Blog Full

Müəssisənin maliyyə hesabatlarının etibarlı olması üçün kreditor borclarının düzgün təsnifatı vacib şərtdir. Qısamüddətli kreditor borcları müəssisənin maliyyə öhdəlikləri strukturunda mühüm rol oynayır. Bu məqalədə kommersiya müəssisələri üçün hesablar planının 53-cü “Qısamüddətli kreditor borcları” maddəsinə aid olan 538 saylı “Digər qısamüddətli kreditor borcları” hesabı üzrə uçotun əsas prinsipləri izah edilir.

538 saylı hesabın təyinatı

Hesabın təyinatı AR MN Kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın  43.52-ci bəndi ilə müəyyən edilib: “538 saylı “Digər qısamüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin 531 – 537 saylı hesablarında göstərilməyən, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin qəbulu nəticəsində yaranan bütün digər qısamüddətli kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

531-537 saylı hesablarda uçotun əsas prinsiplərini şərh edən məqalələrə keçidlər aşağıda verilib:

• 531-ci hesab: “Malsatan və podratçılar üzrə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 532-ci hesab: “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 533-cü hesab: “Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar”;
• 534-cü hesab: “Dividendlərin ödənilməsi üzrə təsisçilərə kreditor borcları”;
• 535-ci hesab: “İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 536-cı hesab: “Tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 537-cı hesab: “Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları”.

Müəssisənin maliyyə hesabatlarında kreditor borcların düzgün təsnifatı maliyyə hesabatlarının etibarlılığını təmin edən əsas şərtlərdən biridir. Kreditor borclar müəssisənin likvidlik səviyyəsinə, maliyyə dayanıqlığına və qısamüddətli maliyyə strategiyasına birbaşa təsir göstərir.

Digər kreditor borclara nümunələr

Belə öhdəliklərə aşağıdakıları nümunə göstərmək olar:

• hüquqi şəxs yaratmadan birgə fəaliyyətlə bağlı əməliyyatlar üzrə hesablaşmalar.
• təsadüfi tərəflərlə, məsələn, alıcı və ya sifarişçi olmayan fiziki şəxslərlə bağlanmış borc müqavilələri.
• müəssisənin bank hesabına səhvən daxil olmuş və 12 ay ərzində yaxud daha çox müddət ərzində qaytarılması razılaşdırılmış məbləğlər.
• digər hesablaşmalar nəticəsində yaranan uzunmüddətli öhdəliklər.

Müəssisələrin belə öhdəlikləri uzunmüddətli və qısamüddətli kimi təsnifləşdirilir. Digər uzunmüddətli kreditor borcları 435 saylı hesabda uçota alınır.

“Digər qısamüddətli kreditor borcları” hesabında uçotun tənzimlənməsi

538 saylı hesabda qısa uzunmüddətli kreditor borclarının uçotu Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 43.52-43.58-cu bəndləri əsasında tənzimlənir.

• borcun yaranması 538-ci hesabın krediti üzrə əks olunur, bu zaman qaydaların 43.52-ci bəndinin tələbləri nəzərə alınır;
• görülmüş iş və xidmətlərin qəbulu zamanı yaranan ƏDV  “Debet 241-1, Kredit 538” yazılışı ilə uçota alınır (43.52-ci bəndi);
• öhdəlik uzunmüddətli kimi təsnif edildikdə “Debet 538, Kredit 435” yazılışı verilir (43.53-cü bənd);
• məzənnə fərqləri üzrə yazılışlar qaydaların 43.55-ci bəndi ilə tənzimlənir, müsbət fərqi 538-ci hesabın debeti və 611-8 saylı subhesabın krediti, mənfi məzənnə fərqi  731-8 saylı subhesabın debeti və 538-ci hesabın krediti üzrə uçota alınır;
• borc birbaşa müəssisə tərəfindən ödənildikdə qaydaların 43.56, üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə 43.57-ci bəndi tətbiq edilir;
• digər qısamüddətli kreditor borclarının bağışlanılması və ya qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada silinməsi 538 saylı hesabın debetində və 611-10 saylı subhesabın kreditində əks etdirilir, bu zaman digər müxabirləşmələr qaydaların 43.58-ci bəndi ilə tənzimlənir.

“Digər qısamüddətli kreditor borcları” hesabı passiv hesabdır. Bu hesabın kredit dövriyyəsi borcun yaranmasını, debet dövriyyəsi isə borcun ödənilməsini və ya azalmasını əks etdirir. Hesabın saldosu isə hesabat dövrünün sonunda müəssisənin digər qısamüddətli kreditorlara olan borclarının məbləğini göstərir.

