Blog Full

Digər debitor borc anlayışı

Debitorlar dedikdə vergi ödəyicisinə keçmiş hadisələrin nəticəsi kimi müəyyən məbləğdə borcu olan hüquqi və fiziki şəxslər başa düşülür. Bu borc məbləğləri debitor borclar sayılır.

Debitor borcların, o cümlədən digər debitor borcların) aktiv kimi tanınması üçün:

• onlardan gələcək iqtisadi səmərələrin daxil olması ehtimalı olmalıdır;
• onun məbləği etibarlı şəkildə ölçülə bilməlidir.

Belə aktivlər uzunmüddətli debitor borc (12 aydan çox) və qısamüddətli debitor borc (12 aydan az) kimi iki qrupa bölünür. Belə bölgü digər debitor borclara da aiddir.

Bu məqalədə 177 saylı “Digər uzunmüddətli debitor borcları” hesabı üzrə uçotun əsas xususiyyətləri şərh olunub.

217 saylı “Digər qısamüddətli debitor borcları” hesabında uçot eyni adlı məqalədə şərh olunub.

Hesabın təyinatı

Hesab üzər uçot AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu qaydalara görə 177 saylı hesabda “mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar 171-176 №li hesablarda əks etdirilməyən uzunmüddətli debitor borcların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar” əks olunur (bənd 18.9).

Məsələn:

• Əməkdaşlara verilmiş uzunmüddətli borclar, əgər bu borclar əsas idarəetmə heyətinə aid deyilsə, çünki onlar 173 №-li hesabda uçota alınır;
• Təsadüfi tərəflərlə bağlanmış uzunmüddətli borc müqavilələri, misal üçün, alıcı və sifarişçi olmayan təsdafü fiizki şəxsin uzunmüddətli borcu. Alıcı və ya sifarişçilərin (müəssisədən əsas fəaliyyət çərçivəsində mal və ya xidmət alan şəxsləri) debitor borcları 171 saylı hesabda uçota alınır;
• İflas etmiş borcludan 2-3 il ərzində qaytarması gözlənilən debitor məbləğlər;
• Səhvən ödənilən məbləğlər – müəssisə malstana pul ödəyib, amma bank hesab nömrəsində səhv olduğuna görə digər malsatanın hesabına köçüçrülb. Səhvən pulu alan malsatanın maliyyə durumunu nəzərə alaraq, onun geri qaytarəlması 13 ay müddətinə təxirə salınıb.

177-cı hesabın digər uzunmüddətli debitor borc hesabları əlaqəsi

“Digər uzunmüddətli debitor borcları hesabı” Hesablar Planının 17-ci maddəsinə daxil olan hesablardan biridir. Bu maddəyə daxil olan hesablar uzunmüddətli debitor borcları ümumiləşdirmək üçün nəzərdə tutulub. Digər hesablar bunlardır:

• 171 saylı “Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları”;
• 172 “Törəmə (asılı) müəssisələrin uzunmüddətli debitor borcları”;
• 173 “Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları“
• 174 “İcarə üzrə uzunmüddətli debitor borcları“
• 175 “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli debitor borcları”
• 176 “Faizlər üzrə uzunmüddətli debitor borcları “

Bu hesabların hər biri uzunmüddətli debitor borclarının müxtəlif növlərini əks etdirir və müəssisənin maliyyə vəziyyətini dolğun şəkildə əks etdirmək üçün vacibdir.

“Digər uzunmüddətli debitor borcları” hesabında uçotun tənzimlənməsi

177-cı hesab üzrə mühasibat yazılışları zamanı yuxarıda qeyd edilən Qaydaların aşağıdakı bəndlərinin tələbləri nəzərə alınır:

• hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin, xidmətlərin) satışı üzrə gəlirin tanınma meyarlarına uyğun olaraq hesablanmış uzunmüddətli debitor borcları (171-ci hesabda uçotu aparılmayanlar) – 18.10-ci bənd;
• əlavə dəyər vergisinin hesablanması zamanı yaranan uzunmüddətli debitor borclar -18.12-ci bənd;
• uzunmüddətli debitor borclar qısamüddətli debitor borclarına aid edildikdə – 18.14-cü bənd;
• silinmiş debitor borcun bərpası ilə əlaqədar hesablanmış əlavə dəyər vergisi – 18.16-cı bənd;
• şübhəli və ümidsiz borcları silindikdə 18.17, silinmə ilə əlaqədar hesablanmış əlavə dəyər vergisi – 18.9-cu bəndi;
• məzənnə fərqləri üzrə – 18.20-ci bəndi.

