Blog Full

Azərbaycan Respublikası Sahibkarlığın İnkişafı Fondunun vəsaiti hesabına mikro sahibkarlara bizneslərini genişləndirmək və inkişaf etdirmək üçün güzəştli kredit fürsəti təqdim edilir. Birbank Biznes vasitəsilə 20-70 yaş aralığında olan mikro sahibkarlar 60 ayadək, illik 5% olmaqla 100 000 AZN-dək güzəştli kredit imkanından faydalana bilərlər. Qeyd edək ki, güzəşt müddəti kredit müddətinin yarısınadək olan tarixləri əhatə edir.

Tələb olunan sənədlər:

• Şəxsiyyət vəsiqəsi
• VÖEN
• Layihənin həyata keçirildiyi yerə və ya əmlaka dair təsdiqedici sənəd

Prioritet istiqamətlər:

• Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarında, dövlət proqramlarında, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarında nəzərdə tutulan istehsal, emal və xidmət sahələrinin dəstəklənməsi;
• Qeyri-neft sənaye sahələrinin inkişafı üzrə istehsal və emal (o cümlədən aqrar emal) yönümlü layihələrin dəstəklənməsi;
• Kənd təsərrüfatı sahəsinin inkişafı üzrə istehsal yönümlü layihələrin dəstəklənməsi;
• Logistik xidmət layihələrinin dəstəklənməsi;
• Anbar komplekslərinin yaradılması yönümlü layihələrin dəstəklənməsi;
• Turizmin inkişafı üzrə layihələrin dəstəklənməsi (Bakı, Sumqayıt şəhərləri və Abşeron rayonu istisna olmaqla);
• Balıqçılıq və akvakultura, həmçinin akvaponika təsərrüfatlarının yaradılması yönümlü layihələrin dəstəklənməsi;
• Yaşıl, rəqəmsal inkişaf və innovasiya yönümlü layihələrin dəstəklənməsi;
• Kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafı yönümlü layihələrin dəstəklənməsi;
• Təhsil sahəsi üzrə layihələrin dəstəklənməsi (Bakı, Sumqayıt şəhərləri və Abşeron rayonu istisna olmaqla);
• Tibb sahəsi üzrə layihələrin dəstəklənməsi (Bakı, Sumqayıt şəhərləri və Abşeron rayonu istisna olmaqla);

Bu unikal kredit imkanından yararlanmaqla mikro sahibkarlar öz bizneslərini inkişaf etdirə və ölkə iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrində irəlləyişə nail ola bilərlər.

Əlavə məlumat üçün link: https://bir.bank/sifd  

Birbank Biznes müştərilərində suallar yaranarsa, onlara istənilən vaxt canlı çat vasitəsilə də dəstək göstərilir. Sahibkarlara vaxta qənaət etmək imkanı verən Birbank Biznes sistemi haqqında ətraflı məlumat üçün https://bir.bank/bbfipr saytına keçid edin və ya 896 məlumat mərkəzinə zəng edin.

Hesablar planı nədir?

Mühasibat uçotunun hesablar planı – uçotun obyektlərindən və məqsədlərindən asılı olaraq onların sayını, qruplaşdırılmasını və rəqəmsal qeydiyyatını təmin edən mühasibat hesabları sistemidir. O özündə sintetik (birinci dərəcəli hesablar) və əlaqəli analitik hesabların (subhesablar və ya ikinci dərəcəli hesablar) adlarını və nömrələrini ehtiva edir.

İqtisadi subyektlərdə hesablar planının tətbiqini zəruri edən nədir? Məlumdur ki, hüquqi şəxslər və sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslər öz iqtisadi fəaliyyəti prosesində müxtəlif təsərrüfat əməliyyatları həyata keçirirlər. Bu əməliyyatların qeydiyyatı üçün çoxsaylı mühasibat uçotu hesabları tələb olunur. Həmin hesablarda əks olunan mühasibat uçotu məlumatları idarəetmə qərarlarının qəbulunda menecerlərə yardımçı olmaqla yanaşı, həm də informasiyanın kənar istifadəçilərinin də tələblərini ödəməlidir. Bütün bunlar mühasibat uçotunun prinsiplərinə və standartlarına cavab verən vahid uçot sisteminin mövcudluğunu tələb edir. Hesablar planının qurulması belə sistemin əsasını, uçot göstəricilərinin mövcud hesabatlılıqla uyğunluğunu təmin edir.

