Blog Full

Hüquqi şəxslər fəaliyyət göstərdiyi müddətdə təsis sənədlərində müəyyən dəyişikliklər edə bilər. Hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyi yalnız təsis sənədləri ilə məhdudlaşmır. Onun adı, hüquqi ünvanı, təşkilati-hüquqi forması, nizamnamə kapitalı, təsisçilərin sayında dəyişiklik edilməsi mümkündür. Dəyişikliklər AR Mülki Məcəlləsinə uyğun olmalı, “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı, dövlət reyestri haqqında” AR qanununun tələbləri nəzərə alınmalıdır.

Dəyişikliklər haqqında məlumat verilməsi

Hüquqi şəxslər, həmçinin xarici hüquqi şəxsin nümayəndəlikləri, filialları təsis sənədlərində etdikləri dəyişikliklər barədə müvafiq qurumlara məlumat verməli, həmin dəyişikliklər qeydiyyata alınmalıdır. Bunun üçün qanunla nəzərdə tutulan müddət 40 (qırx) gündür, yəni, dəyişikliklər edildiyi andan 40 (qırx) gün ərzində müvafiq orqana dəyişiklərlə bağlı məlumatlar (ərizə) verilməlidir.

Aşağıda göstərilən hallardan ən azı biri baş verdikdə hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyi haqqında müvafiq orqana təqdim etdiyi ərizə  və ona əlavə edilmiş sənədlər qəbul olunmur:

• təqdim olunmuş sənədlər qanunvericiliyə zidd olduqda;
• ərizədə düzgün olmayan məlumatlar yer aldıqda yaxud yanlış sənədlər göndərildikdə (məsələn, təsisçi dəyişikliyi baş verib lakin bununla əlaqəsi olmayan başqa sənəd göndərilib)
• adın dəyişdirilməsi zamanı eyniliyə yol verilməsi, bununla bağlı qanunvericiliyin tələblərinin pozulması;
• mümkündür ki, müvafiq orqan tərəfindən qaytarılan (imtinaya səbəb olmayan çatışmazlıqlar) hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyi əks olunan sənədlərə düzəlişin edilməsi üçün hüquqi şəxsə vaxt tanınsın. Bu zaman sənədlərdə düzəldilməsi mümkün səhvlər 20 (iyirmi) gün müddətində yenidən düzəlişlər edilib göndərilə bilər.

Bildiyimiz kimi, hüquqi şəxslərin təşkilati-hüquqi formaları müxtəlifdir. məsələn, ortaqlıq, MMC, ASC, QSC, ictimai birlik, dövlət idarəsi, və s.  Hüquqi şəxs qeyd olunan təşkilati-hüquqi formalardan biri seçilməklə yaradıla bilər. Bu səbəbdən də, yaradılan hüquqi şəxslərin (məsələn, kommersiya, qeyri-kommersiya məqsədləri, publik hüquqi şəxsı və sair) qeydiyyata alındıqları orqanlar da müxtəliflik təşkil edir. Hüquqi şəxs hansı qurumda qeydiyyata alınıbsa, dəyişikliklər haqqında məlumatları ərizə ilə elə həmin orqana təqdim etməlidir.

Hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyinin təqdim edilməsi

Əgər dəyişikliklər vaxtında yaxud ümumiyyətlə təqdim edilmədikdə nə baş verə bilər? Tutaq ki, hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyi baş verir, buna baxmayaraq, bu haqda müvafiq orqana ərizə, lazımi sənədləri göndərmir. Sənədlərin göndərilməsi üçün nəzərdə tutulan vaxt bitdikdən sonra, yenidən məlumatlarda dəyişikliklər edilir və hər iki dəyişiklik haqqında məlumat vermək qərarına gəlir. Həmin orqan ona təqdim olunmuş sənədlərdə hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyinin hər ikisini görür, eyni zamanda öncəki dəyişikliklərlə əlaqəli hər hansı məlumatın daxil olmadığını aşkar edir. Belə olduqda İnzibati Xətalar Məcəlləsinə uyğun olaraq həmin hüquqi şəxs məsuliyyətə cəlb edilməli, çatışmayan məlumatların, sənədlərin bərpa edilməsi təmin edilməlidir.

