Blog Full

Əməkhaqqının hesablanması və tutulmalar

İşəgötürən işçilərin muzdlu işlə əlaqədar gəlirlərindən bir sıra tutulmalar edir. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 13.2.34 maddəsinə görə fiziki şəxsin muzdlu işlə bağlı aldığı haqq “əməkhaqqı” adlanır. Əməkhaqqı hesablanması zamanı tutulmalar Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Həmin maddəyə görə aşağıdakı hallarda əməkhaqqıdan tutulmalar həyata keçirilə bilər:

• vergi, sosial sığorta və digər icbari ödənişlər üçün;
• işçinin yazılı razılığı olduqda;
• məhkəmənin qərarı ilə müvafiq icra sənədləri əsasında;
• AR ƏM, maddə 175.2-də sadalanan digər hallarda.

Əməkhaqqının hesablanması, vergi, sosial sığorta haqları, icbari tibbi sığorta kimi digər əməkhaqqıdan tutulmaların icrası müəssisənin mühasibat xidməti tərəfindən həyata keçirilən mürəkkəb, həm də əziyyətli bir prosesdir.

Əməkhaqqıdan vergi və digər icbari tutulmalar

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 73-cü maddəsinə görə “…vergiləri və başqa dövlət ödənişlərini tam həcmdə və vaxtında ödəmək hər bir kəsin borcudur.” Vergi və yığımların dövlət büdcə gəlirlərinin formalaşmasında rolu böyükdür. İşçinin əmək müqaviləsi ilə çalışdığı iş yerindən aldığı maaş onun gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir.

İşəgötürən işçiyə əməkhaqqı hesablanması zamanı dövlətin müəyyən etdiyi minimum məbləği nəzərə almalı, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş tutulmaları dəqiq yerinə yetirməlidir.

Qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən vergi və digər icbari ödənişlər üzrə əməkhaqqıdan tutulmaların tərkibi aşağıdakı kimidir:

• gəlir vergisi üzrə tutulma;
• məcburi dövlət sosial sığorta haqqı;
• işsizlikdən sığorta haqqı;
• icbari tibbi sığorta haqqı.

İşçilərə əməkhaqqı hesablanması zamanı “Neft-qaz sahəsində fəaliyyətin və qeyri-dövlət sektorunun Meyarları”-nın təsdiq edilməsi haqqında AR NK-ın qərarı nəzərə alınmalıdır.

İcbari tutulmaların normativ-hüquqi əsasları

Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyicilərində işləyən fiziki şəxslərin əməkhaqlarından tutulmalar aşağıdakı qanunvericilik aktlarına uyğun həyata keçirilir:

• gəlir vergisi üzrə – AR Vergi Məcəlləsi, maddə 101.1;
• sosial sığorta üzrə – “Sosial sığorta haqqında” AR qanunu, maddə 14.3;
• işsizlikdən sığorta haqqı – “İşsizlikdən sığorta haqqında” AR Qanunu, maddə 9;
• icbari tibbi sığorta üzrə – “Tibbi sığorta haqqında” AR Qanunu, maddə 15-10.1.

Əməkhaqqı hesablanması zamanı bu  maddələrdə qeyd edilmiş faiz dərəcələri nəzərə alınır.

Neft-qaz sahəsində və dövlət sektorunda işləyən işçilərdən tutulmalar

Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan, habelə dövlət sektorunda işləyən şəxslərdən gəlir vergisi aylıq əməkhaqqıdan aşağıdakı dərəcələrlə tutulur:

• 2500 manata qədər olduqda 14%;
• 2500 manatdan çox olduqda 350 və əlavə olaraq 2500 manatdan çox olan məbləğin 25%.

Əsas iş yerində muzdlu işlə əlaqədar aylıq gəliri 2500 manatadək olan işçilərdən vergi tutulan məbləğ 200 manat azaldılır (AR VM, maddə 102.1.6).

Bundan başqa əməkhaqqıdan tutulmalar zamanı işçilərə Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş  gəlir vergisindən azadolmalar və güzəştlər tətbiq edilə bilər.