Vahid uçot sisteminin qurulması, mühasibat uçotu hesabatlarının, hesablar planının dövlət tərəfindən tənzimlənməsi Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Dövlət tənzimlənməsinin məqsədi aşağıdakılardır:

• beynəlxalq uçot standartlarına ca­vab verən vahid mühasibat uçotu sisteminin formalaş­maşı;
• müvafiq hüquqi və metodiki bazanın hazırlanması;
• uçot subyektlərini uçot və hesabat formaları ilə təmin edilməsi.

Bu məqsədlərin həyata keçirilməsində  mühasibat uço­tunun hesablar pla­nı­­ mühüm rol oynayır.

Qısa tarixi icmal

Tarixin gedişatı elə gətirib ki, Azərbaycanda mühasibat uçotunun elm kimi inkişafı (həm də praktik inkişafı) Rusiya (sonradan isə SSRİ) uçot sisteminin təsiri altında baş verib. Odur ki, Azərbaycanda mühasibat uçotunun hesablar planının tətbiqinin bir sıra mərhələləri SSRİ uçot sisteminin inkişafı ilə sıx bağlıdır.

• 1940-1954-cü illər – SSRİ Xalq Maliyyə Komissarlığı tərəfindən 10.09.1940-cı il tarixdə təsdiq edilmiş sənaye müəssisələrinin əsas fəaliyyətinin cari uçotu üzrə Hesablar Planı qüvvədə idi;
• 1955-1959-cu illər – SSRİ Maliyyə Nazirliyinin 4 noyabr 1954-cü il tarixli 1149 nömrəli məktubu ilə qüvvəyə minmiş ittifaq və respublika tabeliyində olan dövlət sənaye müəssisələrinin əsas fəaliyyətinin uçotu üzrə Nümunəvi Hesablar Planı və onun tətbiqi təlimatı qüvvədə olmuşdur;
• 1960-1968-ci illər – SSRİ Maliyyə Nazirliyinin 28 sentyabr 1959-cu il tarixli 295 nömrəli məktubu ilə ittifaq, respublika və yerli tabeliyində olan müəssisələrin, tikinti sahələrinin və təsərrüfat təşkilatlarının istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin uçotu üzrə Hesablar Planı tətbiq edilib;
• 1969-1985-ci illər – SSRİ Maliyyə Nazirliyinin 30 may 1968-ci il tarixli 130 nömrəli məktubu ilə təsdiq edilmiş müəssisələrin, tikinti sahələrinin və təsərrüfat təşkilatlarının istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin uçotu üzrə Hesablar Planı qüvvədə olmuşdur;
• 1986-1993 – cü illər SSRİ Maliyyə Nazirliyinin 28 mart 1985-ci il tarixli 40 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş birlik, müəssisə və təşkilatların istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin uçotu üzrə Hesablar Planı və onun tətbiqi Təlimatları qüvvədə olmuşdur;

Keçən əsrin 80 və 90-cı illərində baş verən hadisələr, yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşması dövrün tələblərinə cavab verən yeni hesablar planının hazırlanması məsələsini meydana çıxartdı. Bu işlərə 1989-cu ildən başlandı və 1993-cü ilə qədər davam etdirildi.