Beynəlxalq standartlar kontekstində, 177-cı ” Digər uzunmüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat yazılışları, əsasən  BMUS 1 -“Maliyyə Hesabatlarının Təqdimatı” (IAS 1), MHBS 7 -“Maliyyə Alətləri: Açıqlamalar” (IFRS 7), MHBS 9 – “Maliyyə alətləri” (IFRS 9) ilə tənzimlənir.

Bundan başqa, Əgər 177 nömrəli hesabdakı “Digər uzunmüddətli debitor borcları” müştərilərlə bağlanan müqavilələrdən yaranan və ödəniş müddəti uzun olan gəlir komponentləri ilə əlaqəlidirsə, MHBS 15 “”Müştərilərlə Müqavilələrdən Gəlir” (IFRS 15) gəlirin tanınması prinsiplərini müəyyən edir. Bu, borcun yaranması anında gəlirin necə ölçüləcəyinə təsir edə bilər.

177 saylı “Digər uzunmüddətli debitor borcları” hesabı üzrə hesablaşma mexanizmi

Qeyd etdiyimiz kimi, bu hesab müəssisənin 12 aydan artıq müddətə alınması gözlənilən uzunmüddtli debitor borclarını əks etdirən hesablardan biridir. 177 saylı hesab üzrə hesablaşma mexanizmi borcun yaranması, ödənişi və ya silinməsi proseslərini əhatə edir.

• borcun yaranması: bu, müəssisənin borcalana uzunmüddətli əsasda pul, mal, xidmət və ya digər aktivlər verdiyi zaman baş verir; bu cür borclar, məsələn, əsas idarəetmə heyətinə aid olmayan əməkdaşlara verilmiş uzunmüddətli borclar, sığorta şirkətlərindən uzunmüddətli gözlənilən ödənişlər, qeyri-adi əməliyyatlardan yaranan uzunmüddətli tələblər ola bilər.
• faizlərin hesablanması (varsa): əgər borc faizlidirsa, borcun müddəti ərzində faiz gəlirləri hesablanır və tanınır; uzunmüddətli borclarda bu, xüsusilə vacibdir, çünki pulun zaman dəyəri əhəmiyyətli ola bilər.
• ödənişin alınması: debitor borcun hissə-hissə və ya tam şəkildə ödənilməsi;
• borcun qısamüddətliyə keçməsi: borcun ödənilmə müddətinə 12 aydan az qalması halında, onun “Uzunmüddətli debitor borcları”-ndan “Qısamüddətli debitor borcları”-na köçürülməsi tələb oluna bilər;
• qiymətdəndüşmə: əgər debitor borcunu ödəyə bilməyəcəyi ehtimalı yaranarsa, MHBS 9 “Maliyyə Alətləri”nə uyğun olaraq gözlənilən kredit itkiləri üçün ehtiyat yaradılır. Bu, borcun real dəyərini əks etdirmək üçündür;
• borcun silinməsi: borcun geri alınmaz olduğu qəti şəkildə müəyyən edildikdə, o, uçotdan silinir.

Mühasibat yazılışlarına nümunələr

177-ci və onunla əlaqəli hesablar üzrə mühasibat yazılışlarını aşağıdakı situasiya üzərindən izah edək.

“Parlaq Gələcək” MMC, şirkətin mühafizəçisi Elçinə şəxsi ehtiyacları üçün bank hesabı vasitəsi ilə 12 000 manat borc verir. Borc 24 ay müddətinə verilib, ödənişləri hər ayın sonunda bərabər hissələrlə ediləcək.

Müxabirləşmələr

Hesablamalara dair qeydlər:

• Borcun verilməsi: Verilən borc məbləği 177-ci “Digər uzunmüddətli debitor borcları” hesabın debeti üzrə qeydə alınacaq. Nəyə görə 173-cü “Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları” yaxud 182-ci “Verilmiş uzunmüddətli borclar” hesab deyil, 177-ci hesab? Çünki:

1. Borcu alan Elçin – əsas idarəetmə heyətinə aid olmayan əməkdaşdır (fiziki şəxs), bu borc müəssisənin işçisinə verilir, kredit fəaliyyəti deyil.
2. Borc 24 aylıqdır (2 il), yəni uzunmüddətli borcdur (1 ildən artıq, deməli qısamüddətli hesablar istisna olunur).
3. Təyinatı şəxsi ehtiyaclar üçündür, yəni istehlak məqsədlidir, biznes deyil.
4. Müəssisənin rəsmi kredit fəaliyyəti yoxdur, müəssisə kredit təşkilatı deyil, bu borc işçiyə sosial dəstək kimi verilib.