Kommersiya, publik hüquqi şəxslər məlumat dəyişiklikliyinin aşağıda qeyd olunan hallarında mütləq bu dəyişikliklərin qeydiyyata alınması üçün müraciət edilməli, ərizə göndərilməlidir:

• kommersiya, püblik hüquqi şəxsin adı;
• rəhbər şəxsin adı, soyadı, atasının adı;
• təşkilati-hüquqi forma;
• hüquqi ünvan;
• maliyyə ili;
• hüquqi şəxsin nizamnaməsindəki dəyişikliklər;
• təsisçilərin (hər birinin) ad, soyad, ata adı, yaşayış yeri vətəndaşlığı;
• təsisçi hüquqi şəxs olduqda, onun adı, hüquqi ünvanı, qeydiyyatı haqqında məlumat;
• təsisçi dövlətdirsə, təsisetmə səlahiyyəti verilmiş dövlət orqanının adı, VÖEN, hüquqi ünvanı;
• təsis edən bələdiyyədirsə, adı, VÖEN, hüquqi ünvan;
• MMC, ASC-də nizamnamə kapitalının miqdarı, payların miqdarı və s.

MMC-lər təsis sənədlərində mövcud dəyişikliklərin qeydiyyata alınması ilə bağlı birbaşa  Dövlət Vergi Xidmətinə müraciət edə bilər. Eyni zamanda fəaliyyət kodunun dəyişdirilməsi, əsas, əlavə fəaliyyətlərin dəyişdirilməsi, əlaqə telefonu, mail ünvan kimi dəyişiklikləri online formada da etmək mümkündür.

Hüquqi şəxslər, xarici hüquqi şəxslərin filialları, nümayəndəlikləri adında dəyişikliklər etdikdə dövlət qeydiyyatına alınarkən özlərinə məxsus möhürləri vergi orqanına təhvil verməlidir. Əgər möhür təhvil verilənə qədər hüquqi şəxsin məlumat dəyişikliyinin qeydiyyata alınmasını təsdiq edən sənədlər verilmir. Ehtiyatsızlıq, fövqəladə hal nəticəsində möhür itirildikdə, bu barədə mətbuatda elan verilməli (dərc edilməli), sözügedən elan, möhürün tapılmaması barədə DİN-ə müraciət edilməsi nəticəsində verilən arayış təqdim edilməlidir.

Gələcək dövrün gəlirləri

Hesabat dövründə əldə edilən, lakin gələcək hesabat dövrlərinə aid olan və aid olduğu dövrün başlanğıcında müəssisənin maliyyə nəticələrində əks olunacaq gəlirlər gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri kimi xarakterizə olunur. Onların uçotu hesablar planının (“Sair uzunmüddətli öhdəliklər”) və 54-cü (“Sair qısamüddətli öhdəliklər”) maddələri üzrə aparılır.

Uzunmüddətli gələcək hesabat dövrünün gəlirləri ilə bağlı əməliyyatlar üzrə müxabirləşmələr 442-ci hesab vasitəsi ilə verilir. Gələcək dövrün gəliri bir neçə dövr üçün standart xidmətin dəyərinin əvvəlcədən alınmasıdır. Standart xidmətlər konkret dövr müddətində (məsələn, aylıq) təkrarlanan və sabit haqq nəzərdə tutulan xidmətlərdir. Bu zaman qiymət artımı və ya azalması istisna edilir.

Məsələn, müəssisə icarəyə obyekt verir, lakin tez-tez icarəyə götürən dəyişmək, obyektini tez-tez yerləşdirmək onu yorduğu üçün ilk icarəyə götürmüş şəxsdən icarənin 12 ayını tam şəkildə qabaqcadan alır.

Belə olan təqdirdə qabaqcadan alınmış 12 aylıq ödəniş gəlir kimi deyil gələcək dövrlərin gəliri kimi tanınmalıdır. Çünki faktiki olaraq hələ 12 aylıq icarə xidməti tam göstərilməmişdir və icarə xidməti göstərən təşkilat yaxın 6 ay ərzində icarəyəgötürənə keyfiyyətli icarə xidməti təşkil etmək öhdəliyi götürmüşdür.

