Blog Full

Vergi dərəcəsinin təyin edilmə prinsipləri

Yol vergisinin dərəcələri Vergi Məcəlləsi ilə tənzimlənir (maddə 211). Hesablamalar vergi bazasına sabit məbləğlər tətbiq edilməklə aparılır. Respublikaya daxil olan yaxud çıxan xarici qeydiyyatlı avtomobillərə tətbiq edilən yol vergisinin dərəcəsi aşağıdakıları nəzərə alınmaqla müəyyən olunur :

• avtomobilin növü, mühərrikin həcmi, respublikada qalma müddəti;
• oturacaqların, oxun sayı, ümumi çəki;
• respublika yollarında qət olunan məsafə;
• yüklərin təhlükəsizlik dərəcəsi;
• digərləri.

Benzin, dizel, maye qazın litrinin:

• respublika daxili istehsal uçün  – topdansatış qiymətinə;
• idxal zamanı – gömrük dəyərinə 0.02 AZN əlavə olunur.

Hər iki halda qiymətlərdə aksiz vergisi, ƏDV nəzərə alınır. Gömrük dəyəri topdansatış bazar qiymətindən az olmamalıdır.

Avtomobillərə tətbiq olunan yol vergisi dərəcələri

Respublika sərhədini keçən avtomobillərə yol vergisi hesablanarkən tətbiq olunan yol vergisinin dərəcələri aşağıdakı nümunələr əsasında izah olunub.

Nümunə-1: İran qeydiyyatlı, 1800 kub sm həcmli mühərrikə sahib minik avtomobilinin sahibi 7 sentyabrda ölkəmizə gəlmiş, 29 sentyabrda çıxmışdı. Qeyd edilən maddəyə görə (müddət bir ayadək, mühərrikinin həcmi 2000 kub sm az olduqda) AR gömrüyündən keçərkən ondan gömrük işçiləri 15 ABŞdolları yol vergisi tutaraq dövlət büdcəsinə ödəyir.

Müddət və mühərrikin həcmi dəyişdikcə tətbiq edilən yol vergisinin dərəcələri də dəyişir.

Nümunə-2: 3000 kub sm- həcmli mühərrikli minik avtomobilinin sahibi Rusiya vətəndaşı AR ərazisinə keçərkın bir  il 4 gün qalacağını bəyan edib. Ona hesablanacaq yol vergisini tapaq.

– ölkədə qalınacaq bir il üçün 80, bir ildən çox hər günə 0.6 ABŞ dolları ödənməlidir. Beləliklə:

Vergisi = 80+4*0,6= 82.4 ABŞ dolları

Hesablanmış məbləği ölkənin gömrük sərhədləini keçdikdə gömrükçülər tutur, dövlət büdcəsinə bir bank günü ərzində köçürülür.

Nümunə-3: Türkiyə Respublikasında qeydiyyatda olan 39 oturacaq yerli avtobus AR-da 75 gün qalıb. Bu avtobusa görə tətbiq ediləcək yol vergisinin dərəcələri Məcəllənin 211.1.12 maddəsinə əsasən müəyyən edilir. Tutulmalı olan yol vergisi 500 ABŞ dolları təşkil edəcək.

Nümunə-4: Türkiyə qeydiyyatlı, 3 oxa malik yük maşını AR ərazisində 7 gün qalmışdır. Yük maşını üçün 40 ABŞ dolları yol vergisini ölkəmizin gömrük sərhədlərini keçdikdə gömrükçülər tutaraq, dövlət büdcəsinə bir bank günü ərzində köçürürlər.

Nümunə-5: Üç oxlu, İran qeydiyyatlı yük maşını AR ərazisinə keçdikdə bir il 55 gün qalacağını bəyan etmişdir. Yol vergisini tapaq:

1400 (bir ilə görə) + 15*55 (55 gün)  = 2225 ABŞ dolları.

Beləliklə, İran qeydiyyatlı maşının sahibi, ölkə ərazisinə daxil olduqda gömrükçülər həmin məbləğu tutur, dövlət büdcəsinə bir bank günü ərzində köçürür.

