Blog Full

Təklif olunan məqalədə professor M. L. Pyatov bizi Sidneydə dünya mühasiblər Konqresində (WCOA 2018) qaldırılan məsələlərin müzakirəsindən sanki heç də müasirliklə bağlı olmayan fəlsəfi problematikaya doğru qaytarır. Amma! Bu yazını oxuyarkən, məqalənin qədim fəlsəfi traktatların müddəalarının düşünə biləcəyimiz mühasibatlıq mühitindən o qədər də uzaq olmadığını görmək imkanımız var…

I hissəyə nəzər yetirin

Sual olunur,  dərc edildiyi zaman hadisələrin gedişatına təsir edəcəyi zaman belə bir proqnozun etibarlılığını qiymətləndirə bilərikmi? Əlbəttə, yox. İqtisadçıların dəyərləndirmələrinin imkanlılığını obyektiv olaraq yalnız onları ciddi şəkildə gizli saxladıqda qiymətləndirmək olar.

Mühasibat uçotu və bizim davranışımız

Beləliklə, biz insanların şüuruna təsir edərək, qiymətləndirilən proseslər üzərində müəyyən hakimiyyətə malik olan baxış sistemi ilə məşğul oluruq. Axı, iqtisadiyyat – bu, ilk növbədə, özlərini müəyyən şəkildə aparan insanlardır. İqtisadi həyat iştirakçıları hansı informasiyaya malik olmasından asılı olaraq, müəyyən qərarlar qəbul edərək aparırlar. Burada cəmiyyətin iqtisadi həyatında mühasibat uçotunun böyük rolu var.

Mühasibat hesabatları – bu, məlumatların təhlili və qiymətləndirilməsi, şirkətlərin vəziyyəti haqqında maraqlı şəxslərin fikirlərini təşkil edir. Bu məlumatlar mühasibat uçotunun iki fundamental sualına cavabların nəticəsi kimi formalaşır: tanınma məsələsi və qiymətləndirmə məsələsi. Tanınma – o, bu və ya digər obyektin və ya faktın hesabat elementi ilə müəyyən edilməsidir: aktiv, öhdəlik, kapitalın bir hissəsi, gəlir, xərc. Qiymətləndirmə – bu, qiymətləndirilmiş obyektin pulla ölçülməsidir. Bu iki sualın cavabları təsərrüfat həyatına baxış sisteminin mühasibat uçotu prinsipləri və qaydaları əsasında qəbul edilmiş və onu formalaşdıran faktlardan asılıdır.

Ssenari kimi hesabat

Mühasibat obyektlərinin tanınması və qiymətləndirilməsi üçün hər hansı variant seçməklə, biz, həqiqətən, şirkətin iqtisadi həyatının inkişaf ssenarisini ən çox ehtimal edirik. Biz mühasiblərin ardınca şirkətin mövcudluğunun perspektivlərini qiymətləndirən hesabat istifadəçilərinin gözündə o, daha çox ehtimal olunur.

Nə qədər paradoksal olsa da, şirkətlərin bütün müasir maliyyə hesabatları – bu və ya digər fəaliyyət ssenarilərinin həyata keçirilməsi ehtimalının qiymətləndirilməsidir. Biz obyekti əsas vasitə kimi qəbul edirik. İlk növbədə, ona görə qəbul edirik ki, biz onun bu cür istifadəsinin ssenarisini ən çox ehtimal olunan ssenari kimi qiymətləndiririk.

Biz müəyyən əmlakı əmtəə kimi ona görə mədaxil edirik ki, yararlılıq müddətinin başa çatması ilə əlaqədar onların itməsi ehtimalı ilə müqayisədə alıcılara satışının ehtimalını daha yüksək qiymətləndiririk. Biz “ödəniş üzrə” gəlirləri ona görə etiraf edirik ki, alıcılardan alınan pulların əldə olunması ehtimalı gəlirləri tanımaq üçün kifayət edir.