• 1993-1996 – cı illər – AR Maliyyə Nazirliyinin 26 fevral 1993-cü il tarixli, A – 21 №-li əmri ilə təsdiq edilmiş «Müəssisələrin maliyyə- təsərrüfat fəaliyyətinin mühasibat uçotunun hesablar planı və onun tətbiqinə dair təlimat» qüvvədə olub;
• 1996-2008-ci illər – AR Maliyyə Nazirliyinin 20 sentyabr 1995-ci il tarixli İ-94 saylı əmri ilə təsdiq olunmuş və 1 yanvar 1996-cı il tarixdən qüvvəyə minmişdir.

2006-cı ildə qüvvədə olan hesablar planına yenidən baxılmış, dəyişikliklər AR MN-nin 18 aprel 2006-ci il tarixli 1-38 saylı əmrləri ilə təsdiq edilmiş və 2008-ci ildən qüvvəyə minmişdir (mənbə: «Maliyyə və uçot».-2014.-№5.-S.11-26).

Mövcud normativ baza

Hazırda Azərbaycan Respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən kommersiya təşkilatları, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər (kredit təşkilatları istisna olmaqla) 2018-ci ildən qüvvəyə minmiş “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında tətbiq edilən hesablar planından istifadə olunur.

Kredit təşkilatları mühasibat uçotunun aparılması zamanı Mərkəzi Bankın 25 dekabr 2012-ci il tarixli 32 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının bank sistemi üçün Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Metodiki Göstərişlər” tətbiq edilir.

Büdcə təşkilatları, bələdiyyə orqanları, publik hüquqi şəxslər və qanunla müəyyən edilmiş digər qeyri-kommersiya təşkilatları mühasibat uçotu hesablarının tərkibini “İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları” əsasında tənzimləyir.

Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektlərində mühasibat uçotunun qurulması zamanı istifadə olunan mühasibat uçotunun hesablar planı ilə buradan tanış olmaq olar.

Hesablar planının strukturu

Bu gün mühasibat uçotu subyektlrində Hesablar Planının əsasını sintetik hesablar təşkil edir. Bu hesablar nömrələnir və onların nömrələnməsi məcburidir. Maliyyə hesabatlarının elementləri üzrə (aktivlər, öhdəliklər və kapital, habelə gəlir və xərclər) haqqında müəyyən edilmiş növ və əlamətlərə görə ümumiləşdirilmiş informasiyalar sintetik hesablar üzrə qruplaşdırılır. Subhesablar Sintetik hesabın bir hissəsini təşkil edir, özündə qruplaşdırılmış analitik uçot məlumatlarını əks etdirir. Hər bir sintetik hesab göstərilən sintetik hesabda maliyyə hesabatlarının elementləri barədə ümumiləşdirilmiş informasiyanı açıqlayır.

Sadə şəkildə ifadə etsək, hesablar planı mühasibat uçotunda təsərrüfat fəaliyyətinə dair faktların (aktivlər, öhdəliklər, maliyyə, təsərrüfat əməliyyatları və s.) qeydə alınması və qruplaşdırılması sxemidir. O, özündə sintetik hesabların (birinci dərəcəli hesablar) və subhesabların (ikinci dərəcəli hesablar) adlarını və nömrələrini ehtiva edir. O, iyerarxik quruluşa malikdir, uçot hesabları iqtisadi mahiyyətindən asılı olaraq 9 bölmə üzrə qruplaşdırılıb. Rahat işləmək məqsədi ilə onun strukturu cədvəl şəklində tərtib edilir.

Beləliklə, nəyi yadda saxlamaq vacibdir?

• hesablar planı mühasibat uçotu hesablarının siyahısıdır.
• bu sənəddən istifadə bütün mühasibat uçotu subyektləri üçün məcburidir;
• hesablar planında sintetik hesablar və subhesablar var;
• respublikamızda bu sahədə tənzimləmə, kredit təşkilatları istisna olmaqla, AR Maliyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 30 sentyabr tarixli 365 nömrəli qərarı ilə vergi ödəyicisi tərəfindən bank hesabından çıxarılan vəsaitin rəsmiləşdirilməsi qaydaları müəyyən edilib. “Business Service Center” MMC şirkətinin maliyyə və mühasibat işləri üzrə mütəxəssisi Elşad Əhmədli həmin qaydaları şərh edib.