Əməkhaqqı hesablanması zamanı məcburi dövlət sosial sığorta haqqı sığortaedənlər üçün 22%, sığortaolunanın gəlirindən isə 3% həcmində müəyyən olunub.

İşsizlikdən sığorta ödənişi – işçi əməkhaqqı gəlirlərindən 0.5 faiz olmaqla hesablanır.

İşçidən icbari tibbi sığorta üzrə tutulma əməkhaqqı 8000 manatadək olduqda 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissədən 0,5 faiz olmaqla həyata keçirilir.

Əməkhaqqıdan tutulmaların hesablanması nümunələri

“NETT” əməkhaqqı dedikdə vergi, habelə digər ödənişlər tutulandan sonra olan əməkhaqqı (işçiyə yekun verilən məbləğ) başa düşülür.

Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyicilərində işləyən fiziki şəxslərdən əməkhaqqıdan tutulmalar haqqında buradan oxumaq olar.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) İdarə Heyəti (İH) uçot dərəcəsinin 0,25 faiz bəndi azaldılaraq 7,75 %-dən 7,5 %-ə endirilməsi barədə qərar qəbul edib.

Bu barədə AMB-yə istinadən xəbər verilir.

Məlumata görə, faiz dəhlizinin aşağı həddi 6,25 % saxlanlıb, yuxarı həddi isə 0,25 faiz bəndi azaldılaraq 8,75 %-dən 8,5 %-ə endirilib.

“Bu qərar faktiki və proqnozlaşdırılan inflyasiyanın hədəflə (4±2%) müqayisəsi, inflyasiya gözləntilərinin stabilləşməsi, risk balansında baş verən dəyişikliklər nəzərə alınmaqla verilib. Proqnozlaşdırılan inflyasiyanın hədəfdə qalmasını nəzərə almaqla faiz dəhlizinin yuxarı həddinin və uçot dərəcəsinin azaldılması monetar şəraitin yumşalmasına yönəldilib. Aşağı həddin dəyişməz saxlanılması isə faiz dəhlizinin eninin optimallaşdırılmasına xidmət edir. Faiz dəhlizinin bu parametrləri müəyyən edilərkən onların banklararası pul bazarındakı faizlərə təsir miqyası da nəzərə alınıb”, – deyə AMB bəyan edib.

Bu qərar sabahdan qüvvəyə minir. Faiz dəhlizinin parametrləri haqda növbəti qərar mayın 1-də açıqlanacaq və bununla bağlı mətbuat konfransı keçiriləcək.

Əməkhaqqı anlayışı

Əməkhaqqının hesablanması və ödənilməsi üçün vergi ödəyicisinin tərtib etdiyi əməkhaqqı cədvəli işçilərə əməkhaqqı üzrə ödəmələri, habelə ondan tutulmaları əks etdirən yekun maliyyə hesabatlarıdır. Mühasibat uçotunda əməkhaqqı işçilərə müəyyən müddət ərzində göstərilmiş xidmətlərə görə ödənilən məbləğ (muzdlu işlə bağlı tarif (vəzifə) maaşı, mükafatlar, digər ödəmələr) hesab olunur. O, bir çox səbəblərdən vergi ödəyiciləri üçün mühüm rol oynayır.

Vergi uçotu məqsədləri üçün “əməkhaqqı” anlayışı Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsində  şərh olunub:

İşçilər üçün maaş cədvəlini tərtib edən mühasib bir çox ilkin sənədlərlə işləyir. İşçilərlə hesablaşmalar üzrə ən vacib sənəd olan əməkhaqqının hesablanması və ödənilməsi cədvəlində olan kiçik səhv, əhəmiyyətli cərimələrlə nəticələnə bilər.

