Blog Full

İnzibati məsuliyyət nədir?

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 15-ci maddəsinə əsasən əmək qanunvericiliyi üzrə pozuntulara görə Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinə uyğun inzibati məsuliyyət tətbiq edilə bilər.

İnzibati məsuliyyət – səlahiyyətli orqan və ya vəzifəli şəxslər tərəfindən inzibati xəta törətmiş şəxsə qarşı inzibati tənbehin tətbiq olunması ilə ifadə olunan hüquqi məsuliyyət növüdür. Onun əsasını inzibatı xəta təşkil edir. İnzibati tənbehlərin tətbiqi bir qayda olaraq törədilən inzibati xətalara görə müəyyən olunur.

İnzibati xətalar haqqında işlərə aşağıdakı orqanlar tərəfindən baxılır:

• rayon (şəhər) məhkəmələri;
• yetkinlik yaşına çatmayanların işləri və hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiyalar;
• müvafiq icra hakimiyyəti orqanları.

İnzibati məsuliyyət AR İXM-ə uyğun tənzimlənir və bu qanunvericilik aktı inzibati məsuliyyətin normativ-hüquqi əsasını təşkil edir.

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyət

Əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə işəgötürən (təşkilat, fərdi sahibkar) və ya digər məsul şəxslər cərimə şəklində inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilər. İnzibati tənbeh tətbiq edilərkən, xətanın xarakteri, inzibati xəta törədəni xarakretizə edən hallar, onun təqsirinin dərəcəsi, əmlak vəziyyəti, habelə məsuliyyəti yüngülləşdirən və ağırlaşdıran hallar nəzərə alınır. İnzibati tənbehin tətbiq edilməsi həmin inzibati tənbehə səbəb olmuş öhdəliklərin yerinə yetirilməsindən şəxsi azad etmir.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192-ci maddəsi əmək qanunvericiliyinin pozulmasına görə cərimələri tənzimləyir.

Əmək müqaviləsinin bağlanması ilə bağlı pozuntulara görə cərimələr

• Əmək Məcəlləsin də nəzərdə tutulmuş qaydada hüquqi qüvvəyə minmədən işəgötürən tərəfindən fiziki şəxslərin hər hansı işlərin  yerinə yetirilməsinə cəlb edilməsinə görə, ona aşağıdakı inzibati məsuliyyət tədbirləri görülə bilər;

      – fiziki şəxslər 1000 manatdan 2000  manatadək məbləğdə;

      – vəzifəli şəxslər 3000 manatdan 5000 manatadək məbləğdə;

      – hüquqi şəxslər 20000 manatdan 25000 manatadək məbləğdə cərimə edilir.

• qanunla pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olması qadağan edilən şəxslərlə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmaq üçün əmək müqaviləsinin bağlanılmasına görə – vəzifəli şəxslər 3000 manat məbləğində;
• işəgötürən tərəfindən 15 yaşına çatmamış şəxsin işə cəlb edilməsinə, ona inzibati məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilər:

      -vəzifəli şəxslər 1000 – 1500 manat;

      -hüquqi şəxslər 3000 – 5000 manat məbləğində cərimə edilir.

• işəgötürən tərəfindən əmək qanunvericiliyinin tələblərini pozaraq uşaqların onların həyatına, sağlamlığına və ya mənəviyyatına təhlükə törədə bilən fəaliyyətə cəlb edilməsinə görə:

      -vəzifəli şəxslər 3000 –  4000 manat;

      -hüquqi şəxslər 10000 manatdan 13000 manatadək məbləğdə cərimə edilir.

Əmək müqaviləsinin bağlanmasından imtinaya görə cərimələr

• insanın immunçatışmazlığı virusuna yoluxması səbəbinə görə ( işləməsinə yol verilməyən peşə növləri və vəzifələr istisna olmaqla) işə qəbul etməkdən imtinaya və ya həmin səbəbdən onları işdən azad etməyə görə – vəzifəli şəxslər 1500 manatdan 2000 manatadək məbləğdə;
• şəxsin dağınıq skleroz xəstə olması səbəbinə görə onunla əmək müqaviləsi bağlamaqdan imtina edilməsinə və ya əmək müqaviləsinə xitam verilməsinə (işəgötürənin müvafiq işi olmadığı, həmçinin belə şəxslərin əməyindən istifadə olunmasına yol verilməyən iş yerlərinə işə götürməkdən imtina edilən hallar istisna olmaqla) görə vəzifəli şəxslər 1500 – 2000 manat məbləğində cərimə tətbiq edilməklə inzibati məsuliyyətə cəlb edilir;