Beynəlxalq standartların uçota təsiri

538 saylı hesabından istifadənin əsas məqsədlərindən biri beynəlxalq uçot standartlarının prinsiplərini yerli hesablar planında tətbiqini təmin etməkdir. Bu zaman aşağıdakı standartların tələbləri nəzərə alınmalıdır:

• IAS 1 (“Maliyyə hesabatlarının təqdimatı”) standartı öhdəlikləri qısamüddətli (cari) və uzunmüddətli (qeyri-cari) kreditor borclar kimi fərqləndirir (61-ci maddə).
• IAS 32 (“Maliyyə alətləri: təqdimat”) standartı baxımından kreditor borcları müəssisənin müqaviləyə əsasən digər tərəfə pul vəsaiti ödəməyə məcbur olduğu maliyyə öhdəliyidir (maddə 11).
• IFRS 9 (“Maliyyə alətləri”) – standartın 4.2.1 bəndinə görə belə öhdəliklərin qiymətləndirilməsi zamanı effektiv faiz dərəcəsi metodundan istifadə edilir.

Yerli qanunvericiliyin və beynəlxalq standartların düzgün tətbiqi, şirkətin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda öhdəlikləri dəqiq əks etdirməyə imkan verir.

538 saylı hesabın tətbiq nümunələri

Nümunə: Müəssisənin digər uzunmüddətli kredit borcu kimi təsnif edilmiş 25000 manat öhdəliyi var. Bu borcun ödəniş müddəti 2025-ci ilin birinci rübündə bitəcək. 2024-cü ilin noyabr ayında borcdan 7000 manat ödənilir. Maliyyə hesabatlarının hazırlanması zamanı bu öhdəlik uzunmüddətli borclardan qısamüddətli borclara köçürülməlidir.

538 saylı hesab, 531-538 nömrəli hesablarda təsnif edilməyən mürəkkəb xarakterli qısamüddətli öhdəliklərin düzgün uçotu üçün əhəmiyyətli bir vasitədir. Bu hesabın düzgün tətbiqi həm şirkətin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatlarda öhdəliklərin dəqiq əks etdirilməsin, həm də analitiklər və investorlar üçün maliyyə sabitliyi haqqında etibarlı məlumatların təmin edilməsin təmin edir.

2023-cü ilin sonuna qədər yükdaşıma ilə məşğul olan şəxslər  “Fərqlənmə nişanı” almaqla fəaliyyətlərini davam etdirir və bunun üçün ödəniş edirdilər. Lakin 2024-cü ildən Vergi Məcəlləsinin 218.4.1, 220.5, 221.4 maddələrində edilən dəyişikliklərə əsasən, artıq yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri əvvəlki kimi “Fərqlənmə nişanı”na görə deyil, dövriyyədən vergini hesablayıb dövlət büdcəsinə ödəməlidirlər. Bəs bu fəaliyyətlə məşğul olan fiziki şəxslər özlərinə görə ödədikləri MDSS və İTS haqqını hansı qayda əsasında hesablanmalı və ödəməlidirlər? 

Bu suala İqtisadi Araşdırmalar və Tədris Mərkəzinin təlimçisi Elvin Zaidov aydınlıq gətirir. 

Məsələni aydınlaşdırmaq üçün 2 məqama diqqət etmək lazımdır.

Birinci məqam: Yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxs muzdlu işçi cəlb etmədən fəaliyyətlə məşğul olursa, bu zaman MDSS və İTS haqqı aşağıdakı kimi hesablanacaq:

1. MDSS haqqının hesablanması

“Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.5.7-ci maddəsinə əsasən, fərdi qaydada (muzdlu işçi cəlb etmədən) avtomobil nəqliyyatı vasitəsilə yükdaşıma fəaliyyəti üzrə – 2026-cı il yanvarın 1-dək minimum aylıq əməkhaqqının 6 faizi miqdarında hesablanır. Qanunun 14.5.1-2-ci maddəsinə əsasən, aylıq sosial sığorta haqqının məbləği 2026-cı il yanvarın 1-dək aşağıdakı əmsallar tətbiq edilməklə müəyyən olunur:

• Bakı şəhərində (kənd və qəsəbələr daxil olmaqla) – 2
• Abşeron rayonunda, Sumqayıt və Gəncə şəhərlərində – 1,5
• Digər şəhər və rayonlarda – 1

2. İTS haqqının hesablanması

“İcbari tibbi sığorta haqqında” Qanunun 15-10.1.3-cü maddəsinə əsasən, fərdi sahibkarlar üçün icbari tibbi sığorta haqqının məbləği minimum aylıq əməkhaqqının 4 faizi miqdarında hesablanır.