Yüklər ağır çəkili avtomobillərdə daşınarkən respublika ərazisində gedilmiş hər kilometr yola VM-nin 211.2 maddəsinə uyğun əlavələr edilir.

Nümunə-6: Ukrayna dövlətinə məxsus yük avtomobili Azərbaycan Respublikasına daxil olub. Ümumi çəkisi 56 ton, 3 oxlu avtomobil ölkə ərazisində 19 gün ərzində 400 km məsafə qət etmişdir. Həmin avtomobilə ödəniləcək yol vergisini müəyyən edək:

– VM-nin 211.1.1.3-cü maddəsinə əsasən – 140 ABŞ dolları;

– 211.2-ci maddəsinə əsasən artırılan məbləğ nəzərə alınmaqla 400 km × 0,45 $ = 180 ABŞ dolları;

– cəmi vergi  140 + 180 = 320 ABŞ dolları.

Neft məhsullarına yol vergisinin dərəcələri

Nümunə-7: Tutaq ki, benzin istehsalı məşğul olan “B” MMC hesabt dövrü ərzində 50000 ton Aİ-92 markalı benzin istehsal edib. Topdan satış zamanı bu benzinin hər litrinə 0,07 manat olmaqla yol vergisi hesablanır və topdansatış qiymətinə (ƏDV və aksiz daxil olmaqla) əlavə edilməlidir.

Aİ-92 benzininin xüsusi çəkisi 1,31 olduğundan 50 000 tonu 65500 litrdir (50000 x 1,31 = 65500 lt.). Topdansatış qiymətinə əlavə ediləcək yol vergisinin məbləği 65500x 0,07= 4585 manat olacaqdır.

Nümunə-8: Vergi ödəyicisi hesabat dövrü ərzində Aİ-92 markalı 5500 litr həcmində istehsal etdiyi avtomobil benzinini respublika ərazisində topdan satmışdır. Yol vergisinin dərəcəsi vergitutma bazasına 0,07 azn kimi tətbiq ediləcək:

5500 × 0,07 = 385 manat

Neft məhsullarına görə ödənilən yol vergisi, onun xərcləri aid edilməsi haqqında buradan oxuya bilərsiniz.

Məcəllədə ƏDV-nin ödəniş vaxtının tənzimlənməsi

Vergiləri tam həcmdə, vaxtında ödəmək hər birimizin Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş vəzifəsidir. Bəs ƏDV hesablanması apardıqdan sonra yaranan borc büdcəyə nə vaxt ödənilir? Ayrı-ayrı vergilərin, o cümlədən ƏDV-nin ödəmə vaxtı Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilib. Məcəlləsinin 177.1.3-cü maddəsinə əsasən vergi ödəyicisi hər hesabat dövrü üzrə müəyyən olunmuş müddətdə:

• ƏDV bəyannaməsi verməli;
• vergini büdcəyə ödəməlidir.

Məcəllənin 178-ci maddəsinə əsasən əlavə dəyər vergisi üçün hesabat dövrü təqvim ayıdır. 177.6-cı maddəyə əsasən isə ödəniş dövlət büdcəsinə edilir. Deməli, təqvim ayı bitdikdən sonra növbəti ayın 20-dək ƏDV-ni dövlət büdcəsinə ödəməliyik.

ƏDV ödəyicisi olmadıqda əlavə dəyər vergisinin ödənilməsi

Bəzən vergi ödəyicisi ƏDV ödəyicisi olmasa belə əlavə dəyər vergisi hesablamaq, ödəmək öhdəliyinə malik olur. Misal olaraq qeyri-rezident şəxsdən iş yaxud xidmət almış şəxsləri misal göstərmək olar. Bu halda vergi ödəyicisi işi yaxud xidməti aldığı gündən 7 gün ərzində ƏDV hesablaması aparıb, vergini dövlət büdcəsinə ödəməlidir. Qeyri-rezidentlərin vergiyə cəlb edilməsi ilə buradan tanış ola bilərsiniz.

Nümunə 1: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi qeyri-rezidentdən aldığı xidmətə görə 10000 AZN ödəmə edir. ƏDV hesablanması aparaq.

O, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olsa da, əlavə dəyər vergisi ödəməlidir. Bu məbləğ 1800 AZN (10000*18%) olacaq. VM-in 169.5-ci maddəsinə əsasən xüsusi hesabat forması 7 gün ərzində təqdim edilməli və büdcəyə ödəniş edilməlidir. Ödənilmiş ƏDV əvəzləşdirilmir.

Bundan başqa ƏDV ödəyicisi olan yaxud olmayan, habelə ümumiyyətlə vergi ödəyicisi olmayan şəxslər idxalda vergiyə cəlb edilən mallar üzrə idxal zamanı ƏDV ödəməlidir. Vergi ödəyiciləri üçün idxal zamanı hesablanmış ƏDV:

• malların ölkəyə gəlməsindən daha əvvəl, yaxud;
• ən geci malların buraxılması planlaşdırılan tarixdə ödənilir.

“İdxalda ƏDV hesablanması necə aparılır?” sualına cavabı buradan tapa bilərsiniz.

Əlavə dəyər vergisi dövlət büdcəsinə:

• həm ƏDV depozit hesabından;
• həm də bank hesabı vasitəsi ödənilə bilər.

ƏDV ödəyiciləri tərəfindən idxalda ödənilmiş əlavə dəyər vergisi ödənişin formasından asılı olmayaraq əvəzləşdirilə bilər. Lakin bu, əmtəəsiz və riskli əməliyyatların rəsmiləşdirildiyi sənədlərə münasibətdə tətbiq edilmir (VM, maddə 175.11). Digər vergilər kimi, vaxtında ödənməyən ƏDV məbləği üçün, gecikdirilmiş hər günə görə 0.1 faiz hesablanacaq (VM, 59.1).

ƏDV borcu cari hesaba ödənilə bilərmi?

Şirkət ƏDV borcunu müəssisənin depozit hesabına deyil, cari hesabına (bilərəkdən yaxud bilməyərəkdən) ödədikdə, ona sanksiya tətbiq edilə bilərmi? Bu suala birmənalı şəkildə “Bəli” cavabı verə bilərik. Belə ki, vergi ödəyicisi elektron qaimə-faktura ilə aldığı mal, iş və xidmətlərin dəyərini ödədiyi gündən gec olmayaraq ƏDV məbləğini müvafiq qaydada ödəməlidir (VM, 175.1.3). Burada qeyd edilən “müvafiq qayda” NK-nın 30.12.2007-ci il tarixli 219 nömrəli Qərarı ilə tənzimlənir. Həmin qərar əsasən ödəniş ƏDV-nin depozit hesabına edilməlidir.

Məcəllənin 175.8-ci maddəsi həm ƏDV ödəyicilərindən,  həm də ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatda olmayan müəyyən kateqoriya şəxslərdən ƏDV məbləğinin ƏDV-nin depozit hesabına köçürülməsini tələb edir.

Odur ki, bir müəssisəsə digər müəssisəyə verilmiş elektron vergi hesab-fakturasına əsasən ƏDV məbləğini depozit hesabına ödəmədikdə ona maliyyə sanksiyası tətbiq edilir və həmin məbləğ əvəzləşdirilmir. Maliyyə sanksiyasının məbləği ödənilməmiş vergi məbləğinin 50 % miqdarında olacaqdır (VM, maddə 58.6).

Fərdi əmək mübahisəsi nədir?

Əmək mübahisəsi işəgötürənlə işçinin əmək fəaliyyətlərində bəzi məsələlərdə müstəqil razılığa gələ bilməməsidir və o:

• fərdi əmək mübahisəsi;
• kollektiv əmək mübahisəsi olmaqla iki növə ayrılır.

Fərdi əmək mübahisəsi – əmək müqaviləsi, kollektiv müqavilə (saziş) üzrə şərtlərin, tərəflərin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, habelə Əmək Məcəlləsinin, habelə mövcud normativ-hüquqi aktların tətbiqi prosesində işəgötürənlə işçi arasında fərdi qaydada yaranan fikir ayrılığıdır. Belə mübahisəsi konkret bir işçinin işəgötürənlə mübahisəsidir və tərəflərdən hər hansı birinin pozulmuş hüququnun bərpasına yönəlir. Müəssisə və təşkilatlarda təkcə işləyən işçi deyil, həmçinin, əvvəllər işəgötürənlə əmək münasibətləri olan və yaxud da işə düzəlmək istəyən, lakin əsassız olaraq imtina edilmiş şəxslər də  fərdi əmək mübahisəsinə başlaya bilərlər.

Fərdi əmək mübahisələrinin hüquqi tənzimlənməsi, ümumiyyətlə fərdi əmək mübahisəsi hüququ, əmək münasibətlərinin tənzimlənməsində vacib təminatdır.

Əmək mübahisələrinin predmeti

Əmək Məcəlləsinin 288-ci maddəsinə görə fərdi əmək mübahisələrinin predmetinə aşağıdakılar daxildir:

• əmək müqaviləsinin bağlanması, ləğv edilməsi və ya onun şərtlərinin dəyişdirilməsi;
• əmək normalarının, həmçinin işçinin əmək funksiyasının həcminin müəyyən edilməsi;
• əmək müqaviləsində nəzərdə tutulan iş yerinin dəyişdirilməsi;
• əmək şəraitinin şərtlərinin dəyişdirilməsi;
• əməkhaqqının, habelə digər ödəmələrin müəyyən edilməsi və hesablanması, yaxud ödənilməsi;
• əməkhaqqından, habelə digər ödəmələrdən tutulmaların aparılması;
• məzuniyyət hüququnun həyata keçirilməsi;
• intizam tənbehi verilməsi;
• əməyin mühafizəsinin təşkili və təmin edilməsi;
• işçinin işəgötürənə vurduğu maddi və ya mənəvi ziyanın məbləğinin müəyyən edilməsi və ödənilməsi;
• işəgötürənin işçiyə vurduğu maddi və ya mənəvi ziyanın məbləğinin müəyyən edilməsi və ödənilməsi;
• işçilərin və ya iş yerlərinin attestasiyası komissiyasının qərarının qanunauyğunluğu və ya əsaslılığının müəyyən edilməsi;
• müsabiqə komissiyasının qərarının qanuni, obyektiv və ədalətli olub-olmamasının araşdırılması;
• istehsalat qəzası və ya peşə xəstəliyi nəticəsində işçiyə və ya onun ailə üzvlərinə vurulan ziyana görə əvəzin məbləğinin müəyyən edilməsi və ödənilməsi;
• səhmlər və ya digər qiymətli kağızlar üzrə ödəmələrin məbləğlərinin müəyyən edilməsi və ödənilməsi, habelə özəlləşdirmə prosesində və sonralar əmək münasibətləri ilə bağlı normaların tətbiq edilməsi;
• əmək müqaviləsinin, habelə kollektiv müqavilənin şərtlərinin və əmək qanunvericiliyinin pozulması ilə bağlı digər məsələlərin tətbiq edilməsi.

Yuxarıda qeyd edilən səbəblərdən hər hansı birinin  mövcud olması fərdi əmək mübahisəsinin başlanması üçün əsas hesab edilə bilər.

Fərdi əmək mübahisələrinin tərəfləri

Belə mübahisələrdə tərəflərdən biri əmək hüquqlarının pozulmasın iddia edən işçi, digər tərəf işəgötürəndir. Qeyd edək ki, AR Əmək Məcəlləsinin 289-cu maddəsinə görə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müvəkkil edilmiş şəхs də təmsil edə bilər.

İşçi hüquq və mənafelərinin pozulması hallarının mövcud olduğunu hesab etdikdə, onların bərpası tələbi ilə fərdi əmək mübahisələrini həll səlahiyyətlərinə malik orqanlara müraciət edə bilər.(ƏM, maddə 292).

Hüquq pozuntusunun aşkar edildiyi gün, işçiyə:

• uyğun əmrin (sərəncamın, qərarın);
• haqq-hesab sənədlərinin;
• əmək kitabçasının verildiyi gündür.

Əmrin (sərəncamın, qərarın) elektron informasiya sistemində işçinin elektron kabinetinə göndərildiyi və bu barədə işçinin elektron poçt və SMS vasitəsilə məlumatlandırıldığı gün də hüquq pozuntusunun aşkar edildiyi gün sayılır.

Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinə görə, hüquq pozuntusunun aşkar edildiyi gün “həmçinin əmək müqaviləsinin bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş şərtlərinin işəgötürən tərəfindən müvafiq qaydada sənədləşdirilmədən bilə-bilə qəsdən pozulduğu gündür.”

İşçi fərdi əmək mübahisəsinə ya özü, yaxud da müvəkkil etdiyi nümayəndə vasitəsi ilə başlaya bilər. Bu halda həmin nümayəndəyə qanunvericiliyə uyğun tərtib edilmiş etibarnamə verilməlidir.

AR ƏM-in 293-cü maddəsinə görə “fərdi əmək mübahisələrinə zəruri hallarda, işçinin iş vaxtından kənar vantlarda baхılmalıdı. Əmək mübahisəsinin həllinə işçinin iş vaxtı ərzində baxıldıqda həm əsas, həm də əlavə iş yerində onun orta əməkhaqqı saxlanılır.”

Fərdi əmək mübahisəsinin həlli üsulları

İşçi ilə işəgötürən arasında fərdi mübahisə yarandıqda və onlar razılığa gələ bilmədikdə, pozulmuş hüquqların bərpası üçün aşağıdakı 3 üsul tətbiq edilə bilər:

• məhkəməyə müraciət;
• məhkəməyə qədər əmək mübahisələrini həll edən orqana müraciət;
• müəyyən edilmiş şərtlərlə və qaydada tətilin edilməsi.

Həmçinin, bunlarla yanaşı əmək mübahisəsinin ƏM-də nəzərdə tutulmayan həlli yolları bağlanmış əmək müqaviləsində müəyyən oluna bilər.

AR ƏM-in 296-cı maddəsinin tələblərinə əsasən, bir qayda olaraq, bütün fərdi əmək mübahisələrinə məhkəmələr tərəfindən baxılır. Lakin kollektiv müqavilə lərdə nəzərdə tutulduğu hallarda müəssisələrdə həmkarlar ittifaqı təşkilatının nəzdində fərdi əmək mübahisələrinə məhkəməyə qədər baxan orqanlar yaradılır və  işçi hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən həmin orqana müraciət etməlidir. Bu orqanın çıxardığı qərar işçini və ya işəgötürəni qane etmədiyi halda, mübahisənin həlli üçün onlar məhkəməyə müraciət edərək pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsini tələb edə bilərlər.

İşçinin müraciətlərinin təmini yolları

İstər işçinin, istərsə də işəgötürənin fərdi əmək mübahisələrinə məhkəmələrdə baхılması AR Əmək Məsəllisi, AR Mülki Prosessual Məcəllə və digər normativ-hüquqi aktlarla nizama salınır. Bu mübahisələrdə tərəflərdən biri digərinin hüquqlarına hörmət edərək məhkəmənin qətnaməsini yerinə yetirməyə borcludur. Məhkəmənin müəyyən etdiyi maddi ziyan işəgötürən tərəfindən hüquqları pozulmuş işçiyə tam məbləğdə ödənilməlidir. İşəgötürən işçiyə vurduğu maddi ziyandan başqa, həm də mənəvi məsuliyyət daşıyır. İşçi ərizəsində mənəvi ziyana görə iddia məbləğini göstərir və bu mənəvi ziyan pul ilə ödənilir.

Pozulmuş hüququnun bərpa olunması üçün işəgötürənlə apardığı danışıqlar, yazılı müraciətinə verilən cavablar işçini qane etməzsə, fərdi əmək mübahisəsinin həlli məqsədi ilə o, məhkəməyə müraciət etmədən və əmək müqaviləsinə xitam vermədən əmək funksiyasının icrasını tam və ya qismən bir ay müddətinədək müvəqqəti dayandıraraq təkbaşına tətil edə bilər (ƏM maddə 295). İşçinin təkbaşına tətil etmək hüququnun hər hansı üsul və vasitə ilə işəgötürən və ya digər şəxslər tərəfindən məhdudlaşdırılmasına, habelə belə tətilin keçirilməsinə mane olmasına yol verilmir.