Əmək müqaviləsinin xitamı zamanı inzibati hüquq pozuntuları

• əmək müqaviləsinə əmək qanunvericiliyinin tələbləri pozularaq xitam verilməsinə görə- vəzifəli şəxslər 1500 – 2000 manat məbləğində;
• işəgötürən tərəfindən əmək qanunvericiliyində müəyyən edilmiş müddətdə işçiyə əmək kitabçasının açılmamasına görə – vəzifəli şəxslər 500 manatdan 1000 manatadək məbləğdə;

İşçilərə ödənişlərlə bağlı pozuntulara görə cərimələr

• işçiyə minimum əməkhaqqından aşağı məbləğdə əməkhaqqı verilməsinə görə vəzifəli şəxslər 1000 manatdan 1500 manatadək məbləğdə cərimə tətbiq edilməklə inzibati məsuliyyətə cəlb edilir;
• işçinin əmək və məzuniyyət haqlarının, ezamiyyə xərclərinin, əmək qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş müavinət və digər ödənişlərin hesablanmasında və ödənilməsində, riyazi hesablamalar nəticəsində yol verilən nöqsanlar istisna olmaqla, qanun pozuntularına yol verilməsinə görə- vəzifəli şəxslər 700 manatdan 1500 manatadək məbləğdə;
• istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətinə görə müəyyən edilmiş kompensasiyanın ödənilməməsinə, habelə işçinin məzuniyyət hüquqlarının pozulmasına, işçiyə əmək məzuniyyətinin verilməməsinə görə – vəzifəli şəxslər 1500 – 2000 manat məbləğində;

İnzibati Xətalar Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş digər cərimələr

• işəgötürən işçilərin və iş yerlərinin attestasiyasının keçirilməsi qaydalarının pozulmasına görə 700 manatdan 1200 manatadək məbləğdə cərimə tətbiq edilməklə inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilər;
• əmək qanunvericiliyinin tələblərini pozaraq əmək müqaviləsinə xitam veriləcəyi və ya kollektiv müqavilədə müəyyən edilmiş güzəşt və imtiyazlardan məhrum ediləcəyi hədə-qorxusu ilə işçini əmək funksiyasına daxil olmayan işi (xidməti) yerinə yetirməyə məcbur etməyə görə – 1000 manatdan 2000 manatadək məbləğdə (IXM maddə 193);
• müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən göndərilmiş sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən şəxslərin onlar üçün kvota üzrə müəyyən olunmuş iş yerlərinə qəbul edilməməsinə görə inzibati məsuliyyət tədbirləri – 1500 manatdan 2000 manatadək məbləğdə cərimələr təyin edilir  (İXM maddə 194).

Cərimələrin tətbiqi qaydaları

Cərimələrin tətbiq zamanı, vəzifəli şəxs dedikdə, dövlət hakimiyyətinin nümayəndəsi funksiyasını həyata keçirən şəxslər, dövlət orqanlarında, bələdiyyələrdə, AR Silahlı Qüvvələrində, dövlət və qeyri-dövlət təşkilatlarında, idarə və müəssisələrində təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində daimi və ya müvəqqəti işləyən şəxslər başa düşülür (İXM maddə 17).

Əmək qanunvericiliyinin pozulması hallarında səlahiyyətli orqan tərəfindən təqsirkar şəxs inzibati məsuliyyətə cəlb edilərkən, bu Məcəllədə 192.6, 192.10, 192.11 maddələr üzrə nəzərdə tutulan inzibati cərimənin şərti olaraq verilməsi barədə qərar qəbul edilə bilər (İXM, maddə116). Qərarda şəxsin törətdiyi hüquqpozmanı aradan qaldırmaq üçün ona 1 ayadək, zəruri hallarda isə (törədilmiş inzibati xətanın aradan qaldırılması üçün əlavə vaxt tələb olunduqda) 1 aydan 2 ayadək müddət müəyyən olunur. Əgər həmin müddət ərzində hüquqpozma aradan qaldırılarsa, inzibati cərimə ödənilmir.