Misal 1

Vergi ödəyicisi Elmir Əzizov (ad şərtidir) Gəncə şəhərində muzdlu işçı cəlb etmədən yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olur. 2025-ci ilin 2-ci rübü üzrə onun tam fəaliyyəti olub. Elmir Əzizov 2-ci rüb üzrə aşağıdakı məbləğlərdə MDSS və İTS haqqı ödəyəcək (Nəzərə alaq ki, hazırda Azərbaycanda minimum aylıq əmək haqqı 400 manatdır):

Aylıq MDSS haqqı: (400 x 6%) x 1.5 = 36 manat;
3 aylıq MDSS haqqı: 3 x 36 = 108 manat;
Aylıq İTS haqqı: 400 x 4% = 16 manat;
3 aylıq İTS haqqı: 3 x 16 = 48 manat.

İkinci məqam: Yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxs muzdlu işçi cəlb edərək fəaliyyətlə məşğul olursa, bu zaman MDSS və İTS haqqı aşağıdakı kimi hesablanacaq:

1. MDSS haqqının hesablanması

“Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.5.1.maddəsinə əsasən, sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə – 2026-cı il yanvarın 1-dək minimum aylıq əməkhaqqının 25 faizi miqdarında məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablanır. Həmin maddəyə əsasən, aylıq sosial sığorta haqqının məbləğinə aşağıdakı faizlər tətbiq edilməklə müəyyən olunur:

• Bakı şəhərində 100 faizi;
• Sumqayıt və Gəncə şəhərlərində 90 faizi;
• digər şəhərlərdə 80 faizi;
• rayon inzibati ərazi vahidlərinin inzibati mərkəzi olan inzibati ərazi vahidlərində və qəsəbələrdə 60 faizi;
• kənd yerlərində 50 faizi miqdarında.

2. İTS haqqının hesablanması:

“İcbari tibbi sığorta haqqında” Qanunun 15-10.1.3-cü maddəsinə əsasən, sığortalı qismində çıxış edən fiziki şəxslər üçün İTS məbləği minimum aylıq əməkhaqqının 4 faizi miqdarında müəyyən edilib.

Misal 2

Lənkəran şəhərində yükdaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi Şahin Xələfovun (ad şərtidir) 3 muzdlu işçisi vardır. O, 2025-ci ilin 2-ci rübündə tam fəaliyyət göstərib. Şahin Xələfov 2-ci rüb üzrə aşağıdakı məbləğlərdə MDSS və İTS haqqı ödəyəcək (Minimum aylıq əmək haqqı 400 manat)6

Aylıq MDSS haqqı: (400 x 25%) x 80% = 80 manat;
3 aylıq MDSS haqqı: 3 x 80 = 240 manat;
Aylıq İTS haqqı: 400 x 4% = 16 manat;
3 aylıq İTS haqqı: 3 x 16 = 48 manat.

Mənbə: vergiler.az

Yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri üzrə uçot hesabı

“Uzunmüddətli aktivlər” qrupuna aid olan investisiya mülkiyyəti üzrə uçot Hesablar Planının 12-ci maddəsi üzrə aparılır. 40 saylı “İnvestisiya mülkiyyəti” MUBS (IAS 40)  bu anlayışı icarə ödənişlərinin əldə edilməsi, kapitalın artırılması yaxud hər iki məqsəd üçün saxlanılan aktiv kimi şərh edir.

İnvestisiya mülkiyyəti üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Bu qaydalara əsasən Hesablara Planının 122 saylı hesabında həmin aktivlərin amortizasiyasının və qiymətdən düşmə zərərlərinin uçotu aparılır. Amortizasiya normaları Vergi Məcəlləsinin 114 -cü maddəsinə əsasən müəyyən edilir.

“122 saylı “İnvestisiya mülkiyyəti üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı üzrə uçot” adlı məqalədə uçotun əsas prinsipləri ilə tanış olmaq olar.

Müxtəlif hallar üçün müxabirləşmə nümunələri aşağıda verilib.