Muzdlu işlə bağlı haqqın sənədləşdirilməsi

İstənilən mühasibat əməliyyatının qeydiyyatı prosesi ilkin sənədlər əsasında aparılır. Əməkhaqqı cədvəli belə sənədlərdən biridir. Proses zamanı habelə aşağıdakı sənədlərdən istifadə edilir:

• iş vaxtının uçot cədvəli (tabel);
• ştat cədvəli;
• əməkhaqqının hesablanması cədvəli;
• ödəniş cədvəli;
• müxtəlif ixtisaslaşdırılmış hesablamalarla bağlı əməkhaqqı cədvəlləri (maaşların müəyyən kateqoriyasının ayrıca hesablanması, məzuniyyət haqqı, orta gündəlik qazanc əsasında ezamiyyət günləri üçün əməkhaqqının ödənilməsi, mükafatların hesablanması və s.);

Bütün bu cədvəllər işçi heyəti ilə hesablaşmalar zamanı istifadə olunan standart ilkin sənədləri təmsil edir.

Əməkhaqqı cədvəlinin əsas elementləri

Cədvəl fiziki şəxsin muzdlu işlə bağlı bütün ödənişlərin, onla əlaqəli tutulmaların hesablanması prosesində istifadə edilən əsas sənəddir, işçiyə hesablanmış tarif (vəzifə) maaşı, mükafatlar, məzuniyyət və digər ödənişlər üçün hesablanmış məbləğlərin xülasəsidir. Bu sənəd aşağıdakı əsas elementlərdən ibarətdir:

• sənədin adı: “əməkhaqqının hesablanması cədvəli”;
• cədvəli tərtib edən müəssisənin adı;
• hesablamanın aid olduğu dövr (ay), habelə tərtib olunma tarixi;
• maliyyə əməliyyatlarının məzmunu, əhatə dairəsi: əməkhaqqının bütün komponentləri, onunla bağlı bütün tutulmalar, ödənişlər;
• əməliyyatın ölçü vahidi (manat);
• maliyyə əməliyyatının icrasına, onun düzgünlüyünə cavabdeh şəxslərin adı, vəzifələri: mühasib, baş mühasib, menecer, fərdi sahibkar yaxud onun uçotunu aparan şəxs;
• maliyyə əməliyyatında iştirak edən şəxslərin imzaları, habelə digər eyniləşdirmə məlumatları.

Cədvəl forması hansı məlumatları əks etdirməlidir?

Əməkhaqqı cədvəli vergi ödəyicisinin muzdlu işlə bağlı təsərrüfat əməliyyatlarının məzmununu açıqlamalıdır. Sütunların ənənəvi tərtibatında solda əməkhaqqının hesablanması üzrə məbləğlər – ümumi əməkhaqqı, sağda isə ondan tutulmalar əks olunur.

Diqqət etmək lazımdır ki, vəzifə maaşı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə müəyyən edilmiş minimum əməkhaqqıdan (2024-ci il üçün 345 manat) az olmasın.

Ümumi əməkhaqqının hesablanması zamanı istifadə edilən məbləğlər barədə buradan oxumaq olar.

Əməkhaqqıdan tutulmalar üzrə məbləğlər Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Əməkhaqqı cədvəlinə tutulmalar üzrə məbləğlər aşağıdakı hallar üzrə daxil edilə bilər:

• vergi, sosial sığorta, habelə digər icbari ödənişlər üçün;
• işçinin yazılı razılığı olduqda;
• məhkəmənin qərarı ilə müvafiq icra sənədləri əsasında;
• AR ƏM, maddə 175.2-də sadalanan digər hallarda.

Hər bir tutulan məbləğ ayrıca qrafa üzrə daxil edilir. Tutulan məbləğlər haqqında buradan daha ətraflı oxumaq mümkündür.

Təbii ki, işçilərin soyadları, adı, atalarının adları (SAA) əməkhaqqı cədvəlində göstərilir, eyni zamanda onların şəxsi tabel nömrələrini bir sütun üzrə göstərmək də məsləhətdir. Belə ki, bu:

• sənədi iş vaxtının uçot cədvəli ilə əlaqələndirir;
• işçilərin eyni SAA-ya görə təsadüfləri aradan qaldırır (həyatda hər şey ola bilər).