Nazirlər Kabinetinin 365 nömrəli qərarının 2.4-cü bəndinə əsasən, pul vəsaiti vergi ödəyicisinin səlahiyyət verdiyi şəxs və ya fərdi sahibkarın özü tərəfindən bank hesabından nağd qaydada çıxarıldığı halda, həmin vəsait həmin gün ərzində vergi ödəyicisi tərəfindən kassa mədaxil orderi tərtib olunmaqla kassaya mədaxil edilir. Mədaxil orderində əks etdirilən bank hesabından nağd çıxarılmış pul vəsaitinin məbləği pulun alınmasında istifadə olunan çek və bank hesabının çıxarışında göstərilən məbləğlə uyğun olmalıdır. Vergi ödəyicisi bankdan çıxardığı vəsaiti həmin gün də kassaya mədaxil etməlidir.

Misal 1

Vergi ödəyicisi 25 may 2024-cü il tarixində bank hesabından çıxardığı 19.000 manatı 25 may 2024-cü il tarixində kassaya mədaxi edib. Vəsaitin həmin gün yox, növbəti gün kassaya mədaxil olunması uçot qaydalarının pozulması kimi qəbul edilə bilər. Bu zaman Vergi Məcəlləsinin 58.8.1-ci maddəsinə əsasən, vergi orqanının maliyyə sanksiyası tətbiq etmək hüququ vardır. Bu hal təqvim ili ərzində ilk dəfə olarsa həmin vəsaitin 1.000 manatdan çox olan hissəsinə 10 faiz, il ərzində belə hala təkrar yol verildikdə 1.000 manatdan çox olan hissəsinin 20 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edilir:

19.000 – 1.000 = 18.000 manat;

18.000 x 10% = 1.800 manat;

18.000 x 20% = 3.600 manat.

Bank hesabından çıxarılan vəsait kassa mədaxil orderində qeyd olunmaqla kassaya mədaxil edilməlidir. Yəni vergi ödəyicisi bank hesabından çıxarılan vəsaitin birbaşa təhtəlhesab şəxsdə qalmaqla xərclənməsinə qərar verə bilməz. Fərdi sahibkar bank və digər ödəniş hesabından nağd qaydada çıxarılan pul vəsaitini şəxsi məqsədlər üçün istifadə etmək niyyətindədirsə, əvvəlcə həmin pul vəsaiti sahibkarın kassasına mədaxil edilir və pul vəsaitlərinin təsərrüfat əməliyyatlarından kənar fəaliyyəti üçün götürülməsi ilə bağlı kassa məxaric orderi tərtib olunur.

Misal 2

Vergi ödəyicisi bankdan təsərrüfat xərcləri üçün 5.000 manat çıxartmağa qərar verir. Bu halda həmin vəsait mütləq kassaya mədaxil olunmalı, sonra isə kassa məxaric orderi ilə təhtəlhesab şəxsə ödəniş edilməlidir. Bank hesabından çıxarılan vəsaitin qeyd olunan qaydada həyata keçirilməməsi uçot qaydalarına ziddir.

Kassa əməliyyatları üzrə tərtib olunmuş bütün mədaxil və məxaric sənədlərində vergi ödəyicisinin rəhbəri və ya onun bu sahəyə rəhbərlik edən struktur bölməsinin rəhbəri, baş mühasibi və ya onların səlahiyyətli nümayəndələri, xəzinədarı, habelə nağd pul alan və ya nağd pul verən şəxslər imza edirlər. Kassaya nağd pul vəsaitləri vergi ödəyicisinin və ya onun bu sahəyə rəhbərlik edən struktur bölməsinin rəhbəri, baş mühasibi və ya onun səlahiyyətli nümayəndəsi, habelə xəzinədarı tərəfindən imzalanmış ciddi hesabat blankı olan kassa mədaxil orderi vasitəsilə mədaxil edilir və pulu kassaya verən şəxsə xəzinədar tərəfindən möhürlə təsdiqlənmiş kassa mədaxil orderinin qəbzi verilir. Kassa mədaxil və məxaric orderləri üzrə məbləğlər gün ərzində kassa kitabında (3 nömrəli Əlavə) qeydə alınır.

