişlər ekoloji baxımdan da sərfəli hesab edilir.

Nağdsız ödəniş vərdişləri getdikcə artır

Nağdsız əməliyyatlar ölkəmizdə də geniş tətbiq edilir. Məsələn, bu ilin I yarısında Azərbaycanın valyuta bazarında əməliyyatların 17,8 milyard dolları nağdsız şəkildə aparılıb. Bu, 1 il əvvələ nisbətən 30 faizdən çoxdur. Nağdsız əməliyyatların artmasına səbəb olan amillər arasında bu sahədə infrastrukturun təkmilləşdirilməsini, istehlakçılar üçün stimullaşdıcı layihələri və maarifləndirmə işlərini qeyd etmək yerinə düşər. Bütün bunlar əhalinin ödəniş vərdişlərinin müasirləşməsini təmin edib. Lakin bəzi biznes subyektləri arasında nağdsız ödənişlərin qəbuluna münasibət, çox təəssüf ki, birmənalı deyil. Məsələn, bəzi obyektlər POS-terminal təqdim etməkdən imtina edir və ödənişin kartdan karta göndərilməsini təklif edir. Halbuki nağdsız ödənişlər bir qayda olaraq yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul edilməlidir. Əks təqdirdə istehlakçının hüquqları pozulur, biznes subyekti isə qanunu pozmuş olur. Bu isə Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulan əlavə maliyyə sanksiyalarına məruz qalmaq riskini yaradır. Bu səbəbdən nağdsız ödənişləri, qanunvericiliyin tələblərinə əsasən, yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul etmək tövsiyə olunur.

Bu ilin I yarısında Azərbaycanın valyuta bazarında əməliyyatların 17,8 milyard dolları
nağdsız şəkildə aparılıb. Bu, 1 il əvvələ nisbətən 30 faizdən çoxdur

Qeyd edək ki, POS-terminalların quraşdırılması vacib olan obyektlərin siyahısına ƏDV ödəyicilərinin bütün təsərrüfat subyektləri, avtomobil və mebel satışı müəssisələri, idman və sağlamlıq kompleksləri, səhiyyə obyektləri, istirahət və əyləncə obyektləri, mehmanxanalar, şadlıq evləri, yanacaqdoldurma məntəqələri, sərnişindaşımada biletlərin satışını həyata keçirən satış məntəqələri və turizm şirkətləri, rüb üzrə orta aylıq dövriyyəsi 2.000 manatdan artıq olan vergi ödəyicilərinin təsərrüfat subyektləri, vergi ödəyicilərinə məxsus avtomobillə sərnişin daşınmasını həyata keçirən nəqliyyat vasitələri və vergilərin, dövlət rüsumlarının və haqlarının ödənişi qəbul edilən dövlət orqanları daxildir. POS-terminal quraşdırılmış obyektlərdə nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtina edilməsinə görə vergi ödəyicisinə təqvim ili ərzində belə hallara birinci dəfə yol verildikdə 1.000 manat məbləğində, təqvim ili ərzində belə hallara ikinci dəfə yol verildikdə 3.000 manat məbləğində, təqvim ili ərzində belə hallara üç və daha çox dəfə yol verildikdə isə 6.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir. Odur ki, biznes subyektləri ödəniş zamanı POS-terminalları tətbiq etməklə həm özlərini sanksiyalardan qoruyur, həm istehlakçıların hüquqlarını təmin etmiş olurlar.

Mənbə: vergiler.az