Qeyd edək ki, əməkhaqqının hesablanması cədvəli vergi hesabatları (bəyannamələrin) hazırlanması üçün əsas ilkin uçot sənədidir.

Əməkhaqqının ödəniş cədvəli

İşçiyə muzdlu işlə bağlı hesablanmış haqların ödənilməsi faktını aşağıdakı sənədlər təsdiqləyir:

• ödəniş nağd şəkildə aparıldıqda – əməkhaqqının ödəmə cədvəli;
• ödəniş nağdsız qaydada bank vasitəsilə həyata keçirildikdə – bankla şirkət arasında bağlanmış xidmət müqaviləsinə uyğun olaraq bank tərəfindən verilən ödəniş cədvəli.

İşçi sayı nisbətən az olan vergi ödəyicilərində kombinə edilmiş əməkhaqqı cədvəlindən – əməkhaqqının hesablama – ödəmə cədvəlindən istifadə edilir.

Hesablamalar və tutulmalar arasındakı fərq “Ödəniləcək məbləğ” qrafasında əks etdirilir. İşçilər onlara ödəniləcək məbləğin alınması faktını “İmza” bölməsində imza atmaqla təsdiq edirlər. Əməkhaqqı bank vasitəsi ilə ödənilərsə, “İmza” bölməsində “Bank kartına köçürülüb” qeyd olunur.

Hesablama-ödəniş işçilərin şəxsi hesab vərəqələri olduqda 3 il, olmadıqda isə 75 il müəyyən edilib.

Əməkhaqqı cədvəlinin tövsiyə edilən nümunəvi formasını buradan yükləmək olar. Forma mütləq deyil, qanunvericiliyə uyğun dəyişiklik etmək mümkündür.

2024-cü ildə Vergi Məcəlləsində edilən dəyişikliklərdən biri də kredit təşkilatlarının ödəməli olduğu torpaq vergisi ilə bağlıdır. Yeniliyi iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev şərh edir.

Bu ildən Vergi Məcəlləsinə torpaq vergisi ilə bağlı yeni maddə əlavə edilib. Məcəllənin 207.12-ci maddəsinə əsasən, kredit təşkilatları verilmiş kredit müqabilində onların mülkiyyətinə keçən torpaqlara görə həmin torpaqların balansa götürüldüyü təqvim ilindən başlayaraq 2 il müddətinə torpaq vergisini ödəməkdən azaddırlar.

Bu maddənin əlavə edilməsində məqsəd ondan ibarətdir ki, kredit təşkilatları ayırdıqları kredit xəttini geri ala bilmədikdə, girov kimi qoyulmuş torpağı balansına aktiv olaraq qəbul etdikdən sonra bu, torpağın ayrılan kredit məbləğini əvəz etməsi kimi nəzərə alınaraq torpaq vergisi verilməsin. Bu da öz növbəsində kredit təşkilatlarına stimul verəcək.

Misal: Fiziki şəxs Fariz Səmədov (ad şərtidir) mülkiyyətində olan 10 ha torpağını 2024-cü ilin aprel ayında girov qoyaraq “BY” kredit təşkilatından 510.000 manat kredit götürüb. Kredit ödənişi edə bilmədiyi üçün girov kimi qoyulan 10 ha torpaq 2025-ci ilin yanvar ayında “BY” kredit təşkilatının mülkiyyətinə keçib. Bu zaman 2025-ci ilin yanvar ayından 2 il müddətinə “BY” kredit təşkilatı mülkiyyətinə keçən 10 ha-lıq torpağa görə vergi ödəməyəcək.

Burada əsas məqamlardan biri də həmin kredit təşkilatının torpaq vergisi bəyannaməsini verib-verməyəcəyi ilə bağlıdır. Vergi Məcəlləsinə baxdıqda bəyannamənin verilməməsi ilə bağlı müddəaya rast gəlinmir. Ona görə də kredit təşkilatı torpaq vergisi bəyannaməsində 10 ha torpağı bəyan edib güzəştə saldıqdan sonra bəyannaməni Dövlət Vergi Xidmətinə təqdim etməlidir.

Mənbə: vergiler.az