• İlkin ödəniş: Aylıq ödəniş: 12 000 AZN / 24 ay = 500 AZN/ay.
• 12.2024 tarixinə qədər keçən müddət: 15.03.2024 – 31.12.2024 tarixləri arasında 10 tam ay (mart ayının yarısı da daxil olmaqla) keçir. Bu müddətdə Elçin 10 * 500 AZN = 5 000 AZN əsas borc ödəmişdir.
• 12.2024 tarixinə qalan borc: 12 000 AZN – 5 000 AZN = 7 000 AZN.
• Borcun təsnifatının dəyişdirilməsi: Bu keçid əsasən ilin sonunda (hesabat tarixində, adətən 31 dekabrda) aparılır. Qalan 7 000 manat borcun növbəti 2025-ci ildə ödəniləcək 12 aylıq hissəsi (6 000 AZN) MUBS 1-ə əsasən qısamüddətli debitor borclarına köçürülür.  Digər qalan iki ay üçün olan hissə (2026-cı ilin əvvəlində ödəniləcək hissəsi) isə uzunmüddətli debitor borcu olaraq qalacaq
• Şübhəli borclar üzrə ehtiyatın yaradılması: Şirkət Elçinin maliyyə vəziyyətində pisləşmə olduğunu görür. MHBS 9-a əsasən qiymətləndirilir ki, borcun qalan hissəsinin 10%-i geri alınmaya bilər. Bu ehtiyat həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli borc hissələri üçün yaradılır, lakin ümumi ehtiyat hesabında toplanır.
• 06.2025 tarixinə qədər ödənişlər: Elçin 2025-ci ilin yanvar-may aylarında, yəni 5 ay ərzində ödəniş edib. 5 ay * 500 AZN = 2 500 AZN. Bu məbləğ 217 hesabından azaldılır.
• Borcun silinməsi zamanı qalıq: Elçin işdən çıxır və qalan borcunu ödəyə bilmir. 31.12.2024 tarixinə qısamüddətli borc 6 000 manat idi. 2025-ci ildə 2 500 manat ödəniləndən sonra qalan qısamüddətli borc 3 500 manat Uzunmüddətli borc isə hələ də 1 000 AZN olaraq qalır. Silinəcək ümumi borc: 3 500 + 1 000 = 4 500 manat.
• Silinmənin yazılışı: Əvvəlcə mövcud ehtiyat (700 manat) istifadə olunur. Qalan hissə (3 800 manat) birbaşa xərc kimi tanınır.

Cəmil Əsədov – Zərdab Peşə liseyinin müəllimi

Açıq Səhmdar Cəmiyyəti maliyyə xidmətləri göstərir, ƏDV-dən azaddır və ƏDV qeydiyyatında deyil. Lakin qeyri-rezident şirkətlərdən müxtəlif xidmətlər və ya lisenziyalar alır. Bu halda rezident ASC qeyri-rezident tərəfindən göstərilən xidmətlər üzrə qeyri-rezidentin ödəməli olduğu ƏDV-ni hesablayıb ödəməlidirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan qeyri-rezident Azərbaycan Respublikasının ərazisində, vergi agenti üçün elektron xidmətlər də daxil olmaqla (Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda otel xidmətlərinin və aviabiletlərin sifarişi üzrə xidmətlər istisna edilməklə), xidmət göstərirsə və ya iş görürsə, işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi ƏDV-yə cəlb olunur. Bu əməliyyatlar üzrə ƏDV tutulan əməliyyatın vaxtı ödəmənin həyata keçirildiyi vaxt sayılır. Ödəmə əməliyyatın həyata keçirilməsinədək aparıldıqda, vergi tutulan əməliyyat ödəmə həyata keçirildikdə aparılmış sayılır.

