Blog Full

Konsolidasiya nədir?

Konsolidasiya dedikdə müəssisələr qrupunun müəyyən əlamətlər üzrə bir sıra elementlərinin birləşdirməsi nəzərdə tutulur. Müəssisələr qrupunun belə birləşdirilməsi onlar arasında iqtisadi uyğunluğun olması ilə əlaqəlidir. Yəni, bəzi sahibkarlar üçün iri korporasiya yerinə, hüquqi baxımdan müstəqil, amma iqtisadi baxımdan qarşılıqlı əlaqədə olan bir neçə kommersiya qurumunun yaradılması üstünlük hesab edilir.

Konsolidə edilmiş hesabatların əsasən aşağıdakı 2 xüsusiyyətini qeyd etmək olar:

• Konsolidə olunmuş hesabatların hazırlanmasında başlıca məqsəd vergiyə cəlb olunan mənfəətin müəyyənləşdirilməsi deyil, müəssisələrin fəaliyyəti barədə ümumi təsəvvürlərin əldə etdilməsidir. 10 №-li “Birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatları” MHBS-ə (IFRS 10) əsasən konsolidə edilmənin zəruriliyini göstərən faktor ana müəssisə, yəni, əsas müəssisənin bir yaxud birdən çox başqa törəmə müəssisəyə nəzarət etməsidir.
• Konsolidasiya heç də qrupun tabelçiliyində olan təşkilatların maliyyə hesabatlarının eyniadlı maddələrinin cəmlənməsi deyildir. Korporativ ailənin üzvləri arasındakı sövdələşmələr konsolidə edilmiş hesabatlara daxil edilmir. Burada yalnız öhdəliklər, aktivlər, habelə üçüncü şəxslərlə əməliyyatlardan alınan gəlir, xərclər göstərilir.

Müəssisələr, beynəlxalq praktikaya əsasən filialların, nümayəndəlilərin, digər bölmələrin fəaliyyət göstəricilərini özlərinin maliyyə hesabatlarına daxil etməlidir. Müəssisələr qrupunun konsolidə edilmiş hesabatları tərtib etməsi praktikası ölkəmizdə yenilik hesab edilmir, xeyli müddətdir mövcuddur. Buna baxmayaraq, bazar iqtisadiyyatı şəraitində qeyd olunan hesabatların hazırlanması, təsdiq və təqdim edilməsilə bağlı bəzi ciddi problemlər hələ də mövcuddur.

Konsolidə edilmiş hesabatların hazırlanma məqsədi

Konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında başlıca məqsədlər bunlardır:

• qrupun maliyyə vəziyyətinin tam şəkildə əks etdirilməsi;
• əsas müəssisənin investisiya üzrə gəlirlərinin göstərilməsi;
• əsas müəssisədə olan səhmdarların mənafelərinin qorunmasını təmin etmək;
• birləşmiş müəssisələr (qrup) barədə vahid iqtisadi subyekt kimi təsəvvür formalaşdırmaq;
• idarəetməni həyata keçirən ana müəssisə rəhbərlərinə yardım göstərilməsi.

Aşağıdakı şərtlərin hamısına cavab verən ana (əsas) müəssisənin konsolidə edilmiş M.H.-nı təqdim etməsinə ehtiyac yoxdur:

• əsas müəssisə, bütövlükdə törəmə müəssisədir yaxud başqa müəssisənin qismən mülkiyyətində olan törəmə müəssisəsidir, qalan mülkiyyətçiləri, o cümlədən, səsvermə hüququna malik olmayanlar, konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarının təqdim etməməsi barədə əsas müəssisə tərəfindən məlumatlandırılmış, buna etiraz etməmişdir;
• onun borc yaxud səhm alətləri açıq bazarda (daxili yaxud xarici birjada və ya birjadankənar bazarda, o cümlədən yerli və regional bazarlarda) satılmır;
• o, açıq bazarda hər hansı bir alət sinfinin buraxılması məqsədilə maliyyə hesabatlarını qiymətli kağızlar komissiyasına və ya digər tənzimləyici təşkilata təqdim etməmişdir, ola bilər ki, təqdim edilmə prosesində də deyildir.
• müəssisənin tabe olduğu ana müəssisə MHBS-ya əsasən hazırlamış olduğu hesabatlarını ictimaiyyətin rahat şəkildə istifadəsi üçün dərc etdikdə.

Konsolidə edilmiş maliyyə hesabatların təqdim edilməsi Nazirlər Kabinetinin müvafiq qaydaları əsasında tənzimlənir.

Konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarının hazırlanma mərhələləri

Ümumi olaraq konsolidə edilmiş maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında aşağıdakı 3 addım izlənməlidir:

• əsas (ana) müəssisə ilə törəmə müəssisələr maliyyə hesabatlarının aktiv, kapital, öhdəlik, gəlir, xərc maddələrini birləşdirməlidirlər;
• hər törəmə müəssisəsi üzrə investisiya dəyərləri investisiya hesabının balans dəyərindən çıxılmalıdır. eyni zamanda, əsas (ana) müəssisənin bütün törəmə müəssisələrdəki kapital qoyuluşları kapital hesabının balans dəyərindən çıxılmalıdır.
• törəmə müəssisələr hesabat dövrü ərzindəki mənfəət və zərərdəki NEİP (nəzarət edilməyən iştirak payı) hissəsini ana müəssisənin təsisçilərinin paylarından ayırmaqla ayrı formada qiymətləndirməli, həmin hissəni NEİP hesabına əlavə etməlidir.

Konsolidə edilmiş (birləşdirilmiş) maliyyə hesabatları hazırlanarkən onunla paralel şəkildə digər törəmə müəssisələrin hesabatları da hazırlanmalıdır. Bu proseslər eyni tarixdə həyata keçirilməlidir ki, həmin məlumatlardan istifadə edilməklə konsolidə edilmiş hesabatların hazırlanması qısa zamanda ərzində mümkün olsun. Əgər ana (əsas) müəssisənin hesabat tarixilə törəmə müəssisənin hesabat tarixi arasında fərq yaranarsa, törəmə müəssisə konsalidasiya məqsədləri üçün ana müəssisənin hesabat tarixinə uyğun gələn əlavə maliyyə hesabatlarını hazırlamalıdır. Əgər tarixlər arasında fərq yaranarsa, həmin tarixə ana müəssisənin hesabatlarında baş vermiş əhəmiyyətli əməliyyatlarla əlaqədar düzəlişlər edilməlidir.

Ana (əsas) müəssisənin hesabat tarixilə törəmə müəssisənin hesabat tarixi arasındakı fərq 3(üç) aydan çox olmamalıdır.

Törəmə və asılı müəssisələr

Törəmə müəssisə dedikdə, nəzarət hüququ ana müəssisədə olduğu qurum başa düşülür. Ana müəssisə tərəfindən nəzarət deyiləndə nə nəzərdə tutulur? Yəni, əsas müəssisə törəmə müəssisənin fəaliyyətindən mənfəət əldə etməkdən ötrü maliyyə, əməliyyat siyasətini idarə edəcək gücə sahib olur. Bunu təmin etmək üçün əsas müəssisə digər müəssisənin yarıdan çox səsvermə hüququna malik olmalıdır. Amma səslər yarıdan az faiz təşkil etdikdə belə, aşağıda qeyd olunmuş şərtlər ödənilərsə, nəzarət funksiyası həyata keçirilə bilər:

• investorlarla razılığa gələrək qalan müsəssisələrdə əsas səsvermə hüququnun yarısından çoxunun üzərində sərəncam hüququna malik olması;
• nizamnaməyə yaxud razılaşmaya əsasən digər müəssisənin maliyyə, əməliyyat siyasətini idarə etmə səlahiyyətinə malik olması.

Asılı müəssisədə investor əhəmiyyətli təsirə malik olur. Əhəmiyyətli təsir dedikdə, maliyyə, əməliyyat siyasətilə əlaqədar qərarların verilməsində iştirak etməyə imkan yaratmaq nəzərdə tutulur. Ancaq sözügedən siyasət üzərində nəzarəti təmin etmir. İnvestorun əhəmiyyətli təsirə malik olması birbaşa yaxud dolayı formada (nümunə: törəmə müəssisələri vasitəsilə), səsvermə hüququ verən səhmlərinin 20 faizinə, eyni zamanda faiz olaraq daha çoxuna sahib olmasıdır.

Asılı müəssisəyə investisiya qoyuluşu aşağıda qeyd olunmuş 3 metoddan biri seçilməklə uçota alına bilər:

• ədalətli dəyər metodu;
• ilkin dəyər metodu;
• iştirak payı metodu;

Asılı və törəmə müəssisələr üzrə nümunə və müxabirləşmələr üçün buraya keçid edə bilərsiniz.