Kreditor borc nədir?

Müasir dövrdə nisyə (kreditlə) satış biznesin ayrılmaz hissəsidir. Nisyə qaydada satış zamanı alacaqlar, yəni debitor borclar formalaşır. Nisyə satış nəticəsində yaranan debitor borc, onun azaldılması yolları, habelə şübhəli və ümidsiz borclar haqqında burada ətraflı məlumat vermişik.

Onu da unutmaq olmaz ki, birinin debitor borcu, əslində digərinin kreditor borcudur, öhdəlikdir. Kreditor (latınca “creditor” – inanan sözündəndir) borcludan müəyyən davranış tələb etmək hüququna malik olan istənilən şəxsdir. Onu bəzən “borc verən” də adlandırırlar. Borcun qaytarılmasını tələb etmək hüququ olan şəxs kreditor, borclu debitor, şirkətə olan borc məbləği debitor borclar, şirkətin digər şəxslər qarşısında öhdəliyi kreditor borclar adlanır.

Əgər biznesin sürətli inkişafına nail olmaq istəyiriksə, malsatan və podratçıları bizə malları, işləri, xidmətləri nisyə həyata keçirməyə razı salmağa çalışacağıq. Elə buradan da kreditor borcumuz formalaşır.

Kreditor borc bizim üçün bir öhdəlikdir. Çünki malın (xidmətin) dəyərini indi ödəməsək də, nə vaxtsa bunu etməliyik. Ölçü müddəti kimi biz 12 ay yanaşmasını götürürük. Əgər öhdəliyimiz bir ildən artıq müddətə icra olunacaqsa, bunu uzunmüddətli öhdəliklər, daha qısa müddətə icra olunacaqsa qısamüddətli öhdəliklər kimi uçota alacağıq.

Öhdəliklərin fərqli növləri, onların şərhi “Yaradılmış ehtiyat fondları, şərti öhdəliklər və şərti aktivlər” adlı 37 nömrəli MUBS (IAS 37) əsasında tənzimlənir.

Kreditor borc da bizim öhdəliyimizdir, çünki:

• bizə hal-hazırda iqtisadi səmərə axınının gəlməsinin səbəbi, mənbəyidir;
• dəqiq ölçülə bilir;
• bizdən səmərə axınının çıxmasıyla nəticələnəcəyi dəqiq bəllidir.

MUBS 37–yə görə “kreditor borcları alınmış və ya təchiz olunmuş və təqdim olunmuş hesab ilə rəsmiləşdirilmiş və ya malsatanla rəsmi şəkildə razılaşdırılmış mallar ya da xidmətlər üzrə ödənilməli olan öhdəliklərdir” (IAS 37:11(a)).

Öhdəliklərin növləri

Öhdəliklər müxtəlif səbəblərdən formalaşa bilər. Onları aşağıdakı formada qruplaşdırmaq mümkündür :

• Kreditor xarakterli (kreditor borclar):

Bunlar bizim aldığımız mallar, işlər (xidmətlərlə) bağlı olur. Bu həm ticarətdə əlaqəsi qurmuş olduğumuz təşkilatlar (fərdi sahibkarlara) həm də birdəfəlik xarakterli, lakin mal, iş (xidmətlərin) təqdim edilməsiylə bağlı olan münasibətlər zamanı formalaşır. Qarşı tərəfin isə debitor yaratmasıyla nəticələnir.

• Aldığımız borclar, bank kreditləri

Bura fiziki şəxslərdən, habelə digər təşkilatlardan, o cümlədən bank fəaliyyəti ilə məşğul olan təşkilatlardan aldığımız kreditlər aid edilir. Bir sıra hallarda əlavə faiz xərci yarana bilir.

• Vergi, habelə digər icbari ödənişlər

Sözügedən kateqoriya öhdəliklərə vergi, MDSS, işsizlikdən sığorta, İTS kimi öhdəliklər aid edilə bilər.

• Yaradılmış ehtiyat fondları –İcra edilmə vaxtı və dəyəri bəlli olmayan, lakin müəyyən ehtimalla yaranacağı gözlənilən öhdəliklərdir.
• Təxirə salınmış öhdəliklər

Belə öhdəliklərdə tərəflərdən biri adətən dövlət olur. Öhdəlik yaranır, ancaq icra edilməsi vaxtı qanunla sonrakı dövrə aiddir.

Bank fəaliyyəti dedikdə təkcə bankları deyil, eləcə də bank olmayan kredit təşkilatlarını (BOKT), lombard təşkilatları da nəzərdə tutulur. Faiz yaradan öhdəliklər digər təşkilatdan alınmış borc zamanı da ola bilər. Adətən borc müqaviləsində, inflyasiya nəzərə alınaraq, müəyyən kiçik faiz dərəcəsi nəzərdə tutulur.

Vergi və digər icbari öhdəliklərə mühasibat uçotu subyektlərində qanunvericiliyə uyğun olaraq bizdən hesablanıb tutulan, habelə vergi agenti qaydasında bizim tutub ödəməli olduğumuz icbari ödənişləri də aiddir.

Tikinti müqavilələri üzrə kreditor borclar

Tikinti iqtisadiyyatın ən mühüm sahələrindən biridir. Bu sahəsinin təşkili, təkmilləşdirilməsi üçün mühasibat sisteminin ayrılmaz hissələri olan gəlir və xərclərin uçotunu təkmilləsdirmək vacibdir.

Tikinti işləri təsərrüfat yaxud podrat formasında həyata keçirilir. Təsərrüfat üsulu odur ki, müəssisə özü materialları alır, işçi qüvvəsi ayırır, planlaşdırdığı tikintini həyata keçirir. Amma, təcrübədə adətən tikinti işlərinin podrat formasında, tikinti sahəsində ixtisaslaşmış təşkilatlar vasitəsiylə həyata keçirilməsinə daha çox rast gəlinir.

Binanın tikintisi illər uzunu davam edən prosedur olduğu üçün podratçıya öhdəlik vaxtaşırı, hissəvi şəkildə tanınır. Bunun üçün tərəflər öz aralarında təhvil-təslim aktı bağlayırlar. Adətən bu təcrübədə “Forma 2” adlanan sənədi vasitəsiylə rəsmiləşdirilir.

Praktikada, bir qayda olaraq, hər mərtəbə tikilib sona çatdıqda “Forma 2” tərtib edilir və imzalanır. Binanın tikintisinə çəkilmiş məsrəflər smeta məsrəfləriylə müqayisə edilir, kənarlaşmaların səbəbi araşdırılır, sifarişçinin öhdəliyi tanınır. Öhdəlik tanınarkən təkcə çəkilmiş məsrəflər deyil, eyni zamanda podratçı şirkətin haqqı da nəzərə alınmalıdır.

Belə olduqda aşağıdakı müxabirləşmə verilə bilər :

DT  203                         KT  536            məbləğ

Dediklərimiz binanın satış üçün tikildiyi hala aiddir. Əgər bina təsərrüfat fəaliyyəti məqsədləri üçün tikilirsə, yəni əsas vəsaitlərə aid ediləcəksə kreditor borcun uçotu üçün aşağıdakı müxabirləşmə verilməlidir:

DT  113                         KT  536            məbləğ

Beləliklə, hər mərtəbə təhvil verildikdən sonra uyğun dəyərdə müxabirləşmə verilir. Burada şərt mərtəbənin olması deyil. Mühasib istənilən təhvil təslimi artıq öhdəlik olaraq tanımalıdır.