Bu ssenarilər həmişə həyata keçirilmir, lakin, onların hesabatda əks olunması hadisələrin yalnız mühasiblərin deyil, həm də (hesabat) istifadəçilərin ən çox ehtimal olunan hadisələrin belə inkişafını nəzərə almasına səbəb olur. Ən əsası, bu qiymətləndirmələrə əsaslanaraq, müəyyən bir şəkildə hərəkət etməyə – öz vəsaitlərindən istifadə edərək fəaliyyət göstərməyə, yəni, iqtisadiyyatdakı şeylərin vəziyyətini həqiqətən dəyişdirməyə təhrik edir.

III hissəyə nəzər yetirin

1 yanvar 2022-ci ildən vergi orqanın tələbi ilə vergi ödəyicisinin təqdim edəcəyi məlumatların əhatə dairəsi genişləndirilib. Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin yeni redaksiyada təsdiq edilmiş 16.1.6-cı maddəsinə əsasən, bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada vergi orqanlarına və onların vəzifəli şəxslərinə zəruri olan kağız və elektron daşıyıcılarda olan məlumatları və sənədləri (orta və iri sahibkarlıq subyektləri eləcə də maliyyə hesabatlarını), habelə mühasibat uçotu elektron formatda aparıldığı halda, özünün, filiallarının və digər struktur bölmələrinin elektron daşıyıcılarında olan məlumatlara və uçot bazalarına birbaşa və ya məsafədən çıxış imkanı yaratmaqla, həmin məlumatları vergi orqanının tələbi ilə təqdim etmək vergi ödəyicisinin vəzifələrinə aid edilib.

Burada diqqət yetiriləsi üç məqam var.

Birincisi, maddənin öncəki redaksiyasında yalnız kağız daşıyıcılarda olan məlumatlar qeyd edilirdisə, hazırkı variantda konkret olaraq kağız və elektron daşıyıcılarda olan məlumatların verilməsi vergi ödəyicisinin vəzifəsinə aid edilib.

Misal: Vergi ödəyicisi 1C-8.3 proqram təminatında mühasibat uçotunun elektron şəkildə aparılmasını həyata keçirir. Vergi orqanı məlumatları tələb etdikdə, vergi ödəyicisi kağız daşıyıcılarda olan məlumatlarla yanaşı, elektron daşıyıcılardakı məlumatları da təqdim etməlidir.

Əslində, təcrübədə vergi orqanı vergi ödəyicisindən elektron daşıyıcılarda olan məlumatları əldə edirdi. Yeni dəyişikliklə gələcəkdə mübahisələrin yaranmaması üçün maddəyə “elekton daşıyıcı” ifadəsi da əlavə edilib.

Təhsil məzuniyyəti zamanı məzuniyyət haqqının hesablanması və rəsmiləşdirilməsi

Diqqət yetirilməli olan ikinci məqam budur ki, vergi orqanının tələbi ilə vergi ödəyicisi maliyyə hesabatlarını təqdim etməlidir. Qeyd edək ki, maliyyə hesabatlarının təqdim olunması tələbi mikro və kiçik sahibkarlıq subyektlərinə şamil edilmir. “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunun 10.1.1-ci maddəsinə əsasən, iri və orta sahibkarlıq subyektləri maliyyə hesabatlarını Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına uyğun tərtib etməlidirlər. Bu halda iri və orta sahibkarlıq subyektləri mühasibat uçotunu Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının təsdiq etdiyi uçot qaydalarına uyğun aparırlar və ya öz seçimlərindən asılı olaraq maliyyə hesabatlarını Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına uyğun tərtib etmək hüququna malikdirlər. Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən maliyyə hesabatlarının tam toplusu aşağıdakı komponentlərdən ibarətdir:

• Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat (1 nömrəli əlavə);

• Məcmu mənfəət və zərər haqqında hesabat (2 nömrəli əlavə);

• Kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabat (3 nömrəli əlavə):

• Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat (4 nömrəli əlavə);

• Qeydlər.