Maddi məsuliyyətdən azadolmalar

İşçi işəgötürənin əmlak və avadanlıqlarına əmək münasibətləri prosesində vurduğu ziyana görə əmək qanunvericiliyinə uyğun maddi məsuliyyət daşıyır.  “Maddi məsuliyyət” dedikdə əmək müqaviləsinin tərəflərindən birinin təqsiri, hüquqazidd hərəkətlərinin digər tərəfə vurulan ziyanın ödənilməsi vəzifəsi başa düşülür. Maddi məsuliyyət işçinin işəgötürənə ziyan vurduğu aşkar edildiyi andan başlayır. Onun təqsiri sübut olunarsa işçinin intizam, inzibati yaxud cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi mümkündür.

İşçinin vurulan ziyana görə maddi məsuliyyətdən azad edildiyi hallar da mövcuddur, məsələn:

• sel, daşqınlar, quraqlıq, yanğın və s. bu kimi təbii fəlakətin vurduğu ziyan halları;
• normalaşdırılmış iqtisadi risklər;
• son zərurət, habelə məcburi özünü müdafiə zamanı;
• maşın-mexanizmlərin, avadanlıq və cihazların, digər istehsal vasitələrinin işçinin günahı olmadan sıradan çıxması.

Maddi məsuliyyət müqaviləsi

AR  Əmək Məcəlləsində işəgötürənə vurulan ziyana görə maddi məsuliyyətinin iki növü nəzərdə tutulub:

• işçinin məhdud maddi məsuliyyət, yaxud aylıq orta əməkhaqqı məbləğindən çox olmayan maddi məsuliyyəti;
• işçinin tam maddi məsuliyyəti.

Tam maddi məsuliyyət zamanı işəgötürənə vurulan ziyanin ödənişi işçi əməkhaqqı məbləğindən asılı deyil və tam həcmdə  icra olunur. Tam maddi məsuliyyət tərəflər arasında bağlanmış xüsusi tam maddi məsuliyyət müqaviləsi əsasında yaranır. Belə müqavilə bütün işçilərlə deyil, yalnız 18 yaşı tamam olmuş, işçiyə verilmiş (saхlanmaq və başqa məqsədlər üçün) əmlakın, digər sərvətlərin salamatlığını təmin etməyi öhdəsinə götürən əməkdaşlarla bağlanılır. Müqavilə iki nüsxədə hazırlanır, tərəflər imzalayaraq təsdiq edir, bir nüsxəsi işçiyə verilir, digəri isə işəgötürəndə saxlanılır. Müqavilənin məcburi şərti onun bağlanma tarixidir, çünki həmin andan əmlak işçiyə verilmiş sayılır və o, qiymətlilərin təhlükəsizliyinə cavabdehdir. Tarixin olmaması müqavilənin etibarsız olmasına səbəbdir. Maddi məsuliyyət haqqında müqavilə əmək müqaviləsi imzalandıqdan dərhal sonra, yaxud da  əmlakın işçiyə qəbul aktı əsasında təhvil verildiyi zaman bağlanıla bilər.

Tam maddi məsuliyyət müqaviləsinin növləri

Maddi məsuliyyət müqaviləsinin iki növü mövcuddur:

• fərdi;
• kollektiv.

Əmlakın saxlanması və istifadəsi ilə bağlı müəyyən işləri birgə yerinə yetirən işçilərə kollektiv məsuliyyət tətbiq etmək mümkündür.  İşlərin yerinə yetirilməsinin, xidmətlərin göstərilməsinin xarakterindən asılı olaraq işəgötürən etibar edərək verdiyi əmlakın, maddi yaxud digər sərvətlərin saxlanması, emalı, satışı, daşınması, istifadəsi və başqa əməliyyatların aparılması zamanı müəyyən kollektiv üzvlərinin hər birinin maddi məsuliyyəti dərəcəsini müəyyən etmək, habelə onlarla tam maddi məsuliyyət barədə yazılı müqavilə bağlamaq mümkün olmadığı hallarda kollektiv məsuliyyət haqqında müqavilə bağlanıla bilər. İşçilərin bilavasitə iş yeri üzrə kollektiv məsuliyyəti müəyyən edilən hallarda, həmin kollektiv tərəfindən işəgötürənə vurulan ziyana görə kollektiv üzvlərinin hər biri özünün məsuliyyət dərəcəsi həddində fərdi maddi məsuliyyət daşıyır.