Nəzərə çatdırılıb ki, Vergi Məcəlləsinin 169.5-ci maddəsinə əsasən, vergi agenti ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçməmişdirsə, o, hesablanmış vergini bu maddəyə uyğun olaraq qeyri-rezidentə ödəmə verildikdən sonra 7 gün ərzində ödəməyə və növbəti ayın 20-dək müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş formada ƏDV bəyannaməsi verməyə borcludur. Bu Məcəlləyə uyğun olaraq, vergi agentinin qeyri-rezidentə ödənilməli olan məbləğ ƏDV-nin hesablanması üzrə əməliyyatları vergi agentinin ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmasına görə müəyyənləşdirilən vergi tutulan əməliyyatlarına aid edilmir. Vergi agenti qeyri-rezidentə ödənilməli olan məbləğə ƏDV-ni hesablayaraq büdcəyə ödədikdə, ödəniş sənədlərində vergini qeyri-rezidentə ödədiyi məbləğdən hesabladığı barədə müvafiq qeyd aparmalıdır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 169-cu maddəsi

Mənbə: vergiler.az

“İkiqat vergitutma və DTA formalarının tətbiqi” kursu

Kurs kimlər üçündür?

• Xarici tərəfdaşlarla işləyən mühasiblər və baş mühasiblər
• Vergi məsləhətçiləri və auditorlar, beynəlxalq vergi biliklərini artırmaq istəyən peşəkarlar
• Vergi sazişlərinin hüquqi tərəfi ilə maraqlanan hüquqşünaslar
• Xarici əməliyyatları olan maliyyə rəhbərləri və sahibkarlar

Mövzular:

• İkiqat vergitutma nədir və onun aradan qaldırılması üçün əsaslar
• DTA formaları və onların doldurulma qaydaları
• İkiqat vergitutmanın inzibatçılığı qaydaları

 Kursun faydaları

• İkiqat vergitutmanın mahiyyətini və qarşısının alınma yollarını praktiki şəkildə öyrənəcəksiniz
• DTA formalarını düzgün və səlis şəkildə doldurma bacarığı qazanacaqsınız
• Xarici ölkələrlə vergi münasibətlərində risklərinizi minimuma endirəcəksiniz
• Vergi orqanları ilə ünsiyyətdə inzibati prosedurları düzgün aparma bacarığı qazanacaqsınız
• Sertifikat əldə edərək biliklərinizi rəsmi şəkildə təsdiqləyəcəksiniz

Təlimçi haqqında məlumat

Xəyal Feyzullayev — 15 ildən artıq vergi qanunvericiliyi və mühasibatlıq sahəsində təcrübəyə malik mütəxəssisdir. O, karyerasına Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyində başlamış, burada Dövlət Vergi Müfəttişi vəzifəsindən şöbə rəisi vəzifəsinədək yüksələrək 10 ildən çox fəaliyyət göstərmişdir.

2018-ci ildən etibarən Xəyal bəy fərdi konsultant kimi fəaliyyət göstərir və hazırda DİFA Consulting Services MMC-nin direktorudur. O, müxtəlif müəssisə və sahibkarlara vergi qanunvericiliyi üzrə peşəkar məsləhətlər təqdim edir və praktik həllər təklif edir.

Təhsili:

* Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər fakültəsi, Gömrük işinin təşkili ixtisası

Təcrübə və iştirak etdiyi proqramlar:

* Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin Tədris Mərkəzində Vergi qanunvericiliyi və Vergi yoxlamaları üzrə təlimlər

* Beynəlxalq və Milli Mühasibat Uçotu Standartları üzrə təlimlər

Tədris etdiyi mövzular:

* Vergi Məcəlləsinin nəzəri və praktiki izahı

* Vergi uçotu

* İkiqat vergitutma və DTA formalarının tətbiqi

Peşəkar fəaliyyəti və zəngin təcrübəsi ilə Xəyal bəy tədris etdiyi fənlərdə iştirakçılara yalnız nəzəri bilik deyil, həm də real iş mühitində tətbiq oluna biləcək praktik bacarıqlar qazandırır.

Kurslara qoşulmaq və ya ödəniş, başlama tarixi və s. haqda məlumat almaq üçün müvafiq linkdən qeydiyyatdan keçə bilərsiniz: https://crmform.azgroup.az

Əlaqə:

Müəssisə asılı müəssisələrə malik ola bilər, yaxud digər müəssisə ilə müvafiq razılaşma çərçivəsində birgə müəssisə kimi fəaliyyət göstərə bilər. Bu zaman əldə olunan mənfəətin müəyyən hissəsi 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabında əks etdirilir.

Asılı müəssisələr (associate) hansılardır?