Onu da qeyd edək ki, Mülki Məcəllənin 91.4-cü maddəsinə əsasən, orta və iri sahibkarlıq subyektinə aid edilən məhdud məsuliyyətli cəmiyyət illik maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü yoxlatmaq üçün hər il müstəqil auditor cəlb etməli, kənar audit aparmalıdır. Bu səbəbdən də, vergi orqanı maliyyə hesabatlarını tələb etdikdə, vergi ödəyicisi tərəfindən kənar auditorun rəyinin də təqdim edilməsinə ehtiyac yaranır.

Üçüncü məqam da budur ki, vergi orqanının tələbi ilə vergi ödəyicisi maliyyə hesabatını təqdim etməzsə, vergi orqanı tərəfindən Vergi Məcəlləsinin 57.3-cü maddəsinə uyğun olaraq, Məcəllənin 16.1.6-cı maddəsində nəzərdə tutulan halda vergi hesabatı təqdim edilərkən vergi orqanının tələbi ilə maliyyə hesabatlarının təqdim edilməməsinə görə vergi ödəyicisinə 1.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər.

Bir daha vurğulayırıq ki, orta və iri sahibkarlıq subyektləri tərəfindən maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi mütləq şərt deyil. Yəni vergi ödəyicisi mənfəət (gəlir) vergisi bəyannaməsi təqdim etdikdə, onun maliyyə hesabatlarını da verməsinə ehtiyac olmayacaq. Vergi orqanı mənfəət (gəlir) vergisi bəyannaməsinin yoxlanılması üçün maliyyə hesabatlarına ehtiyac bildiyi halda, vergi ödəyicisindən həmin hesabatları tələb etmək hüququna malikdir.

Mənbə: vergiler.az

“Startap” şəhadətnaməsi ilə vergi güzəştlərinin əldə edilməsi

“Vedomosti” saytı vergidən yayınanların aşkarlanması üzrə federal vergi xidmətinin gizli metodikasını dərc edib.

Nəşr Federal Vergi Xidmətinin (FVX) biznes subyektləri arasında yoxlamalar üçün namizədləri müəyyən etməkdən ötrü gizli üsullarını açıqlayıb. Nəşrin yazdığına görə, idarənin öz bal sistemi var, onların sayına əsasən vergilərin tutulma ehtimalı müəyyən edilir.

Söhbət müəyyən şirkətlərin ilkin təhlilindən gedir, nəticədə rəsmi auditin aparılması barədə qərar qəbul edilir. Bir çox ekspertlər prosesin şəffaf olmamasından şikayətlənirdilər.

Nəşrin yazdığına görə, vergi orqanlarının xüsusi “təlimat”ı var, onun vasitəsilə yoxlamanın aparılmasının mümkünlüyünü müəyyən edirlər. Eyni zamanda, diqqət şirkətdə mümkün pozuntuların olmasına deyil, vergi ödənişlərindəki yayınmalara və həmin məbləğlərin büdcənin xeyrinə real olaraq geri alınması ehtimalına yönəldilir. Beləliklə, auditin aparılması ilə bağlı qərar qəbul etmək üçün lazım olan əsas şey, daha çox bal alan və əlavə vəsaitləri geri qaytarmaq ehtimalı daha yüksək olan şirkətlərdir.

ƏDV ödəyərkən, əsasən biznesin vicdanlılığı təhlil edilir. Bu sahədə ən çox pozuntu halları malların və xidmətlərin alınması zamanı “daxil olan” ƏDV-ni təmin etməyə imkan verən saxta şirkətlər zəncirinin yaradılması ilə bağlıdır. Nəticədə onu çıxılmaq üçün təqdim etmək və vergi bazasının həddini azaltmaq mümkündür. “Birgünlük” – uydurma şirkətlər süni “daxil olan” ƏDV yaradır və bu faktiki olaraq pozuntulardır, amma, bununla yanaşı, onlar FVX-nin qiymətləndirmə sistemində ən az bal alırlar.

