Blog Full

Mühasibat uçotunun hesablar planı mühasiblərin həmişə diqqətində olan sənəddir. Ondan istifadə zamanı rast gəlinən bəzi anlayışları Zərdab Peşə Liseyinin müəllimi, Accounting.Az saytının redaktoru Cəmil Əsədov şərh edir.

Tənzimləyici normativ hüquqi aktlar

Mühasiblərə məlumdur ki,  “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunun 3-cü maddəsi bütün mühasibat uçotu subyektlərini mühasibat uçotu aparmağa məcbur edir.

Uçot, ümumi qaydalara uyğun olaraq, hesablarda ikili yazılışdan istifadə etməklə aparılır. Hesablar Maliyyə Nazirliyinin əmri ilə təsdiq edilən (kredit təşkilatları istisna olmaqla) Hesablar Planında əks olunur.

Hesablar planı dövlət səviyyəsində normativ hüquqi akt kimi təsdiq edilən icmal sənəddir. Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən iqtisadi subyektlərdə muhasibat uçotunun beynəlxalq standartlara uyğun aparılması və hesablar planının tətbiqi qaydaları bir neçə sənəd əsasınsa tənzimlənir.

• “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”.
• “İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”;.
• “Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”.

Kredit təşkilatlarında uçotun aparılması üçün Mərkəzi Bankın “Azərbaycan Respublikasının bank sistemi üçün Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Metodiki Göstərişlər”-i tətbiq olunur.

Hesablar planından istifadənin məqsədi

Mühasibat uçotunun hesablar planı müəssisənin balansının tərtibi zamanı istifadə edilən sənədlərin hazırlanması üçün əsas mənbədir. Təşkilatlar hesabların daxili planına uyğun olaraq müxtəlif təsərrüfat əməliyyatlarının standartlaşdırılmış uçotunu aparırlar. Belə əməliyyatlara aşağıdakıları nümunə göstərmək olar:

• öhdəliklərin yerinə yetirilməsi;
• aktivlərin idarə edilməsi;
• vəsaitlərin xərclənməsi və s.

Mühasibat uçotunun hesablar planına aşağıdakı elementlər daxildir:

• əsas hesabların nömrələri, adları;
• subhesabların nömrələri, adları.

Əksər hallarda təsərrüfat əməliyyatlarını tam əks etdirmək üçün Maliyyə Nazirliyinin təsdiq etdiyi hesabların daha təfərrüatlı olması lazım gəlir. Bunun üçün analitik hesablardan istifadə edilir.

Əsas anlayışlar

Hesablar planını daha yaxşı başa düşməyə kömək edəcək bəzi anlayışları nəzərdən keçirək.

Mühasibat balansı əmlakın dəyəri və şirkətin öhdəlikləri haqqında məlumatları özündə əks etdirən hesabat növüdür. Cədvəl şəklində olan hesabat iki bölmədən ibarətdir: aktivlər və öhdəliklər. Birincisi ikinciyə bərabər olmalıdır, buna görə də “balans” adlanır.

Müxabirləşmə iki hesabdan (debet, kredit) istifadə edən mühasibat yazılışıdır. Məsələn, şirkət işçiyə (təhtəlhesab şəxsə) kassadan 200 manat verib. Muhasibat qeydlərinin aparılması üçün iki hesabdan istifadə olunur: 221-ci “Kassa” və 224-cü “Təhtəlhesab şəxslər” hesabları.

Şirkət pul verdi, buna görə 221-ci hesabdakı məbləğ 200 manat azalacaq.

Hesablar planından istifadə etməklə müxtəlif növ əməliyyatlar yaradılır və müəssisənin istənilən təsərrüfat əməliyyatlarını əks etdirilir.

İkili yazılış maliyyə əməliyyatının iki hesabda (kredit, debet) bərabər məbləğdə göstərildiyi mühasibat uçotunun aparılması metodudur, vəsaitlərin haradan gəldiyi, hara getdiyi belə əks olunur.

Hesablar planının tərkib hissələri

Plana təsərrüfat əməliyyatlarını və uçotunu əks etdirən hesablar daxildir. Hər bir hesab onu mühasibat uçotu sistemində təyin etməyə imkan verən unikal nömrəyə malikdir. Hesablar planı özündə hesablar qrupunu birləşdirən bölmələrdən ibarətdir.

Bölmələr: Maliyyə Nazirliyi hesablar planını doqquz bölmədən ibarət olmaqla təsdiq edib. Hər bir bölmə müvafiq əməliyyatlar aparıldıqda mühasiblərin istifadə etməli olduqları hesabların siyahısını ehtiva edir.

Hesablar: hər bir bölməyə əməliyyatların uçotunu, habelə təhlilini asanlaşdırmaq üçün məcburi hesablar daxildir.

Subhesablar: Mövcud planda subhesabların siyahısı var, lakin mühasibat uçotu subyektləri fəaliyyətlərinin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq öz subhesablarını daxil edə bilərlər.

Hər bir hesabın bu hesabdan istifadə etməklə hansı əməliyyatların əks oluna biləcəyinin izahı var. Məsələn, 101 №li hesab üzrə əməliyyatlar belə şərh olunub: “Qeyri-maddi aktivlər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üzrə uzun müddət istifadə edilən təcrübə-konstruktor işləri, proqram təminatı, patentlər, müəllif hüquqları, lisenziyalar, ticarət markaları və digər qeyri-maddi aktivlərin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Qeyri-maddi aktivlər ilkin olaraq qiymətləndirilməsi ilkin dəyəri əsasında aparılır.”

Mühasibat uçotu sisteminin əsas subyektləri

Aktivlər  balansın tərkib hissədir, müəssisənin əmlakının dəyəri və tərkibi haqqında məlumat verir. Onlar müəssisədə  gəlir yaratmaq üçün zəruridir, məsələn, pul vəsaitləri, daşınmaz əmlak, nəqliyyat vasitələri, avadanlıqlar, materiallar və s. Aktivlərin uçotunu aparmaq üçün mühasiblər hesablar planının 10-dan 24-ə qədər olan maddələri üzrə açılmış hesablardan istifadə edirlər.

Öhdəliklər – bu, balansın aktiv komponentinin əksi, gəlir yaratma mənbələridir. Öhdəliklərin əsas hissəsini nizamnamə kapitalı, səhm əsaslı kapital, əlavə kapital, ehtiyat fondu, borc vəsaitləri və s. təşkil edir. Onların uçotu mühasibat uçotunun hesablar planının 3-cü “Kapital” bölməsinə aid olan hesablar üzrə aparılır.

Qısamüddətli və uzunmüddətli öhdəliklər – bunlara müəssisənin müxtəlif ödənişlər üzrə maliyyə öhdəlikləri daxildir, məsələn, vergilər, kreditlər, kreditor borclar və sair. Onların uçotu 40-44 (uzunmüddətli öhdəliklər), 50-54 (qısamüddətli öhdəliklər) maddələri üzrə açılmış hesablar üzrə aparılır.

Gəlir, xərclər, mənfəət (zərər), mənfəət vergisi – əsas mühasibat hesabları qruplarıdır. Gəlir və xərc arasındakı fərq iqtisadi fəaliyyətin əsas göstəricisi – mənfəəti təşkil edir. Uçot hesablar planını 7-9-cu bölməsi üzrə qruplaşdırılmış hesablar üzrə aparılır.

Hesablar sistemindən mühasibat uçotu subyektləri maliyyə əməliyyatlarının uçotunu, habelə nəzarətini həyata keçirmək məqsədi ilə istifadə edilir.

Hesablar planından istifadə edərək mühasiblər bütün əməliyyatları qeyd edir və uçotunun tələblərinə uyğun hesabatlar hazırlayırlar.

Əmək hüququ əməyin təşkili və istifadəsi prosesində inkişaf edən ictimai münasibətləri tənzimləyən hüquq normalar məcmusudur. Hər bir vətəndaş əmək müqaviləsini bağladığı andan etibarən əmək hüquq münasibətlərinə daxil olmuş sayılır. Əmək münasibətləri iştirakçılarının hüquq və vəzifələri dövlət hakimiyyət orqanı tərəfindən qəbul edilmiş normativ aktlar və tərəflərin razılığı ilə müəyyən olunur.

Qadınların əmək hüququ

Qadınların əmək hüquqları Əmək Məcəlləsinə uyğun tənzimlənir. Qadın hüquqları vətəndaşlığından, yaşından, irqindən, etnik mənsubiyyətindən və dinindən asılı olmayaraq hər bir qadına xas olan və ayrılmaz hesab edilən hüquqlardır. Qanunvericiliyə əsasən əmək münasibətlərində qadınlara bir çox güzəşt və təminatların müəyyən edilməsi ayrı-seçkilik hesab edilmir.

Qadın əməyinin məhdudlaşdırılması

Müəyyən hallarda tətbiq edilən məhdudlaşdırmalar heç də, qadınların əmək hüququnun pozulmasına yönəlməyib. Əsas məqsəd müəyyən hallarda qadınların özlərinin və uşaqlarının sağlamlığının qorunmasıdır. Belə hallar aşağıdakılardır:

• hamilə, 14 yaşına çatmamış və yaxud 18 yaşınadək  sağlamlıq imkanları məhdud uşağı olan qadınlar gecə vaxtı görülən işlərə yalnız onların razılığı ilə cəlb edilə bilərlər (ƏM maddə 98);
• hamilə və 3 yaşdan kiçik uşağı olan qadınların gecə işlərinə, iş vaxtından artıq işlərə, istirahət və bayram günlərində işə cəlb edilməsi, habelə onların ezamiyyətə göndərilməsi onların, eləcə də uşağın həyat və ya sağlamlığına təhlükə yaranmaması barədə həkim rəyi olduqda mümkündür.(ƏM maddə 242);
• hamilə qadınlar üçün tibbi rəyə əsasən xidmət norması azaldılmalı və ya onlar daha yüngül işə keçirilməlidir; yaş yarımına çatmamış uşağı olan qadınlar əmək funksiyasını yerinə yetirməklə yanaşı uşağı yedizdirməkdə müəyyən çətinliklərlə rastlaşa bilərlər. Bu zaman qadınların əmək hüququnu təmin etmək məqsədi ilə işəgötürən onları uşaq yaş yarıma çatanadək əməkhaqqı saxlanmaq şərtilə daha yüngül işlə təmin etməli və uşağı yedizdirmək üçün zəruri şərait yaratmalıdır (ƏM maddə 243).

Əmək müqaviləsi ilə bağlı güzəşt və imtiyazlar

Hamilə və 3 yaşı tamam olmayan qadınlarla:

• əmək müqaviləsi bağlanarkən sınaq müddəti təyin edilmir (ƏM maddə 52);
• əmək müqaviləsi işəgötürən tərəfindən ləğv edilə bilməz (ƏM maddə 79);
• əmək müqaviləsi bağlanmasına bu səbəblərdən imtina edə bilməz.

Sonuncu tələb işəgötürənin müvafiq işi olmadığı, həmçinin qadın əməyindən istifadənin qadağan edildiyi iş yerlərinə işə götürməkdən imtina olunduğu hallarda tətbiq olunmur. Müqavilənin bağlanmasından imtina edildiyi halı işçi qadınların əmək hüququnun pozulması hesab edərsə, işəgötürəndən imtinanın səbəbini yazılı şəkildə tələb edə bilər (ƏM maddə 240).

İşçilərin qiymətləndirilməsi zamanı qadın hüquqları

İşçilərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi iş yerlərinin attestasiyası, əməkdaşların sertifikasiyası formasında həyata keçirilə bilər. Hamilə qadınlar, uşağı 3 yaşı tamam olanadək sosial məzuniyyətdə olan və həmin məzuniyyət müddətindən sonra 1 ildən az müddətdə çalışan qadınlar:

• attestasiya olunmaqdan azaddır (ƏM maddə 66);
• sertifikasiyadan keçirilmir (tibb, əczaçılıq sahəsində və məktəbəqədər, ümumi təhsil müəssisələrində çalışan qadınlara şamil edilir) (ƏM maddə 67.1-67.2).

Hamilə qadınların məzuniyyət hüququ

Məzuniyyətlərin düzgün verilməsi qadınların əmək hüququnun təmin edilməsinin bir hissəsidir.

• hamiləlik müddətində və doğuşdan sonrakı dövr üçün işləyən qadınlara 126 təqvim günü (doğuşdan əvvəl 70 və doğuşdan sonra 56 təqvim günü) müddətində ödənişli məzuniyyət verilir. Doğuş çətin olduqda, iki və daha çox uşaq doğulduqda doğuşdan sonrakı məzuniyyət 70 təqvim günü müddətində təyin edilir (ƏM maddə 125);
• qadınlar müqavilənin bağlandığı vaxt nəzərə alınmadan hamiləlik və doğuşa görə sosial məzuniyyətdən əvvəl və yaxud sonra birinci iş ili üçün əmək məzuniyyətindən istifadə hüququna malikdir (ƏM maddə 131).

Qısaldılmış iş vaxtı

• hamilə, yaş yarımadək uşağı olan qadınlar və 3 yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən valideynlər üçün qısaldılmış iş vaxtının müddəti 36 saatdan artıq olmamalıdır (ƏM maddə 91);
• bir yaş yarımdan kiçik uşağı olan işləyən qadınlara istirahət və yemək üçün fasilələrə əlavə olaraq, uşağı  qidalandırmaq üçün hər 3 saatdan bir  ən azı 30 dəqiqə davam edən əlavə fasilələr verilir. Bu işləyən qadınların əmək hüququnun təmin edilmsində mühüm şərtdir. Əgər işləyən qadının bir yaş yarımdan kiçik 2 və daha çox uşağı varsa, qidalanma fasiləsinin müddəti ən azı 1 saat müəyyən edilir. Həmin fasilələr iş vaxtına daxil edilir və orta əməkhaqqı saxlanılır (ƏM maddə 244);
• ola bilər ki, işçinin fizioloji vəziyyəti  (hamiləlik) əmək funksiyasını normal iş vaxtı müddətində yerinə yetirməyə imkan verməsin. Bu halda müvafiq tibbi rəyə əsasən işəgötürən həmin işçiyə natamam iş vaxtı (iş günü, yaxud iş həftəsi) müəyyən etməyə borcludur. Bu qayda həmçinin, 14 yaşına çatmamış və yaxud  18 yaşınadək  sağlamlıq imkanları məhdud uşağı olan qadınların əmək hüququnun qorunması məqsədi ilə də tətbiq edilir. Bu halda qadının gündəlik və ya həfləlik iş vaxtının müddəti tərəflərin razılığı ilə müəyyən olunur ( ƏM maddə 94).

Yuxarıda qeyd edilənlərə əlavə olaraq qeyd edə ki, hamilə və 3 yaşınadək uşağı olan qadınların həm özünün, həm də uşağının tibb müəssisələrində dispanser və ambulator müayinələrinin keçirildiyi, həkim məsləhətləri aparıldığı günlərdə orta əməkhaqqı saxlanılır. Belə müayinələrin keçirilməsi üçün işəgötürən qadınların əmək hüququ qorumaq məqsədi ilə hökmən hamilə qadınlara zəruri şərait yaratmalıdır (ƏM maddə 245).

Məlum olduğu kimi, Vergi Məcəlləsində kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı fəaliyyəti üzrə mənfəət, habelə bu fəaliyyət üzrə satışdankənar gəlirlər və dividend gəlirləri 2024-cü il yanvarın 1-dək mənfəət vergisindən azad edilib. Bilmək istəyirəm ki, bu güzəştlər 2024-cü ildən sonra da davam edirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları, torpaq vergisi istisna olmaqla, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş mənfəət vergisini, əlavə dəyər vergisini, sadələşdirilmiş sistem üzrə vergini, eyni zamanda həmin fəaliyyət prosesində istifadə olunan obyektlərdən əmlak vergisini ödəməkdən 2024-cü ilin 1 yanvar tarixinədək, gəlir vergisindən isə müddətsiz azad edilib.

Vergi Məcəlləsində 2024-cü il yanvarın 1-dən edilmiş dəyişikliklərə əsasən, müvafiq azadolmaların, habelə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı ilə əlaqədar hüquqi şəxslərə dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına verilən subsidiyalar və kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçısı olan rezident hüquqi şəxslərin iştirakçılarının bu sahə üzrə dividend gəlirlərinin mənfəət (gəlir) vergisindən azadolması 2024-cü ilin yanvar ayının 1-dən daha 3 il müddətinə artırılıb.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 102.1.11-ci, 102.1.11-1-ci, 106.1.14- cü, 106.1.14-1-ci, 164.1.18-ci, 199.9-cu və 218-1.1.1-ci maddələri.

Mənbə: vergiler.az