Blog Full

Son dövrlərdə vergi ödəyiciləri tərəfindən proqram təminatlarının əldə edilməsi və onlara texniki dəstək kimi xidmətlərin göstərilməsi əməliyyatları çoxalıb. Təbii ki, bu, müasir inkişaf üçün vacib bir haldır. Ancaq təcrübədə bu cür əməliyyatlarda ödəmə mənbəyində vergi tutulması ilə bağlı müəyyən mübahisələr yaranır.

Sərbəst auditor Altay Cəfərov bu məqamları misallar üzərində şərh edib.

Misal 1

“AA” MMC Türkiyə Respublikasının rezidenti olan “SS LTD”-dən 10.000 dollar dəyərində proqram təminatı alıb. Bu zaman şirkətin hansı vergi öhdəlikləri yaranır?

Misal 2

“AA” MMC Türkiyə Respublikasının rezidenti olan “SS LTD” ilə proqram təminatının istifadə edilməsi ilə bağlı 5 illik lisenziya müqaviləsi bağlayıb. Müqavilə şərtlərinə görə, LTD-yə illik 5.000 dollar ödəniləcək. Bundan əlavə, tərəflər arasında imzalanmış digər müqaviləyə əsasən, “SS LTD” proqram təminatına texniki dəstək verəcək və bununla bağlı aylıq təqdim ediləcək invoysa əsasən ödəniş həyata keçiriləcək. Nəzərə alaq ki, 2024-cü ilin iyul ayında göstərilən texniki dəstəyin məbləği 500 dollar olub. Bu halda şirkətin hansı vergi öhdəlikləri yaranır?

Birinci misalda məsələ daha sadədir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 13.2.8-ci maddəsinə əsasən, mal – hər hansı maddi və ya qeyri-maddi əmlak (aktiv), o cümlədən elektrik və istilik enerjisi, qaz və su anlamına gəlir. Əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) məqsədləri üçün qeyri-maddi aktivlər, pul vəsaiti və torpaq mal sayılmır. Məcəllənin 13.2.9-cu maddəsində isə göstərilib ki, qeyri-maddi aktivlər – intellektual, o cümlədən ticarət nişanları, digər sənaye mülkiyyəti obyektləri, habelə müvafiq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada vergi ödəyicisinin mülkiyyət hüququnun obyekti kimi tanınan digər analoji hüquqlardır.

Maddədən də görünür ki, qeyri-maddi aktivlər xidmətlər kimi qiymətləndirilir. Həmçinin, alınmış proqram təminatı da qeyri-maddi aktiv olduğuna görə ödəmə mənbəyində 10% vergi tutulacaq və 18% ƏDV hesablanacaq:

10.000 x 18% = 1.800 dollar;
1.800 x 1,7 (kurs) = 3.060 manat.

Deməli, şirkətə 3.060 manat qeyri-rezidentin ƏDV-si hesablanacaq. MMC bu məbləği qeyri-rezidentin ƏDV-si adı ilə büdcəyə ödəsə, ona uyğun qaydada əvəzləşmə də aparacaq. Bundan əlavə, 1.700 manat məbləğində ödəmə mənbəyində vergi tutulacaq və hesabatda göstərilməklə büdcəyə ödəniləcək:

10.000 x 10% = 1.000 dollar;
1.000 x 1,7 (kurs) = 1.700 manat.

İkinci misaldakı məsələyə isə mütəxəssislər müxtəlif formada yanaşırlar. Belə ki, burada proqram təminatı alınmayıb, ancaq 5 il müddətinə istifadə hüququ (lisenziya) əldə edilib. Ona görə də bu, artıq royalti əməliyyatı sayılır və ödəmə mənbəyində 14% vergi ödənilməsi məsələsi ortaya çıxır. Yəni “AA” MMC qeyri-rezidentə hər il üçün ödəyəcəyi 5.000 dollardan royalti ödəmələri kimi 14% ödəmə mənbəyində vergi tutacaq:

5.000 x 14% = 700 dollar;
700 x 1,7 (kurs) = 1.190 manat.

Bu halda, eyni zamanda, 18% ƏDV də hesablanıb ödənilməlidir. Ancaq bəzi mütəxəssislər texniki dəstəyə görə ödənilməli məbləğdən ödəmə mənbəyində 14%, bəzi mütəxəssislər isə 10% verginin tutulmasını bildirirlər. Odur ki, məsələni dəqiqləşdirmək üçün ona daha dərindən yanaşmalıyıq.

Bunun üçün ilk olaraq əməliyyatların mahiyyəti, göstərilən xidmətlərin naturasına baxmalıyıq. Bildiyimiz kimi, 14% ödəmə mənbəyində vergi royaltilərdən tutulur. Royaltinin açılışı Vergi Məcəlləsinin 13.2.23.-cü maddəsində belə göstərilib: Royalti – ədəbiyyat, incəsənət, yaxud elm əsərləri, proqram təminatı, kinematoqrafik filmlər və digər qeyri-maddi aktivlər üzərində müəllif hüquqlarından istifadə olunması, yaxud istifadə hüquqlarının verilməsinə görə istənilən patentə, ticarət markasına, dizayn, yaxud modelə, plana, məxfi düstura, yaxud prosesə, sənaye, kommersiya, yaxud elmi təcrübəyə aid olan informasiyaya, sənaye, kommersiya və ya elmi avadanlıqdan istifadə, yaxud istifadə hüquqlarının verilməsinə görə mükafat şəklində alınan ödənişlərdir.

