Təmir xərclərinin məhdudlaşdırma hədləri
Əsas vəsaitlərin amortizasiya (köhnəlmə) xərclərinin gəlirdən çıxılması qaydaları ilə yanaşı təmir xərclərinin gəlirdən çıxılan xərc kimi qiymətləndirilməsi mühasibləri maraqlandıran hallardan biridir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması, amortizasiyadan fərqli olaraq, yalnız əsas vəsaitlər üçün nəzərdə tutulub, yəni əsas vəsait sayılmayan yaxud sayıla bilməyən heç bir aktivin təmir xərci gəlirdən çıxılmır.
Çəkilən təmir xərclərini:
- əsas vəsaitin qalıq dəyərinə əlavə edə bilərik;
- yaxud da gəlirdən çıxarıq.
Təmir xərcini çıxırıqsa, mütləq əsas vəsaitin əvvəlki ildə qalıq dəyərini bilməliyik. Bu o deməkdir ki, balansda olmayan, habelə hesabat ilində alınan əsas vəsaitlərə çəkilən təmir xərclərini gəlirdən çıxılan xərc kimi qiymətləndirə bilmirik.
Təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması qaydası Vergi Məcəlləsinin 115-ci maddəsində şərh olunub. Həmin maddənin birinci bəndində il ərzində gəlirdən çıxılan belə xərc məbləğlərinin məhdudlasdırılma qaydaları şərh olunur. Həmin qaydalara görə gəlirdən çıxılan təmir xərclərinin məhdudlaşdırılması əsas vəsait kateqoriyalarının əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyərinə əsasən aparılır. Bu zaman qalıq dəyərinin:
- bina, tikili, qurğulara görə 2;
- maşın, avadanlıq, nəqliyyat vasitələri, hesablama texnikası (yüksək texnologiyalar məhsulu) üzrə 5;
- digərləri üzrə 3 faizi məhdudlaşdırma həddi kimi qəbul edilir.
Köhnəlmə hesablanmayan əsas vəsaitlərə məhdudlaşdırma həddi “0” faiz müəyyən olunub. Onlara çəkilən təmir xərclərini kapitallaşdırıb, həmin vəsaitin qalıq dəyərinin üzərinə gəlirik. Bu qrupa aşağıdakılar aiddir:
- konservasiya edilmişlər;
- istifadəyə verilməmişlər.
Hesabat ilində yeni alınmış yaxud qalıq dəyəri “0”-a bərabər olan əsas vəsaitlərə çəkilən xərclər kapitallaşdırılaraq qalıq dəyərini artırır. Yalnız bundan sonra amortizasiya aparılır.
Gəlirdən çıxılan təmir xərcləri
Diqqət etmək lazımdır ki, əsas vəsait üzrə qalıq dəyərinin məbləği 500 manatdan yaxud həmin aktivin ilkin dəyərinin 5 faizindən az olarsa, qalıq dəyəri gəlirdən çıxıla bilər. Bu hal onun tam amortizasiya olunması deməkdir. Qalıq dəyəri “0” kimi qiymətləndirilsə də, onlar digər əsas vəsaitlərlə birgə uçotda alınmadır.
Nümunə 1: 2019-cu ilin sonuna balansında 45000 manat qalıq dəyərinə malik nəqliyyat vasitəsi olan müəssisə, 2020-ci ildə 55000 manatlıq yeni nəqliyyat vasitəsi alır. Eyni zamanda əvvəlki ildə alınmış nəqliyyat vasitəsinin təmirinə 4000 manat xərc çəkib. Təmir xərclərinin nəqliyyat vasitəsinə təsirini müəyyən edək:
2020-ci ildə əlavə olaraq 55000 manatlıq nəqliyyat vasitəsi alınsa da, kateqoriya üzrə keçən ilə qalıq dəyəri 45000 təşkil etdiyindən, məhdudlaşdırılan hədd 2250 (45000 * 5%) manat olacaq.
Təsdiq edilmiş sənədlərlə təmirə 4000 manat xərc çəkilib, odur ki, 2250 manat birbaş gəlirdən çıxılan xərclərə aid ediləcək, 1750 (4000-2250) manat isə əsas vəsaitin dəyərinin üzərinə gələcəkdir.
Nümunə 1: Otel və turizm fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi şəxsin 2020-ci il üçün təmir xərcləri qalıq dəyəri 12000 olan, konservasiya edilmiş əsas vəsaitlər üzrə 2100 manat, ofisdəki ana kompüter üzrə (qalıq dəyəri 2400 ) 550 manat olmuşdur. Eyni zamanda hüquqi şəxs turistlərin istirahəti üçün otel ətrafında torpaq üzərində yaxşılaşdırma işləri aparıb. 2020-ci il üçün hüquqi şəxsin hansı xərcləri tanınacaqdır?
Burada qeyd etdiyimiz kimi konservasiya edilmiş əsas vəsaitlərə nə amortizasiya hesablanmır, nə də təmir xərci gəlirdən çıxılmır. 2100 manat qalıq dəyərinin üzərinə gələrək, onu 14100 (12.000 + 2100) manat çatdıracaq
Yüksək texnologiyalar məhsulu hesab edilən kompüterə çəkilmiş 550 manatdan yalnız 120 (550 * 5%) manatının gəlirdən birbaşa çıxılmasına icazə verilir. 430 (550 – 120) manat onun dəyərini artıracaqdır.
Torpaqlar isə amortizasiya olunmayan aktivlərdir. Bu səbəblə , onların yaxşılaşdırılmasına çəkilmiş xərcləri təmir xərci kimi gəlirdən çıxmaq olmaz, yalnız kapitallaşdırılıb amortizasiya edilə bilər.
Deməli müəssisənin xərcləri:
Yüksək texnologiyalar məhsulu üzrə təmir xərcləri: 120 manat
Yüksək texnologiyalar məhsulu üzrə amortizasiya xərcləri: (2400 + 430 )*25%=707.5 manat.
Mənfəət vergisi məqsədləri üçün müəssisənin gündəlik fəaliyyətində istifadə etdiyi digər əsas vəsaitlərə çəkilmiş təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması yuxarıda qeyd etdiyimiz limitlər daxilində aparılır.
“Gəlirdən çıxılmalı olan təmir xərclərinin məhdudlaşdırılan həddi barədə” AR NK- nin müvafiq qərarına əsasən: “Növbəti vergi illərində təmir xərclərinin gəlirdən çıxılan məbləği, əvvəlki illərdəki məhdudlaşdırılan həddə uyğun olaraq hesablanmış məbləğ ilə xərclərin faktiki məbləği arasındakı fərq qədər artırıla bilər.”
Çəkdiyiniz xərc normadan artıq yaxud normadan az ola bilər.
- əgər sənədlərlə təsdiq edilən faktiki xərciniz normadan azdırsa, o zaman faktiki xərc məbləği gəlirdən çıxılır.
- sənədlərlə təsdiqlənən faktiki xərclər normadan artıqdırsa, cari vergi ilin sonunda artıq məbləğ əsas vəsaitin qalıq dəyərinin artımına aid edilir.
Nümunə 3: “A” firması 2014-cü ildən balansında olan avadanlığı 2019-cu ildə amortizasiya edərkən qalıq dəyəri 380 manata düşmüşdür. 2020-ci ildə həmin əsas vəsaitə təmir xərci çəkilməyib. 2021-ci ildə əsas vəsaitə 1050 azn dəyərində təmir xərci çəkilmişdir.
Deməli. 2020-ci ildə 380 manat məbləğ tam şəkildə xərcə salınıb silindiyi üçün 2021-ci ilin əvvəlinə qalıq dəyər 0 olmuşdur. Bu o deməkdir ki, 2021-ci ilin sonuna qalıq dəyər 1050 azn müəyyən edilməklə həmin məbləğdən 1050 * 20%=210 manat amortizasiya xərci hesablanacaqdır.
VM-də qeyd edilən gəlirdən çıxılan xərclərə tətbiq edilən məhdudlaşdırma hədləri ümumi xərc məbləğlərinin məhdudlaşdırılması demək deyil. Sadəcə bu hədələrdən yuxarı təmir xərcləri əsas vəsaitin üzərinə gələcəkdir.
Əsas vəsaitlərin icarəsi zamanı təmir xərcləri
Belə hal da ola bilər:
- əsas vəsaitə təmir xərci çəkilir;
- bunun təsdiqedici sənədləri var;
- əsas vəsait istifadə edilən olmaqla, qalıq dəyəri 0 bərabər deyil.
Amma, bunlara baxmayaraq, ona çəkilmiş xərc gəlirdən çıxılmır. Belə hallara icarə münasibətləri zamanı, müəssisənin balansında olmayan əsas vəsaitlərə bağlı rast gəlinə bilər. Bildiyimiz kimi, icarənin iki forması mümkündür:
- maliyyə icarəsi;
- əməliyyat icarəsi.
Maliyyə icarəsi praktikada daha çox “maliyyə lizinqi” yaxud “lizinq” kimi tanınır. Düzdür, bu anlayışlar arasında bərabərlik işarəsi qoymaq üçün bir sıra xüsusi hallar yerinə yetirilməlidir.
Əgər maliyyə icarəsi üzrə əsas vəsait sizin balansa keçibsə, mülkiyyətin icarəyə verəndə qalmasına baxmayaraq, çəkilmiş təmir xərcləri yuxarıda dediyimiz ümumi qaydalar daxilində gəlirdən çıxıla yaxud əsas vəsaitin dəyərinə daxil edilə bilər. Bu zaman əsas şərt, çəkilən təmir xərclərinin icarəyə verən tərəfindən kompensasiya edilməməsi yaxud icarə məbləği ilə əvəzləşdirməmiş olmasıdır. Belə ki, gəlirdən eyni xərci 2 dəfə çıxa bilmərik. Həmçinin eyni ildə icarəyə verən şəxsin çəkdiyi xərclər də təmir xərci kimi gəlirindən çıxılmır.
Əgər maliyyə icarəsi üzrə əsas vəsait sizin balansa keçibsə, mülkiyyətin icarəyə verəndə qalmasına baxmayaraq, çəkilmiş təmir xərcləri yuxarıda dediyimiz ümumi qaydalar daxilində gəlirdən çıxıla yaxud əsas vəsaitin dəyərinə daxil edilə bilər. Bu zaman əsas şərt, çəkilən təmir xərclərinin icarəyə verən tərəfindən kompensasiya edilməməsi yaxud icarə məbləği ilə əvəzləşdirməmiş olmasıdır. Belə ki, gəlirdən eyni xərci 2 dəfə çıxa bilmərik. Həmçinin eyni ildə icarəyə verən şəxsin çəkdiyi xərclər də təmir xərci kimi gəlirindən çıxılmır.
Nümunə 4: Şirkət maliyyə icarəsi ilə əvvəlki ilin sonuna qalıq dəyəri 9500 manat olan əsas vəsait almış, ona 350 manat təmir xərci çəkmiş, ayın sonu icarə ödənişini 350 manat ödəyərək əvəzləşdirmişdir. Şirkətin ümumi gəlirləri 110000 manatdır. Gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı sənədlərlə təsdiq edilən 35000, yalnız qəbzlərlə təsdiqlənən 1300, sosial xarakterli 2000 manat xərci olmuşdur.
Mənfəət vergisinin hesablanması üçün yalnız gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı sənədlərlə təsdiq edilən xərclər gəlirdən çıxıla bilər: (110.000 – 35000)* 20% = 15000 manat.
“Təmir məsrəflərinin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinə dair qaydalar”a əsasən əməliyyat icarəsi zamanı çəkilən məsrəflər təmir xərci kimi gəlirdən çıxılmır, amma VM-ə əsasən bu xərclərin amortizasiya ayırması formasında gəlirdən çıxılması mümkündür. İcarəyə götürülmüş əsas vəsaitlərin təmir xərcləri VM-in 115.4 – 115.6-1 maddələri ilə tənzimlənir. Tikinti sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisələrin icarəyə götürdükləri əmlaka çəkdikləri təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması haqqında burada ətraflı verib. Nəqliyyat vasitələrinin təmirinə çəkilən xərclər də müəyyən şərtlər daxilində gəlirdən çıxıla bilər.