İnvestisiya mülkiyyəti haqqı ödənilməklə digər müəssisələrdən əldə edildikdə amortizasiya

Nümunə 1: “A” MMC digər “F” MMC-dən dəyəri 128 000 manat olan investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək məqsədilə bina əldə etmişdir. Tərəflərdən hər ikisi əlavə dəyər vergisi ödəyicisidir. Buna görə də “A” MMC ƏDV-ni əvəzləşdirmə hüququna malikdir. Həmin il binaya 8960 manat amortizasiya hesablanmışdır.

111 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” hesabında uçota alınmış daşınmaz əmlak ilkin dəyərlə uçota alınan investisiya mülkiyyətinə aid edildikdə amortizasiya

Nümunə 2: “A” MMC balansında 111 – Torpaq, tikili və avadanlıqlar hesabında uçota aldığı dəyəri 650 000 manat olan binanın istifadə olunmayan 400000 manatlıq hissəsini icarəyə vermək qərarına gəlmişdir. Əməliyyatın baş tutduğu tarixə 400 000 manatlıq bina üzrə amortizasiya məbləği 28000 manat təşkil etmişdir. İnvestisiya mülkiyyətinin uçotu ilkin dəyər metodu ilə təşkil edilmişdir.

İnvestisiya mülkiyyəti satış məqsədilə saxlanılan investisiya mülkiyyətinə aid edildikdə amortizasiya

Nümunə 3: “A” MMC tərəfindən alınan 128 000 manatlıq investisiya mülkiyyəti kimi istifadə edilən bina 4 ildən sonra satış məqsədilə saxlanılan investisiya mülkiyyətinə aid edilmişdir. Həmin dövrə yığılmış amortizasiya məbləği 35 840 manat olmuşdur. Bina 107 160 manata satılmışdır.

Satılan zaman:

İnvestisiya mülkiyyəti tam amortizasiya olunduqdan sonra satılanda aşağıdakı yazılış verilir:

İnvestisiya mülkiyyəti mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların istehsalı, təchizatı, xidmətlərin göstərilməsi yaxud inzibati məqsədlər üçün istifadə edildikdə amortizasiya

Nümunə 4: “A” MMC digər “F” MMC-dən dəyəri 128 000 manat olan investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək məqsədilə bina əldə etmişdir. Tərəflərdən hər ikisi Əlavə Dəyər Vergisi ödəyicisidir. Həmin il binaya 8960 manat amortizasiya hesablanmışdır. İl bitən kimi “A” MMC qərara alır ki, bu binada malların istehsalını həyata keçirsin. Belə olduğu təqdirdə bina investisiya mülkiyyəti deyil istehsal binası sayılacaqdır. 1 il üzrə yığılmış amortizasiya məbləği də istehsal binasına aid ediləcəkdir.

1 il investisiya binası kimi istifadə olunan binada malların istehsalının həyata keçirilməsi qərara alınmışdır.

121 saylı “İnvestisiya mülkiyyətinin dəyəri” hesabı üzrə mühasibat müxabirləşmələrlə buradan tanış olmaq olar.

Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinə aid olan ayrı-ayrı hesablar üzrə uçot və müxabirləşmə nümunələri burada verilib.

İnvestisiya mülkiyyəti üzrə uçot standartları

İnvestisiya mülkiyyəti “Uzunmüddətli aktivlər” qrupuna aiddir, mühasibat uçotunun hesablar planının 12-ci maddəsi üzrə aşağıdakı hesablarda uçota alınır:

• 121 saylı hesab – “İnvestisiya mülkiyyətinin dəyəri”
• 122 saylı hesab – “İnvestisiya mülkiyyəti üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri”
• 123 saylı hesab – “İnvestisiya mülkiyyəti ilə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması”

Uzunmüddətli aktivlər, o cümlədən investisiya mülkiyyəti üzrə uçot, subhesabların açılması, müxabirləşmələ AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

40 saylı “İnvestisiya mülkiyyəti” MUBS (IAS 40) bu anlayışın mahiyyətini şərh edir. Bu standarta əsasən investisiya mülkiyyəti:

• icarə ödənişlərinin əldə edilməsi;
• kapitalın artırılması yaxud,
• hər iki məqsəd üçün saxlanılır.