442 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabı

Bu hesab “Sair uzunmüddətli öhdəliklər” maddəsinə aid olan hesablardan biridir. AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na görə bu maddə üzrə açılan hesablar aşağıdakı cədvəldə verilib (Qaydalar/ 38.1):

442 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən 12 aydan sonrakı dövrlərə aid ediləcək gəlirləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri yarandıqda sözügedən qaydaların 38.10-cu, onlar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə  38.12-ci , qısamüddətli kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa gəlir kimi tanındıqda 38.14 bəndi tətbiq edilir. Uzunmüddətli gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri üzrə müsbət məzənnə fərqi yarandığı halda mühasibat yazılışları həmin qaydaların 38.13-cü bəndilə nizamlanır.

Hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır (Qaydalar/38.11):

• 442-1 №li “Əsas əməliyyat gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”;
• 442-2 №li “Maliyyə gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”.

Şirkətin əsas fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlər 442-1 saylı “Əsas əməliyyat gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”, maliyyə fəaliyyəti zamanı yaranan gəlirlər 442-2 saylı “Maliyyə gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabı üzrə uçota alınır.

İnvestisiyalar əldə edildikdə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri ilə bağlı nümunələr

“A” MMC fəaliyyət göstərdiyi dövrdə müəyyən layihələri maliyyələşdirə bilmək üçün “B” MMC-dən 100 manat nominal dəyəri 2 il müddəti 10% illik gəliri olan 2000 ədəd istiqraz alıb. Faizlər istiqraz sahiblərinə ildə bir dəfə ödənilir.

Müəssisəyə uzunmüddətli borcların verildikdə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri

“A” MMC “B” MMC-ə 2 illik faiz dərcəsi 20% olmaq şərti ilə 40000 manat manat uzunmüddətli borc vermişdir. Verilmiş uzunmüddətli borcla bağlı “B” MMC il ərzində 4000 manat olmaqla iki ildə 8000 manat faiz ödəməlidir. Birinci il üçün ediləcək əməliyyatlar aşağıdakı kimidir.

İkinci il üçün ediləcək əməliyyatlar aşağıdakı kimidir.

İşsizlikdən sığorta ödənişinin edilməsi üçün işsiz şəxs öncə “Məşğulluq haqqında” qanunun tələblərinə uyğun olaraq işsiz kimi qeydiyyata alınmalıdır. Qeydiyyatın qaydaları, işsizlik statusunun alınması, ödənişlərin hesablanması ilə bağlı məqamlara əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov aydınlıq gətirir.

“Məşğulluq haqqında” Qanunun 5-ci maddəsinə əsasən, işsiz statusunun verilməsi qaydalarına nəzər salaq:

İşsiz şəxslərin qeydiyyatı yalnız elektron qaydada aparılır. Belə ki, işsiz şəxs qeydiyyata alınması üçün www.e-sosial.az portalına daxil olaraq “e-xidmətlər” bölməsindən “Vətəndaşların işaxtaran və işsiz kimi qeydiyyata alınması, qeydiyyatdan müvəqqəti çıxarılması və qeydiyyatın ləğv edilməsi” xidmətini seçməlidir. Şəxslər elektron informasiya sistemində elektron ərizəni doldurduqdan sonra işaxtaran kimi qeydiyyata alınırlar.

Şəxs işaxtaran kimi qeydiyyata alındığı gündən 5 (beş) iş günü ərzində ona münasib iş təklif olunmadığı və ya işəgötürən (işəgötürənlər) tərəfindən vakansiya qəbulundan imtina edildiyi halda, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) həmin şəxsin işsiz kimi qeydiyyata alınması haqqında qərar qəbul edir və bu barədə şəxsin fərdi məşğulluq vərəqində müvafiq qeyd aparır. İşaxtaran və işsiz şəxslər fərdi məşğulluq vərəqindən çıxarışı elektron informasiya sistemindən real vaxt rejimində əldə etmək hüququna malikdirlər.

Aşağıdakı hallarda şəxs işsiz kimi qeydiyyatdan müvəqqəti çıxarılır:

• hərbi və ya alternativ xidmətə, hərbi toplanışlara çağırıldıqda, həmin müddətdə;

• barəsində azadlıqdan məhrumetmə və ya tibbi xarakterli məcburi tǝdbirlərin tətbiqinə dair məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı olduqda, həmin müddətdə;

• ona təklif olunan münasib işlərdən imtina etdikdə, 1 (bir) il müddətində;

• fərdi maşğulluq proqramının tərtib olunmasından və (və ya) icrasından imtina etdikdə və yaxud fərdi məşğulluq proqramının icrasına dair hesabat “İşsizlikdan sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 17.7-i maddəsi ilə müəyyən edilmiş müddətdə təqdim etmədikdə.

Aşağıdakı hallarda şəxsin işsiz kimi qeydiyyatı ləğv edilir:

• Qanuna əsasən məşğul şəxs hesab edildikdə;

• “Əmək pensiyaları haqqında” və ya “Sosial müavinətlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunlarına müvafiq olaraq yaşa görə əmək pensiyası və ya yaşa görə müavinət təyin edilməsi üçün əsaslar yarandıqda;

• Vəfat etdikdə və ya məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı əsasında xəbərsiz itkin düşmüş və ya ölmüş elan edildikdə;

• Təqdim olunmuş sənədlərdə və məlumatlarda təhrif olunmuş və ya düzgün olmayan məlumatlar aşkar olunduqda; (təkrar 1 (bir) aydan sonra müraciət etmək hüququna malikdir);

• İşsiz kimi qeydiyyatdan çıxarılma barədə elektron ərizə təqdim edildikdə;

• Təhsil müəssisəsinə əyani qəbul olunduqda.

Aşağıdakı şəxslərin işsiz kimi qeydiyyata alınmasına yol verilmir:

– Qanuna əsasən məşğul şəxslərə aid edilənlər;

– 15 yaşına çatmayanlar;

– Təhsil müəssisəsində əyani təhsil alanlar;

– “Əmək pensiyaları haqqında” və ya “Sosial müavinətlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə müvafiq olaraq yaşa görə əmək pensiyası və ya yaşa görə müavinət təyin edilmiş şəxslər;

– Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 74-cü maddəsinin 1-ci hissəsində və 75-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” və “c” bəndlərində göstərilən, habelə işsiz və işaxtaran şəxslərin haqqı ödənilən ictimai işlər ilə bağlı əmək münasibətlərinə xitam verildiyi hallar istisna olmaqla, göndəriş əsasında bağlanılmış əmək müqaviləsinə bu müqavilə ilə müəyyən edilmiş müddətdən əvvəl öz təşəbbüsü ilə xitam verən şəxslər, 6 ay müddətində;

Məşğul şəxslər dedikdə “Məşğulluq haqqında” Qanunun 4-cü maddəsinə əsasən, aşağıdakılar nəzərdə tutulur:

• Muzdla işləyənlər – Əmək Məcəlləsinə uyğun olaraq işəgötürənlə əmək müqaviləsi bağlayaraq, müvafiq iş yerlərində əmək fəaliyyətini əməkhaqqı müqabilində yerinə yetirən şəxslər;
• Mülki-hüquqi xarakterli müqavilələrlə işləyənlər – Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə uyğun olaraq qarşı tərəflə müqavilə bağlayıb əmək münasibətləri yaratmadan müəyyən haqq müqabilində işləri (xidmətləri) yerinə yetirən şəxslər;
• Sahibkarlar, mülkiyyətində kənd təsərrüfatına yararlı torpaq payı olanlar, ailə kəndli təsərrüfatının üzvləri;
• Haqqı ödənilən vəzifəyə seçilənlər, təyin və ya təsdiq edilənlər;
• Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində xidmət edənlər;
• Ödənişli fəaliyyətlə məşğul olan ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində əyani tahsil alanlar;
• Azərbaycan Respublikasının ərazisində qanuni əsaslarla haqqı ödənilən əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər;
• Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda qanuni əsaslarla əmək faaliyyəti ilə məşğul olan Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları.

İşsizliyə görə aylıq sığorta ödənişinin hesablanması qaydası

Sığorta ödənişinin hesablanması üçün sığortaolunanın itirilmiş orta aylıq əməkhaqqı onun sığorta hadisəsinin baş verdiyi tarixdən əvvəlki 12 tǝqvim ayının əməkhaqqının cəmlənmiş məbləğini 12-yə bölməklə tapılır. Sığortaolunan əvvəlki 12 təqvim ayının bütün aylarını tam işləmədikdə (lakin sığorta hadisəsinin baş verdiyi tarixdən əvvəlki 24 təqvim ayı ərzində 12 təqvim ayından az olmayan müddətə sığorta stajına malikdirsə), sığortaolunanın itirilmiş orta aylıq əməkhaqqı məbləği onun əvvəlki 24 təqvim ayı ərzində faktiki tam işlədiyi aylarda hesablanmış əməkhaqqının cəmlənmiş məbləğinin faktiki tam işlədiyi ayların sayına bölünməsi yolu ilə hesablanır.

Misal 1: Sığortaolunanın işsiz kimi qeydiyyata alınmasından əvvəlki 12 aylıq dövrdə aylıq qazancı sabit 550 manat olub. Onun orta aylıq əməkhaqqı məbləği də 550 manat olacaq.

Misal 2: Sığortaolunan işsiz kimi qeydiyyata alınmasından əvvəlki 12 aylıq dövrdə 8 ay çalışıb. Lakin işsiz kimi qeydiyyata alınmasından əvvəlki 24 təqvim ayı ərzində 12 təqvim ayından az olmayan müddətə sığorta stajına malikdir. Sığortaolunanın aylıq qazancı aşağıdakı şəkildə olub:

Bu halda orta aylıq qazanc aşağıdakı şəkildə hesablanacaq:

Nümunəmizdə sığortaolunanın 5 ay “A” MMC-da, 8 ay isə “B” MMC-də sosial sığorta stajı vardır. Sığortaolunanın əvvəlki 24 təqvim ayı ərzində faktiki tam işlədiyi aylarda hesablanmış əməkhaqqının cəmlənmiş məbləğinin faktiki tam işlədiyi ayların sayına böləcəyik.

3399 + 3200 = 6599 manat;
6599 : (8+5) = 507.62 manat.

Sığorta ödənişinin hesablanması üçün orta aylıq əməkhaqqının məbləği elektron informasiya sistemində sığortaolunanın sığorta haqları üzrə hesabatlarda olan aylıq əməkhaqqı barədə məlumatları əsasında müəyyən edilir.

Sığorta ödənişi sığortaolunanların “Məşğulluq haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə işsiz kimi qeydiyyata alındığı aydan sonrakı ayın ilk günündən hesablanır. Sığorta ödənişinin məbləği əvvəlki ildə ölkə üzrə orta aylıq əməkhaqqı məbləğindən çox və minimum sığorta ödənişi məbləğindən az ola bilməz.

Dövlət Statistika Komitəsinin 17.01.2023-cü il tarixli məlumatına əsasən, 2022-ci ilin yanvar-noyabr aylarında ölkə iqtisadiyyatında muzdla çalışan işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqı əvvəlki ilin müvafiq dövrünə nisbətən 14,6 faiz artaraq 829,9 manat olub. Deməli, həmin ildə sığorta ödənişi 345 manatdan az, 829,9 manatdan çox ola bilməz.

Qeyd edək ki, minimum sığorta ödənişi müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş minimum aylıq əməkhaqqı məbləğinə bərabər tutulur. 2022-ci il yanvarın 1-dan minimum əməkhaqqının məbləği 300 manatdan 345 manata qaldırıldığı üçün, hazırda minimum sığorta ödənişinin məbləği 345 manatdır.

Sığorta ödənişinin ödənilməsi

“İşsizlikdən sığorta haqqında” qanunun 17-ci maddəsinə əsasən, ilk dəfə təyin olunan sığorta ödənişi işsizlik müddətinin davamlılığına uyğun olaraq aşağıdakı faiz dərəcələrinə mütənasib şəkildə, lakin minimum sıgorta ödənişinin məbləğindən az olmayaraq ödənilir.

• ilk 2 təqvim ayı üçün – 100 faiz;
• 3-4-cü təqvim ayları üçün – 80 faiz;
• 5-6-cı təqvim ayları üçün – 70 faiz.

Təkrar müraciət zamanı minimum sığorta ödənişi ödənilir.

Mənbə: vergiler.az