Maddədən də görünür ki, royaltinin mahiyyəti və naturası konkret hüquqların verilməsi və hüquqların əldə edilməsidir. Texniki dəstək isə istənilən texnikanın, avadanlığın, maddi aktivlərin, həmçinin qeyri-maddi aktivlərin işləməsi üçün göstərilən bir xidmət növüdür. Məsələn, bizim misallarımızda olduğu kimi, rezident proqram təminatını ala və ya royalti kimi istifadə edə bilər. Ancaq texniki dəstəyi özü və ya hər hansı bir digər rezident müəssisəyə həvalə edə bilər. Odur ki, texniki dəstək həm mahiyyətinə, həm də naturasına görə royaltiyə uyğun gəlmir. Ona görə də belə bir xidmətə görə qeyri-rezidentə ödənilən məbləğdən ödəmə mənbəyində 14% deyil, 10% vergi tutulmalıdır.

Bəs texniki dəstəyə görə ödənilən məbləğdən ödəmə mənbəyində 14% vergi tutulmasını bəzi mütəxəssislər necə açıqlayırlar?

Bir sıra ekspertlər bu suala cavab olaraq, texniki dəstəyi əldə edilmiş royaltinin düzgün işləməsi üçün göstərilmiş xidmət kimi dəyərləndirməklə, royaltinin bir hissəsi olduğunu qeyd edirlər. Ancaq belə bir yanaşma, ümumiyyətlə, səhvdir. Royalti xidmətinin mahiyyəti və naturasının ölçüsü yuxarıdakı tərifdəki çərçivədə məhduddur. Odur ki, texniki dəstək heç bir halda royalti anlayışına uyğun gəlmir.

Nəticə olaraq, “AA” MMC-nin qeyri-rezidentə ödəyəcəyi 500 dollar texniki dəstək xidmətindən 85 manat vergi tutacaq:

500 x 10% = 50 dollar;
50 x 1,7 (kurs) = 85 manat.

Bu halda 18% ƏDV də hesablanacaq.

Mənbə: vergiler.az

Əlavə dəyər vergisindən azadolmalarda ƏDV əvəzləşdirilməsi

Ola bilər, vergi ödəyicisi 18% ƏDV hesablanan əməliyyatlarla yanaşı Məcəllənin 164-cü maddəsinə uyğun vergidən azad əməliyyatlar da etmiş olsun. Bu zaman ƏDV əvəzləşdirilməsi aparmaq üçün 18% vergi dərəcəsi tətbiq edilən əməliyyatların ümumi əməliyyatlardakı payı, yəni xüsusi çəkisi tapılmalıdır.

Əgər vergi ödəyicisi əməliyyatlarının uçotunu ayrı aparıbsa, yəni vergi tutulanla, tutulmayanı bir-birindən ayırmaq mümkündürsə, 18%-lə ƏDV hesablaması aparılmış əməliyyatlara görə ödənilmiş vergiləri üçün ƏDV əvəzləşdirilməsi tam məbləğlə aparıla bilər.

Nümunə 2:  ƏDV qeydiyyatı olan müəssisənin hesabat ayında ƏDV tutulan əməliyyatlar üzrə dövriyyəsi 120000 manat, ƏDV-dən azad olunan əməliyyatlar üzrə dövriyyəsi 30000 manat, ƏDV-yə “0” dərəcəsi ilə cəlb olunan əməliyyatlar üzrə dövriyyəsi 15000 manatdır. Həmin ayda 115000 manat dəyərində mallar alınmış və EQF üzrə ödənilmiş ƏDV məbləği 20700 manat olub. Hesabat ayında 50.000 manatlıq mal istifadə edilmişdir. Malların uçotu ayrılıqda aparılmayıb. Əvəzləşməyə yol verilən məbləği hesablayaq.

Əvəzləşmə üçün mütləq xüsusi çəki tapılmalıdır. Ümumi dövriyyə 165000 manat, vergi tutulan əməliyyatlar üzrə 135000 manat olduğundan, vergi tutulan əməliyyatların ümumi dövriyyədəki xüsusi çəkisi  81.82 % təşkil edir. Odur ki, yalnız 20700*81.82%=16936.74 manat əvəzləşdirilə bilər.

Yuxarıdakı nümunədə vergi ödəyicisi əməliyyatlarının uçotunu ayrıca aparsaydı, tam məbləği (20700 AZN) əvəzləşdirə bilərdi. Əməliyyatların uçotunun ayrıca aparılmasına, habelə ƏDV haqqında ətraflı məlumatı buradan əldə edə bilərsiniz.