Asılı müəssisə ana şirkətin nəzarət etmədiyi,amma əhəmiyyətli təsirə malik olduğu müəssisədir. Məsələn, bir şirkətin digərinin səhm və ya səsvermə hüququnun 20 – 50%–nə sahibliyini nümunə göstərilə bilər. Mənbə: IAS 28 – “Asılı müəssisələrə və birgə müəssisələrə investisiyalar”

Əhəmiyyətli təsir – bir şirkətin digərinin siyasət və qərarlarına təsir edə bilməsidir. Bu nəzarət deyil, şirkətin təsir hüququna malik olmasıdır. IAS 28 və IFRS 12 – “Digər müəssisələrdə iştirak paylarının açıqlanması” beynəlxalq standartlarına görə belə təsir aşağıdakı formada reallaşa bilər:

• direktorlar şurasında iştirak;
• qərarvermə prosesində söz haqqı;,
• 20%-dən çox səhm payı.

Birgə müəssisə (Joint venture) nədir?

Birgə razılaşma o zaman birgə müəssisə hesab olunur ki:

• o, ayrıca bir təşkilati struktura malikdir;
• əlavə olaraq, razılaşma iştirakçıları arasında, onları birgə fəaliyyət üzrə öhdəliklərə görə məsuliyyətə cəlb etməyə yaxud onlara aktivlər üzərində hüquq verən müqavilə olmamalıdır;
• habelə, digər elə hallar göstərməsin ki, iştirakçılar aktivlər üzərində hüquqa malikdirlər və öhdəliklərə görə məsuliyyət daşıyırlar.

Yəni, aktivə birbaşa sahiblik yoxdursa (sahiblik yalnız payçının maliyyə nəticəsinə görə hesablanan xalis aktivlərə aiddir) bu birgə müəssisədir (təbii ki, yuxarıda qeyd edilən digər şərtlər də yerinə yetirilməlidir).

811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabı

Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) payın uçotu Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş Hesablar Planının 81-ci maddəsində əks etdirilir. Maddədə hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyektinin malik olduğu asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) payı barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir. 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabı bu maddəyə aid olan yeganə hesabdır.

Hesab üzrə tənzimləmələr

Mühasibat yazılışları zamanı hesab üzrə tənzimləmələr Qaydaların 61.2-61.5 maddələri üzrə aparılır.

1. asılı və birgə müəssisələrdən (investisiya obyektindən) əldə edilmiş mənfəətə 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Bu zaman debet yazılışlar aşağıdakı hesablar üzrə aparılır:

• 151 saylı hesab: “Asılı müəssisələrə investisiyalar
• 152 saylı hesab: “Birgə müəssisələrə investisiyalar”.

Eyni zamanda aşağıdakı müxabirləşmə verilir:

• Db 811- Kr 341 “Hesabat dövründə xalis mənfəət (zərər)”;

1. investisiya obyektinin payında iştiraka görə alınmış dividendlər investorun öz maliyyə hesabatlarına asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərindəki (zərərlərindəki) pay hesabına aid edilməklə 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabının krediti üzrə mühasibat yazılışı verilir. Bu zaman 217 saylı “Digər qısamüddətli debitor borcları” hesabının debeti üzrə müvafiq uçot qeydləri aparılır. Həmin dividentlərin ödənişi 221, 223, 225 saylı hesabların debetində və 217 saylı hesabın kreditində əks etdirilir. Eyni zamanda Db811/Kr341 müxabirləşməsi verilir”
2. investisiya obyektindən zərər 811 saylı “Asılı və birgə müəssisələrin mənfəətlərində (zərərlərində) pay” hesabın debeti və 153-1, 153-2 saylı hesabın krediti üzrə mühasibat yazılışı verilərək uçota alınır. Eyni zamanda həmin məbləğ 341 saylı hesabın debeti və 811 saylı hesabın kreditində əks etdirilir.

Praktik müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə: “ABC” MMC “XYZ” şirkətinin adı səhmlərində 40%-lik iştirak payını almış və “XYC” şirkətinin Direktorlar Şurasında nümayəndəliyində təmin etmək üçün səsvermə hüququndan istifadə etmişdir. Həmin ilin hesabatında qeyd edilən vergiqoymadan sonrakı mənfəədən 100000 manat dividend kimi payçılar arasında bölüşdürülmüş və “ABC” MMM-yə 40 faizlik paya uyğun 40000 manat dividend hesablanmaşdır.

Mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaqdır.