Blog Full

Dividend – hüquqi şəxsin öz təsisçilərinin (payçılarının) və yaxud səhmdarlarının xeyrinə xalis mənfəətinin (sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri tərəfindən vergi və xərclər çıxıldıqdan sonra gəlirin) bölüşdürülməsi, o cümlədən hüquqi şəxs ləğv edilərkən xalis mənfəəti hesabına formalaşan əmlakın (aktivlərin) bölüşdürülməsi, habelə səhmlərin (payların) xalis mənfəət hesabına artırılan nominal dəyəri hüdudlarında geri alınması ilə bağlı pul və ya digər ödəmələr şəklində etdiyi ödənişdir. Bəs bu ödənişlərə hansı formada vergi güzəşti tətbiq olunur? Həmin suallara “Business Service Centre” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə aparıcı mütəxəssisi Hüriyyə Abasova aydınlıq gətirir. 

Vergi Məcəlləsində edilmiş son dəyişikliyə əsasən, 01.01.2024-cü il tarixdən etibarən rezident müəssisə tərəfindən ödənilən dividenddən ödəmə mənbəyində 5 faiz dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Dəyişiklikdən əvvəl isə bu vergi 10 faiz dərəcə ilə tutulurdu. Vergi Məcəlləsində edilmiş daha bir dəyişikliyə əsasən isə dövlət hakimiyyəti orqanlarının, büdcə təşkilatlarının, yerli özünüidarəetmə orqanlarının və dövlətin adından yaradılmış publik hüquqi şəxslərin dividend gəlirləri 5 faiz dərəcə ilə vergiyə cəlb olunacaq.

Xatırladaq ki, dəyişiklikdən əvvəl qeyd edilən vergi ödənişlərinə münasibətdə dividend gəlirlərinə görə vergi azadolması tətbiq edilirdi. Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının dividend gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsi ilə, təsisçilərin (payçıların) mülkiyyət növündən asılı olmayaraq, hər bir iştirakçı üçün bərabər iqtisadi şəraitin yaradılması məqsədilə sözügedən azadolma ləğv edilərək 5 faiz dərəcə ilə vergi tutulması istiqamətində Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilib.

Qeyd edək ki, 2019-cu ilin 1 yanvar tarixdən ƏDV ödəyicisi olmayan mikro sahibkarlıq subyekti olan rezident müəssisənin təsisçisi (payçısı) və yaxud səhmdarları olan fiziki şəxslərin dividend gəlirləri müddətsiz olaraq gəlir vergisindən azaddır. 2023-cü il fevralın 1-dən etibarən 5 (beş) il müddətində kütləvi təklif edilmiş və tənzimlənən bazarda ticarətə buraxılmış səhmlər və istiqrazlar üzrə ödənilən dividend, diskont (istiqrazların nominalından aşağı yerləşdirilməsi nəticəsində yaranmış fərq) və faiz gəlirləri də gəlir vergisindən azad edilib.

Misal 1

Hesabat ilinin yekununda “AA” MMC-nin hesabında 50.000 manat bölüşdürülməmiş mənfəət qalıb və müəssisə bu məbləği dividend şəklində səhmdarlar arasında bölüşdürmək qərarına gəlib.

1. Əgər sözügedən müəssisə mikro sahibkarlıq subyekti olan rezident müəssisə deyilsə, bölüşdürülməmiş mənfəətin ödənişi zamanı onun 5 faiz dərəcə ilə vergi öhdəliyi yaranır:

50.000 x 5% = 2500 manat.

2. Əgər müəssisə ƏDV ödəyicisi olmayan mikro sahibkarlıq subyektidirsə, bu zaman dividend ödənişi zamanı müəssisənin vergi öhdəliyi yaranmayacaq.

Lakin bu güzəşt ƏDV ödəyicisi olmayan mikro sahibkarlıq subyektlərinə 2019-cu ilin 1 yanvar tarixindən verildiyi üçün 01.01.2019 tarixdən əvvəl yaranmış xalis mənfəətin bölüşdürülməsi zamanı bu güzəşt tətbiq olunmayacaq.

Misal 2

ƏDV ödəyicisi olmayan mikro sahibkarlıq subyekti sayılan “BB” MMC 2017-ci ilin yekununda hesabında yaranmış 10.000 manat bölüşdürülməmiş mənfəəti ödəmək qərarına gəlir.

1) Əgər bu hal 2023-cü ildə baş versəydi, onun 10 faiz vergi öhdəliyi yaranacaqdı. Belə ki, 2023-cü ilin 31 dekabr tarixinədək dividend ödənişi zamanı vergi faizi 10 faiz təşkil edirdi.

2) Əgər bu hal 2024-cü ildə baş verirsə, onun 5 faiz vergi öhdəliyi yaranır.

Dividend gəlirləri üzrə verilmiş bu vergi güzəştləri vəsitəsilə respublikamızın regionda əlverişli investisiya mühitinə malik ölkəyə çevrilməsinə təkan vermək, kapital bazarlarında səhmlərə investisiyanı təşviq etmək, kapital bazarı iştirakçısı olmayan investorlar üçün sabit və aşağı dərəcəli vergi mühitinin formalaşmasına nail olmaq, sosial xarakterli vergi güzəştləri ilə əhalinin vergi yükünün azaldılması, “kölgə iqtisadiyyatı”na qarşı mübarizə tədbirlərinin təkmilləşdirilməsi kimi hədəflərə çatmaq məqsədi hədəflənir.

Əmək məzuniyyətinin verilməsində növbəlilik

Rəsmi əmək müqaviləsi bağlayaraq çalışan bütün işçilərin illik ödənişli məzuniyyət hüququ var. Bunun üçün işəgötürən əmək məzuniyyətlərinin verilməsi məqsədi ilə növbəlilik cədvəli – məzuniyyət qrafiki tərtib edilə bilər. Bu sənəd mezuniyyet hüququna əməl olunmasın təmin edir, məzuniyətlərin il ərzində bərabər paylanmasına kömək edir, bir neçə mütəxəssisin eyni vaxtda mezuniyyetə getməsinin kadr çatışmamazlığına səbəb olmasının qarşısını alır.

Qrafikin hazırlanması:

• istehsalın və işin normal gedişinə kömək edir;
• məzuniyyətlərin düzgün uçotuna dəstək olur;
• işçilərin məzuniyət hüququndan daha səmərəli istifadəsini təmin edir.

Bu yazıda əmək məzuniyyətinin verilməsində növbəlilik, normativ sənədlərə uyğun mezuniyyet qrafikinin tərtib edilməsinin əsasları nəzərdən keçiriləcək.

Əsas və əlavə mezuniyyetlerdən ibarət olan əmək məzuniyyəti təcrübədə daha çox istifadə edilir.

Əmək mezuniyyetlerinde növbəlilik anlayışı Əmək Məcəlləsinin 133-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Bu maddənin icrası növbəlilik cədvəlləri şəklində rəsmiləşdirilir. Növbəlilik deyəndə işçilərin məzuniyətlərinin düzgün sıralama şəklində verilməsi nəzərdə tutulur.

Məzuniyyət qrafiki kim tərəfindən hazırlanır?

Məcəllənin 133.1 maddəsinə görə məzuniyyət qrafiki hər təqvim ili üçün yanvar ayının sonuna qədər (məsələn, 2024-cü il üçün 2024-cü ilin yanvar ayının sonuna) tərtib olunur və həmkarlar ittifaqları təşkilatının (o olmadıqda işçinin rəyi) öyrənilməklə təsdiq edilir.

Qrafik kadrlar şöbəsi yaxud kadrların uçotunun aparılması üzrə məsul şəxs tərəfindən tərtib edilir. İşçi sayı çox olan şirkətlərdə, cədvəl hər bir struktur bölmə üçün tərtib olunur, sonra məlumatları lazım olduqda tənzimləməklə ümumi bir sistemdə birləşdirmək daha rahatdır.

Qrafik hansı işçilər üçün tərtib edilir?

Növbəlilik cədvəli qanunvericiliyə, müəssisədaxili qaydalara uyğun hazırlanan sənəddir və həm işçi, həm də işəgötürən tərəfindən onun icrası məcburidir. Bu sənəddə illik əsas və əlavə məzuniyyət hüququ olan bütün işçilər öz əksini tapmalıdır. Bu, əvəzçilik, habelə məsafədən işləyən işçilərə də aiddir. Yəni, məzuniyyət qrafikinin tərtibi və təsdiqi zamanı əmək münasibətləri olan bütün işçilər nəzərə alınmalıdır.

Məzuniyətin növbəliliyi cədvəli tərtib edilərkən müəyyən kateqoriya işçilərin arzusu nəzərə alınaraq onlara istədiyi müddətdə məzuniyyətlər təyin edilir. Belə işçilərin tərkibi Məcəllənin 133.3 maddəsində verilib, məsələn:

• 14 yaşdan kiçik iki, yaxud daha çox uşağı olan, ya da 18 yaşdan kiçik əlil uşağı olan qadınlar;
• 16 yaşdan kiçik uşaqları tək böyüdən valideyn, ya da qəyyum;
• hərbi qulluqçuların həyat yoldaşı;
• əlillər;
• müharibə veteranları;
• 18 yaşı tamam olmayan işçilər;
• həm işləyən, həm də təhsil alan şəxslər və s.

Müəssisədə bir təqvim ili ərzində yeni işçi işə götürülərsə, o zaman belə bir işçi də cari və ya növbəti təqvim ili üçün məzuniyyət qrafikinə daxil edilməlidir. Həmçinin, işçinin əvvəlki illərdən istifadə olunmamış məzuniyət günləri varsa, onların da cədvələ daxil edilməsi tələb olunur.

Növbəlilik cədvəlinin hazırlanma mərhələləri hansılardır?

Məzuniyyət qrafikinin hazırlanması prosesində bir-neçə mərhələni fərqləndirə bilərik:

1. İşçilərin istəklərinin sorğulanması: qanunvericilikdə işçinin rəyi həmkarlar təşkilatı olmadıqda nəzərə alınır (ƏM, maddə 133.1). Amma korporativ məmnuniyyətin təmin edilməsi məqsədi ilə istənilən halda işçinin istəklərinin sorğulanması tövsiyə olunur, amma bu, növbəliliyin mütləq onların arzusu nəzərə alınmaqla tərtib edilməsi anlamına gəlmir.
2. ƏM-nin 133.3 maddəsinə uyğun əlverişli vaxtda məzuniyyət verilə bilən işçilərin əhatəsi müəyyən edilir. İşçiyə öz arzusu ilə arvadının hamiləliyə və doğuşa görə mezuniyyetde olduğu dövrdə müəssisədə işlədiyi müddətdən asılı olmayaraq əmək məzuniyyəti verilir.
3. Sonra qaralama tərtib edilir, eyni vəzifələrə malik olan işçilərin məzuniyətlərinin eyni vaxta düşüb-düşməməsi, iş yükünün çox olduğu dövrlərdə kifayət qədər işçilərin olub-olmaması yoxlanılır. Lazım gələrsə, qrafikdə düzəlişlər edilir.
4. İmzalama və təsdiq edilmə: məzuniyyət qrafiki kadrlar şöbəsinin rəhbəri (yaxud onun hazırlanmasına məsul olan şəxs) tərəfindən imzalanır, sonra isə müəssisə rəhbərinin imzası ilə təsdiqlənir. Əgər müəssisədə həmkarlar ittifaqı  təşkilatı fəaliyyət göstərirsə,  onun da rəyi nəzərə alınmalıdır. Cədvəl hazır olduqdan sonra müəssisənin bütün işçilərinin nəzərinə çatdırılmalıdır.

Əgər məzuniyyətin vaxtı işçini qane etmirsə, o, bu vaxtın dəyişdirilməsi üçün işəgötürənə müraciət edə bilər. Bu halda tərəflərin qarşılıqlı razılığına əsasən məzuniyətin vaxtının  dəyişdirilməsi mümkündür. Bu halda məzuniyyət qrafikində müvafiq dəyişikliklər edilməlidir.

Məzuniyyətin verilməsi barədə əmr işçinin ərizəsi əsasında mezuniyet vaxtından 5 gün əvvəl verilməli, mezuniyyetin başlanmasına azı 3 gün qalmış isə işçiyə məzuniyyət üçün əməkhaqqı ödənməlidir.

Məzuniyyət qrafikinin tərtib edilməsi

Məzuniyyət qrafikinin tərtibi zamanı nəzərə almaq lazımdır ki, Məcəllənin 137-ci maddəsi əmək mezuniyetinin hissələrə bölünərək  verilməsinə icazə verir, bir şərtlə ki, həmin bölünmüş hissələrdən birinin müddəti 2 təqvim həftəsindən, yəni 14 gündən az olmasın. Hissələrə bölünmüş mezuniyyetin müddətləri məzuniyyət cədvəllərində nəzərdə tutulmalı və müvafiq xanalarda işçilərin razılığını təsdiq edən imzalar olmalıdır.

Qrafikin tərtib edilməsi üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş standart forma yoxdur. İnternetdə axtarış etməklə fərqli forma nümunələri yükləmək olar. Bunlardan bəzisi məzuniyyət uçotunun daha rahat aparılmasın, digəri məzuniyyət müddətlərinin daha əyani görünüşün təmin edir. Bizim fikrimizcə hər iki formadan paralel istifadə etmək mümkündür və əlverişlidir.

 Məzuniyyət qrafiki özündə aşağıdakı məlumatları əks etdirməlidi:

• struktur bölmənin adı;
• işçinin adı, soyadı;
• ştat cədvəlinə uyğun olaraq işçinin vəzifəsi (ixtisas, peşəsi);
• işçinin məzuniyət günlərinin sayı;
• mezuniyyetin başlama və bitmə tarixi və s.

Müəssisədə həmkarlar təşkilatı olduqda, qrafikin onunla razılaşdırılması barədə qeyd olmalıdır. Bunun üçün tərtib edilmiş məzuniyyət qrafiki əvvəlcədən tanışlıq üçün həmkarlar təşkilatına təqdim edilir. Həmkarlar ittifaqı təşkilatı olmadıqda bu barədə qeyd edilməlidir.

Məzuniyyət qarafiki faylını yükləyin: Məzuniyyət qarafiki faylı (14 downloads )