Bunu nəzərə alaraq, deyə bilərik ki, investisiya mülkiyyəti üzrə yaranan pul vəsaitlərinin hərəkəti müəssisə tərəfindən saxlanılan digər aktivlərə nisbətən müstəqil olur. Məhz bu, investisiya mülkiyyətini mülkiyyətçi tərəfindən istifadə olunan daşınmaz əmlakdan fərqləndirir. Mal istehsalı, tədarükü yaxud xidmətlərin təqdimi (yaxud daşınmaz əmlakdan inzibati məqsədlərlə istifadə olunması) yalnız daşınmaz əmlaka aidiyyəti olan deyil, eyni zamanda, istehsal və ya tədarük prosesində istifadə olunan digər aktivlərin yaranmasına gətirib çıxaran pul vəsaitlərinin axınların əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. 16 №-li MHBS (IFRS 16) isə istifadə etmə hüququ olan aktiv kimi icarəçi tərəfindən saxlanılan, mülkiyyətçi tərəfindən istifadə olunan daşınmaz əmlaka tətbiq edilir.

Amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri üzrə standartlar

Mülkiyyətçi tərəfindən istifadə olunan daşınmaz əmlakın ədalətli dəyərlə əks etdirilən investisiya mülkiyyəti kateqoriyasına keçirildiyi tarixə qədər müəssisə bu daşınmaz əmlaka (və ya istifadə etmə hüququ olan aktivə) amortizasiyanı hesablayır, meydana çıxan bütün dəyərdən düşmə üzrə zərərləri tanıyır. Müəssisə, həmin tarixdə 16 №-li MUBS-a (IAS 16) yaxud 16 №-li MHBS-a (IFRS 16) uyğun olaraq daşınmaz əmlakın balans dəyəri ilə ədalətli dəyəri arasında olan istənilən fərqi 16 №-li MUBS-a (IAS 16) uyğun olaraq yenidən qiymətləndirmə kimi uçota alır. Başqa sözlə:

(a) bunun nəticəsində daşınmaz əmlakın balans dəyərində yaranan hər hansı azalma Mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınır. Lakin yenidən qiymətləndirmə nəticəsində həmin daşınmaz əmlakın dəyərindəki azalma digər məcmu gəlirdə tanınır, yenidən qiymətləndirmə artımını kapital çərçivəsində azaldır.

(b) bunun nəticəsində daşınmaz əmlakın balans dəyərində yaranan hər hansı artım aşağıdakı şəkildə uçota alınır:

(ı) daşınmaz əmlakın dəyərdən düşməsi üzrə əvvəlki dövrdə tanınmış zərər məbləğinə bərabər artım məbləği mənfəət və zərər haqqında hesabatda tanınır. Mənfəət və ya zərər haqqında hesabatda tanınmış artım məbləği balans dəyərini dəyərdən düşmə üzrə zərər tanınmadığı halda müəyyən olunacaq balans dəyərinə (amortizasiya çıxılmaqla) qədər bərpa etmək üçün lazım olan məbləğdən çox olmamalıdır.

(ıı) artım məbləğinin qalan hissəsi digər məcmu gəlirdə tanınır, yenidən qiymətləndirmə artımını kapital çərçivəsində artırır. İnvestisiya mülkiyyətinin sonrakı xaric olması zamanı kapitalda tanınmış “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat” bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına silinə bilər. “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyatın” bölüşdürülməmiş mənfəətə köçürülməsi Mənfəət və ya zərər haqqında hesabatda əks etdirilmir.

122 saylı hesab üzrə uçotun aparılması

“İnvestisiya mülkiyyəti üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı (122 saylı hesab) əks aktiv hesabdır. Bu hesaba xərc hesabı kimi deyil, yığım hesabı (yığım fondu) kimi yanaşmalıyıq. Ona görə ki, xərc kimi geri dönüşü olmayan xaricolmalar nəzərdə tutulur. Yığılmış amortizasiya hesabı isə həmin aktiv balansdan silinən zaman nəzərə alınır, sonda aktivin dəyərini azaldır.

122 saylı “İnvestisiya mülkiyyəti üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan investisiya mülkiyyəti üzrə amortizasiya məbləğlərinin, qiymətdəndüşmə zərərlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu aparılır.

122 №-li “İnvestisiya mülkiyyəti üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq olar (yuxarıda qeyd edilən qaydaların 13.7. bəndi):

İnvestisiya mülkiyyətinin amortizasiyası ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri ilə buradan tanış olmaq olar.

Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinə aid olan ayrı-ayrı hesablar üzrə uçot və müxabirləşmə nümunələri burada verilib.