Borc əmsalının hesablanması

Maliyyə hesabatlarında analizinə ehtiyac duyulan başqa bir məqam təşkilatın borc maliyyələşməsindən hansı dərəcədə istifadə etməsidir.

Fikrimizi aşağıdakı nümunə üzərindən izah edək.

Siz şirkət sahibisiniz, müəssisənizi böyütmək istəyirsiniz. Böyümək istiqamətində atılmış addımlar sizi əlavə xərclərə salacaq. Əlavə xərclər əlavə pulların olmasını tələb edəcəkdir. İndi sizin iki mümkün seçiminiz var. Siz ya özünüzə şəriklər qoşmalısınız, ya da borc götürüb işə başlamalısınız. Birinci sizi məsuliyyətdən azad edəcək, ikinci gəlirlərin hamısının özünüzə qalmasını təmin etmiş olacaqdır.

Ümumən, ödənilə biləcəksə hansısa borc vəsaitinin altına girmək qorxulu bir şey deyil. Sadəcə qabaqcadan mümkün bütün risklər və potensiallar nəzərə alınmalıdır. Praktikada borc vəsaitləri adətən əvəzində faizlər ödənilməklə əldə edilir. Şirkət sahibi faizləri ödədikdən sonra özünə ortaqlar qoşmadığına görə sevinməyə başlayır. Borc maliyyələşməsinin əsas üstünlüyü budur.

Hesablamalar zamanı maliyyə hesabatlarının göstəricilərindən istifadə edilir.

Cəmi borc əmsalı  = cəmi öhdəliklər / cəmi aktivlər

Bu və məqalədə verilən digər əmsalların hesablanamsında “Maliyyə hesabatlarının təhlili, likvidlik analizi” adlı məqalədəki hesabatlar üzrə göstəricilərdən istifadə ediləcək. Həmin hesabatlar əsasən “X” ASC- üçün hesablanmış cəmi borc əmsalı belədir : 690 / 1724 = 0.4

Ümumən belə deyə bilərik, borc əmsalı firmanın sahib olduğu aktivlərin hansı hissəsinin cəlb edilmiş borclar hesabına formalaşmasını göstərir.

Borc əmsalının aşağı olması aktivlərin daha çox kapital (yeni şərik) cəlb edilməklə formalaşmasının, yəni kapitalın rentabelliyinin aşağı olmasını göstəricisi ola bilər.

Faiz ödəmə gücü

Götürülmüş borclara qarşılıq borcverənə ödəniləcək faizlərə görə müəssisənin gücünü isə faiz ödəmə gücü adlandıracağıq.

Faiz ödəmə gücü = faiz və vergidən əvvəlki mənfəət / faiz ödəmələri

Yuxarıda qeyd edilən məqalədəki maliyyə hesabatlarının göstəricilərinə əsasən “X” ASC-də faiz ödəmə gücü 553 / 31 = 17.8 təşkil edir.

Aldığımız nəticə bizə onu deməyə əsas verir ki, şirkət götürdüyü borclara görə ödəməli olduğu faizlərdən 17.8 dəfə daha çox mənfəətə sahibdir.

Hesab edirik artıq başa düşürsünüz ki, məsələn, firmanın kapital əmsalı analizi nəyi analiz etmək üçün istifadə edilə bilər. Əgər düşündünüzsə ki, bu firmanın aktivlərinin hansı qisminin kapital hesabına alındığını müəyyən edir, düz qənaətdəsiniz.

“X” ASC-nin nümunəsində verilmiş maliyyə hesabatlarına görə səhmdar cəmiyyətin kapital əmsalı 0.4 təşkil edir.

Mühasib olaraq siz artıq bilirsiniz, aktivlər ya kapital ya da öhdəlik hesabına formalaşır. Yəni kapital və öhdəliklərin cəmindən ibarət olaraq dediyimiz passivlərimiz aktivlərimizin yaranma mənbəyini göstərir.

Qısamüddətli borc əmsalı

Borc əmsalı anlayışından fərqli olaraq cəmi qısamüddətli borc əmsalı anlayışı da mövcuddur. Bu əmsal cəmi qısamüdətli öhdəliklərin cəmi aktivlərə nisbəti kimi tapılır.

Diqqət etdinizsə bütün öhdəliklərimizi deyil, yalnız qısa müddətli öhdəliklərimizi kəsrin surətinə yazdıq.