Aşağıdakı hallarda əlavə dəyər vergisi ödəyicisinin ödənilmiş ƏDV məbləğini əvəzləşdirmək hüququ yaranmır:

• bütün fəaliyyəti yalnız vergidən azad olunan fəaliyyətdən ibarətdir, yaxud;
• bütün əməliyyatları ümumiyyətlə vergiyə cəlb edilmir.

“0” dərəcə ilə vergiyə cəlb edilən əməliyyatlarda faktik olaraq əlavə dəyər vergisi tutulmasa da, onlar ƏDV tutulan əməliyyatlara bərabər tutulur və onlara görə xüsusi çəki tapmağa, ƏDV-ni əvəzləşdirməməyə əsas yoxdur.

Nümunə 3:  ƏDV ödəyicisi olan “ESSE logistiks” MMC beynəlxalq daşıma ilə məşğuldur. Sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar 5000 AZN dəyərində mal alır. Həmin malları alarkən ödədiyi 900 AZN verginin hamısını əvəzləşdirmək hüququna malikdir. Həmçinin,  əməliyyatı yalnız qeyd edilmiş fəaliyyət olarsa, əvəzləşdirmək istəməyib ərizə ilə müraciət edərək 20 gün ərzində ƏDV-ni dövlətdən geri də ala bilər (VM, maddə 179.1).

ƏDV əvəzləşdirilməsi malların geri qaytarılması və idxalda

Bəzən alıb dəyərini ödədiyiniz malların qaytarılması eləcə də digər hallar səbəbindən əvvəllər əvəzləşdirdiyiniz məbləği geri qaytarmaq öhdəliyi yaranır. Bu zaman ƏDV əvəzləşdirilməsinin yenidən hesablanması zərurəti meydana çıxır və ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtı da yenilənir. Belə halın yarandığı ayda ƏDV bəyannaməsinin “Dəqiqləşdirilən dövriyyə” hissəsində yenidən hesablama aparıb büdcəyə qaytarılmalıdır.

Nümunə 4: ƏDV ödəyicisi fevral ayında ƏDV-sini ödəyərək və əvəzləşdirərək aldığı 1000 AZN dəyərində mallardan 200 AZN hissəsini aprel ayında satıcıya geri qaytarır. Belə olan təqdirdə aprel ayının bəyannaməsində dövriyyənin dəqiqləşdirilən hissəsində 200 AZN məbləğə görə 36 AZN vergi hesablanaraq büdcəyə ödənməlidir. Lakin əvəzləşdirmiş olmasa idi hesablama vermək tələbi yox idi.

Yuxarıda vurğuladığımız ödənişin formalarıyla bağlı tələblər, belə demək olarsa, gömrük orqanlarıyla olan münasibətlərə aid deyildir. Onlardan əldə edilmiş ƏDV-nin ödənildiyini təsdiq edən sənədlər istənilən halda əvəzləşdirməyə əsas verir.

ƏDV əvəzləşdirilməsi aparılmayan hallar

Vergi Məcəlləsinə bir neçə il əvvəl “əmtəəsiz əməliyyat”, “riskli əməliyyat” anlayışları daxil edildi. Riskli əməliyyatlar  Nazirlər Kabinetinin 265 nömrəli qərarında şərh edilib. Söhbət elə bir əməliyyatlardan gedir ki, rəsmiləşdirməsi vardır, ancaq əməliyyat faktiki baş verməmişdir. Bu əməliyyatlar faktiki baş vermədiyindən ƏDV əvəzləşdirilməsi üçün əsas vermir.

Onu da qeyd edək ki, bu və ya digər səbəbdən əvəzləşdirilə bilinməyən ƏDV-lər xərcə salına bilər. Məcəllədə əvəzləşdirilməyən ƏDV-nin xərcə salınmasıyla bağlı açıq müddəalar olmasa da, əminliklə demək olar ki, vergi ödəyicisi əlavə dəyər vergisi ödəyicisi deyilsə, mal alışı zamanı həmin mala görə ödədiyi ƏDV-ni malın dəyərinə daxil etməlidir. Bunu VM-in 143-cü maddəsi ilə əsaslandıra bilərik. Məhz motiv eyniliyini əsas götürüb, mallarla bağla belə bir məhdudiyyətin olmadığını nəzərə alaraq, alınmış xidmətə görə ödənilmiş ƏDV-nin, ümumiyyətlə ödənilmiş və əvəzləşdirilməmiş ƏDV-nin xərcə salına biləcəyini söyləyə bilərik. Hal-hazırda vergi orqanlarının münasibəti belədir.

Sonda qeyd edək ki,  kənd təsərrüfatı məhsullarının topdan və pərakəndə satışı ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri  2022-ci il yanvarın 1-dən əldə edilmiş kənd təsərrüfatı məhsullarına görə 3 il müddətində əvəzləşdirmə aparmadığından, onlarda ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtını müəyyən etməyə ehtiyac qalmır.