Öz növbəsində orta və iri sahibkarlıq subyektləri, bir qayda olaraq, daha çox bal alır və əlavə vergi ödənişləri üçün sonrakı yoxlama obyektinə çevrilirlər. FVX bütün şirkətləri üç qrupa bölür: birinci iki qrupa pozuntulardan faktiki və potensial fayda götürənlər daxil edilir, üçüncü qrupa isə – “birgünlük” texniki-şirkətlər aid edilir.

Məlum meyarlar arasında təşkilatın əsas vəsaitlərinin dəyəri (nə qədər yüksəkdirsə, o qədər çox bal əldə etmək olar), əməkdaşların sayı ilə əlaqəli ortalama siyahı, maaşların orta miqdarı və ƏDV-nin ödənilməsi zamanı çıxılmaların tezliyi yer alır.

Nəşr tərəfindən sorğuya cəlb edilən mütəxəssislər qeyd ediblər ki, əksər hallarda bu yanaşma ilə Federal Vergi Xidmətinin meyarlarına cavab verən, lakin ixtisaslı hüquqşünasları işə almaq imkanı olmayan orta sahibkarlıq subyektləri yoxlamalara məruz qalır. Özü də çox vaxt onlar vergidən yayınma sxemlərinin təşkilatçıları ilə əlaqəli olmaya da bilərlər.

Statistikaya görə, ƏDV-nin hesablanması ilə bağlı məhkəmə çəkişmələrinin yalnız 26 faizi biznesin xeyrinə tam və ya qismən həll olunur. 2021-ci ilin ilk doqquz ayında Federal Vergi Xidməti tərəfindən aparılan yoxlamaların 96 faizi vergilərin əlavə ödənişi ilə başa çatıb.

Qanunvericiliyə əsasən, işləməklə yanaşı, təhsil alan işçilərə ödənişli yaradıcılıq və təhsil məzuniyyətləri verilir. Bəs təhsil məzuniyyəti zamanı məzuniyyət haqqının hesablanması və rəsmiləşdirilməsi qaydası necədir? Məsələyə əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir.

Əmək Məcəlləsinin 123-cü maddəsinə əsasən, işləməklə yanaşı, təhsil alan işçilərə aşağıdakı məqsədlərlə ödənişli təhsil məzuniyyətləri verilir:

• müvafiq tədris mövsümü sessiyalarında tədris-təlimdə iştirak etmək, laboratoriya işlərini yerinə yetirmək, yoxlamaları və imtahanları vermək üçün;
• dövlət imtahanlarını vermək üçün;
• diplom layihəsini (işini) hazırlamaq və müdafiə etmək üçün.

Ödənişli təhsil məzuniyyəti müddətində işçiyə bu Məcəllənin 177-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qaydada müəyyən edilən orta əməkhaqqı ödənilir.

Müalicə haqlarını ödəmək üçün maddi yardım, birdəfəlik müavinət almış şəxslərə hansı güzəşt verilir?

Təhsil məzuniyyətinin müddəti Məcəllənin 124-cü maddəsində müəyyənləşdirilib. Həmin maddəyə əssasən:

• ali təhsil müəssisələrinin qiyabi şöbələrində oxuyan işçilərə laboratoriya işlərini yerinə yetirdikləri, yoxlama və imtahan verdikləri dövrdə hər tədris ilində birinci və ikinci kurslarda 30 təqvim günü;
• qalan kurslarda 40 təqvim günü;
• orta ixtisas təhsili müəssisələrinin qiyabi şöbələrində oxuyan işçilərə birinci və ikinci kurslarda 20 təqvim günü;
• digər kurslarda 30 təqvim günü;
• ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinin qiyabi şöbələrində təhsil alan işçilərə dövlət imtahanları dövründə 30 təqvim günü;
• diplom işinin hazırlandığı və müdafiə edildiyi dövrdə ali təhsil müəssisələrinin qiyabi şöbələrində təhsil alan işçilərə 4 təqvim ayınadək;
• orta ixtisas təhsili müəssisələrinin qiyabi şöbələrində təhsil alan işçilərə isə 2 təqvim ayınadək;
• peşə təhsili müəssisələrində istehsalatdan ayrılmadan təhsil alan işçilərə imtahanlara hazırlaşmaq və imtahanları vermək üçün tədris ilində 30 təqvim günü;
• ümumtəhsil müəssisələrinin qiyabi qruplarında təhsil alan işçilərə buraxılış siniflərində imtahanlarını vermək üçün 20 təqvim günü müddətində məzuniyyət verilir.

Bu maddədə nəzərdə tutulmuş məzuniyyətlərdən təhsil proqramları ilə müəyyən edilən dövrlərdə, təhsil müəssisəsinin verdiyi arayış əsasında istifadə oluna bilər.

Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, ödənişli təhsil məzuniyyəti müddətində işçiyə Əmək Məcəlləsinin 177-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qaydada müəyyən edilən orta əməkhaqqı ödənilir.

Vergi borcunun ödənilməsinə möhlət verilməsi

Misal: Fərz edək ki, işçinin maaşı noyabr ayında 700, dekabr ayında isə 900 manat olub. Bu zaman məzuniyyət haqqını hesablamaq üçün məzuniyyətdən əvvəlki son iki ayın əməkhaqqı məbləği cəmlənib, həmin aydakı iş günlərinin sayına bölünür, məzuniyyət günlərində olan iş günlərinin sayına vurulur. İşçinin 30 günlük təhsil məzuniyyətinə çıxdığını, noyabr və dekabr aylarında iş günlərinin sayının 22 və 24 olduğunu nəzərə alsaq, məzuniyyət haqqı aşağıdakı kimi hesablanır:

700+900 = 1.600 manat

22+24 = 46 iş günü

1.600 : 46 = 34,78 manat

34,78 x 23 = 799,94 manat.

Təhsil məzuniyyətinin rəsmiləşdirilməsi Əmək Məcəlləsinin 138-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Həmin maddəyə əsasən, bütün növ məzuniyyətlərin verilməsi işçinin ərizəsi əsasında işəgötürənin əmri (sərəncamı, qərarı) ilə rəsmiləşdirilir. Əmrdə (sərəncamda, qərarda) işçinin adı, atasının adı və soyadı vəzifəsi (peşəsi), verilən məzuniyyətin növü, müddəti, müvafiq iş ili, məzuniyyətin başlandığı, qurtardığı və məzuniyyət müddəti bitdikdən sonra işçinin işə başlamalı olduğu il, ay, gün göstərilməlidir.

Məzuniyyətin verilməsi barədə əmr (sərəncam, qərar) məzuniyyətin başlanmasına azı beş gün qalmış verilir və işçi onunla tanış edilir.

İşəgötürən məzuniyyətlərin verilməsinin uçotunu dürüst və vaxtında aparmağa borcludur. Məzuniyyətlərin verilməsinin uçotu işçilərin iş illəri, məzuniyyətlərin növləri, müddətləri, verildiyi vaxt və müvafiq əmrin (sərəncamın, qərarın) nömrəsi, tarixi göstərilməklə aparılmalıdır. Məzuniyyətlərin verilməsi işəgötürənin imkanlarına müvafiq olaraq kompüter proqramları və ya sadələşdirilmiş kargüzarlıq yolu ilə aparılır.

Əmək Məcəlləsinin 140.5 ci maddəsinə əsasən, işçiyə məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı məzuniyyətin başlanmasına ən geci 3 gün qalmış ödənilir.

Mənbə: vergiler.az