Normalda siz uzunmüddətli layihələr üçün uzunmüddətli borclar cəlb etməlisiniz. Qısamüddətli layihələr isə qısamüddətli borclar hesabına maliyyəşdirilə bilər. Bununla belə, az hallarda şirkətlər uzunmüddətli layihələrini qısamüddətli borclar hesabına maliyyələşdirməyə çalışırlar. Belə yanaşmanın riskli tərəfi uzunmüddətli layihənizin sizə dərhal gəlir gətirməyəcəyi, amma borcların bir ildən tez müddətə qaytarmalı olması şərtidir.

Digər əmsallar

Maliyyə hesabatlarından istifadə edərək digər məsələlər barədə analiz aparmaq olar. Məsələn, aktivlərin dövretmə sürəti, ehtiyatların dövretmə sürəti, debitor borcun dövretmə sürəti və s. belə göstəricilərdəndir.

Satışların ortalama aktivlərə nisbəti aktivlərin dövretmə sürətini, satışın maya dəyərinin ehtiyatlara nisbəti isə ehtiyatların dövretmə sürətini ölçməyə imkan verir.

Təşkilatın rentabelliliyini (gəlirliliyini) ölçmək üçün isə aşağıdakı düstur bizə kömək edəcəkdir :

Xalis mənfəət marjası = (Mənfəət – Vergilər) / Satışlar

“X” ASC üçün : (553-193) /3405 = 0.105 . Faizlə ifadə etsək 10.5%.

Qeyd : Düsturda mənfəət vergi, habelə faiz xərclərindən əvvəlki mənfəətdir.

Maliyyə hesabatlarının təhlili metodları

Mühasibatın vəzifəsi maliyyə hesabatlarına qədər olan yolu, yəni mühasibat uçotunu uğurlu, qaydalara uyğun şəkildə təhlil etmək idisə maliyyə müdirinin (menecerinin) vəzifəsi maliyyə hesabatlarını təhlil etmək, ayrı-ayrı aktiv və öhdəliklərin likvidlik vəziyyətini müəyyən etməkdir. Maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında əsas məqsədin mühasibat uçotu məlumatlarında maraqlı olan tərəflərə qərar qəbulunda kömək etməkdir. Bildiyimiz kimi, maliyyə hesabatının istifadəçiləri daxili və kənar istifadəçilər olmaqla iki qrupa ayrılır. Müəssisənin rəhbərliyi hesabatların daxili istifadəçiləri hesab edilir. Onlar təşkilatın işinin səmərəliliyin, rentabelliyini, rəqabətə dözümlülüyün, aktivlərin likvidlikini, habelə digər məsələləri bilmək üçün əllərində olan hesabatları analiz edə bilməlidirlər.

Maliyyə hesabatlarının təhlil edilməsi üçün bir sıra müxtəlif metodlar mövcuddur.

• nisbətlər analizi
• qarşılaşdırılmalı analiz
• meyilli faiz analizi (tendensiya)
• mənfəətə keçid analizi

Yuxarıda qeyd etdiyimiz metodlardan ən geniş istifadə edilən ən başda vurğuladığımız nisbətlər analizi metodudur.

Nisbətlər analizi metodu

Metodunun adının bu cür olmasına səbəb onun riyazi nisbətlərə, yəni hesabatda göstərilmiş müəyyən ədədlərin həmin hesabatın digər ədədlərinə bölünməsinə əsaslanmasıdır.

Gəlin ixtiyari “X” ASC-nin 2021-ci ilin sonuna olan Maliyyə Vəziyyəti Haqqında Hesabatının aşağıdakı formada olduğunu fərz edək və onun üzərindən likvidlik göstəricilərini analiz edək.

(min manatla)

İndi isə “X” ASC-nin eyni dövrlər üçün Mənfəət və ya zərər haqqında hesabatı ilə da tanış olaq.

(min manatla)

Qeyd edək ki, əmsalların aşağıda hesablanması forması nisbətlər analizi metodlarının alt metodlarıdır.

Likvidlik analizi

Likvidlik pula çevrilmə qabiliyyətidir. Bu səbəblə pul ən likvid aktiv hesab edilir. Maliyyə hesabatlarının müxtəlif istifadəçiləri ondan müxtəlif məlumatlar almaq istəyirlər deyə, maliyyə hesabatlarını da müxtəlif aspektlərdən analiz edirlər.

Məsələn, sizcə hesabatların xarici istifadəçilərindən olan banklar, BOKT-lar, həmçinin hər hansı borc verən digər təşkilatlar daha çox hansı istiqamətdə analizlər apara bilərlər? Əgər borcu qaytarma qabiliyyəti deyə düşündünüzsə doğru fikirdəsiniz. Belə qurumlar üçün ən vacib amil verilmiş borc vəsaitinin vaxtında və tam həcmdə geri qaytarılmasıdır.

Məsələn, borc verən təşkilat olaraq, siz maliyyə hesabatları əsasında “X” ASC-nin qısamüddətli aktivlərini, qısamüddətli öhdəliklərinə bölməklə onun cari likvidlik əmsalını tapmış olacaqsınız.

Cari likvidlik əmsalı = qıs.müd.aktivlər / qıs.müd.öhdəliklər.

“X” ASC üçün cari likvidlik əmsalı :

1295/629 = 2.05

Əlbəttə, etdiyimiz bu nisbətin mahiyyətini bilməsəniz, aldığımız ədədin bizə hansı məlumatı ötürdüyünü də bilməcəyəksiniz.

Qısa müddətli aktivləri qısa müddətli öhdəliklərə bölməklə, belə demək olarsa, bir manat borcumuza qarşılıq olaraq nə qədər aktivə sahib olduğumuzu tapmış oluruq. Aldığımız ədəd nə qədər böyükdürsə cari likvidliyimiz də bir o qədər böyükdür.

Aktivlərin öhdəliklərdən iki  dəfə artıq olması, olduqca yaxşı haldır. Nəticəmiz birdən aşağı olsaydı bu artıq həyəcan təbilinin çalınması demək olardı.

Bununla belə unutmaq olmaz ki, heç bir metod, o cümlədən maliyyə hesabatları əsasında aparıla cari likvidlik analizi bütün iqtisadi sahələr üçün yeganə mövcud alət ola bilməz. Çünki, istehsal, ticarət, xidmət, ictimai iaşə və s. kimi iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində aktivlərin pula çevrilmə sürəti fərqli olur. Bu təşkilatın səmərəli yaxud səmərəsiz işləməsindən deyil, fəaliyyət istiqamətinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən qaynaqlanır. 

Ani likvidlik əmsalı

Cari likvidlik əmsalı metodunda çatışmayan bir cəhət var. Həmin məqam ondan ibarətdir ki, biz yuxarıdakı nisbətdə bütün qısamüddətli aktivləri nəzərə aldıq, nəticədə müəssisəmiz sanki daha çox likviddir. Amma, biz bilirik ki, qısamüddətli aktivlərin tərkibində elələri var ki, onları dərhal pula çevrilə bilmərik. Nümunə kimi, satış məqsədilə alınmış malları, istehsal üçün nəzərdə tutulmuş xammal, yarımfabrikatları göstərə bilərik.

Ümumən, çatdırmaq istədiyimiz fikir budur: bizim likvidliyimiz, bütün qısamüddətli kreditorlarımızın hamısının dərhal pulunu istədiyi halda, qısamüddətli aktivlərimizi hansı sürətlə pula çevirə bilmək imkanımızı xarakterizə edir.

Kreditorlarımız tərəfindən belə bir təhlükənin üç mümkün sürətlə istənilmə ehtimalı var.

Obrazlı olaraq düşünün :

• Kreditorlarımızın hamısı bizdən dərhal pulunu istəyir və bizə cəmi bir ay vaxt tanıyırlar. Belə halda ilk düsturumuz bizə müəyyən mənada uyğun gələ bilər.
• İndi düşünün kreditorlardan tələb daxil olur, hamısı bizə cəmi 10 gün vaxt tanıyır. Bu halda biz qısamüddətli aktivlərimizin hamısını dərhal pula çevirə bilməyəcəyik. Bizə yalnız pul vəsaitlərimiz və debitor borclarımız kömək ola bilər. Maliyyə hesabatları əsasında hesablanan bu göstəriciyə biz ani likvidlik analizi

Ani likvidlik əmsalı = (pul vəsaitləri + debitor borclar) / qısamüddətli öhdəliklər.

“X” ASC üçün bu əmsal (125+531) / 629 = 1.04 olacaqdır.

• Kreditorlardan tələb pulun dərhal həmən günü ödənilməsi formasında daxil olarsa bizə yalnız pul vəsaitlərimiz kömək ola bilər. Maliyyə hesabatlarının belə analizi nağd likvidlik əmsalını bilməklə mümkündür.

Nağd likvidlik əmsalı = pul vəsaitləri / qısamüddətli öhdəliklər.

“X” ASC üçün bu əmsal 125/ 629 = 0.2 olacaqdır.