İşçinin müqavilə üzrə öhdəliyi

Maddi məsuliyyət müqaviləsi üzrə işçinin əsas öhdəliyi (həm fərdi, həm də kollektiv) ona həvalə edilmiş əmlakın təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Yəni işçi ona həvalə edilmiş əmlakla ehtiyatlı davranmağa və mümkün zərərin qarşısını almaq üçün tədbirlər görməyə borcludur. İşəgötürən də öz növbəsində işçilərin normal işləməsi üçün lazımi şərait yaratmalı, işçilərə həvalə edilmiş əmlakın təhlükəsizliyini təmin etməlidir. Əmək müqaviləsində müvafiq müddəanın olmasına baxmayaraq, işçinin tam maddi məsuliyyət haqqında müqavilə imzalamaqdan imtina etməsi onun əmək vəzifələrini yerinə yetirməməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər işçi müqaviləni imzalamaqdan imtina edərsə, işəgötürən ona başqa bir vəzifə təklif etməyə borcludur. Müvafiq vəzifə olmadıqda yaxud işçi ona təklif olunan işdən imtina etdikdə, işəgötürən onun əmək müqaviləsinə xitam verə bilər.

Tam maddi məsuliyyət müqaviləsi bağlanan işçilər

Tam maddi məsuliyyət barədə müqavilələr bağlanılmalı olan işçilərin və işlərin siyahısı işəgötürən tərəfindən müəyyən olunur. Həmin işçilər aşağıdakılardır:

• nağd əməliyyatlar aparan işçilər ( kassir, nəzarətçi və s.);
• inkasso funksiyalarını, pul vəsaitlərinin və digər qiymətlilərin daşınmasını həyata keçirən işçilər;
• əskinasların, qiymətli kağızların, qiymətli metalların alqı-satqısı və tədavülünün digər növləri üzrə əməliyyatlarda iştirak edən rəhbər şəxslər və mütəxəssislər;
• nağd pul və ödəniş kartları ilə digər əməliyyatlar aparanlar;
• bankomatlara xidmət göstərərkən kassa əməliyyatlarını həyata keçirən və anbarda qiymətlilərin, digər əmlakın saxlanma yerində fərdi seyfləri olan müştərilərə xidmət göstərən işçilər;
• bank, kredit kartlarının emissiyası, uçotu, saxlanması üzrə əməliyyatları həyata keçirən işçilər;
• pərakəndə satış müəssisələrinin, ictimai iaşə, məişət xidmətləri, mehmanxanaların işçiləri;
• tikinti-quraşdırma işlərini yerinə yetirən işçilər;
• anbar müdirləri, təsərrüfat müdiri, təchizat rəhbərləri, təchizatçılar, uçot aparan və maddi sərvətləri saxlayan digər işçilər;
• yükün, baqajın, poçt göndərişlərinin və digər maddi sərvətlərin qəbulu və emalı;
• təhsil müəssisələri və kitabxana işçiləri (laborant, kitabxana sektorlarının müdirləri) və s.

Tərəflər arasında tam maddi məsuliyyət haqqında müqavilə bağlanmadıqda və işçinin təqsirində cinayət tərkibli yoxdursa, işəgötürənə dəyən ziyana görə əməkdaş orta əməkhaqqı məbləğində maddi məsuliyyət daşıyır.

Zərərin ödənilməsi qaydası

Müəssisə və təşkilatlarda işəgötürən zərərin ödənilməsi barədə qərar qəbul etməzdən əvvəl yoxlama aparmağa borcludur. Belə bir yoxlamanın məqsədi zərər faktını, onun həcmini  və  baş vermə səbəblərini müəyyən etməkdir.  İşəgötürən zərərin vurulması faktı ilə bağlı işçidən yazılı izahat tələb edə bilər. Əgər işçi onu verməkdən imtina edərsə, bu barədə müvafiq akt tərtib edilməlidir. Araşdırmaların  gedişində işçinin yoxlama sənədləri ilə tanış olmaq, əlavə izahat vermək (etiraz etmək) hüququ vardır. İşçi yoxlamanın nəticələri işəgötürən tərifindən mütləq tanış edilir.

İşçi vurulan ziyanı:

• könüllü tam yaxud qismən ödənilir, həmçinin;
• işəgötürənin razılığı olarsa korlanmış, itirilmiş əmlak başqası ilə əvəzlənə bilər;
• habelə şəxsən özü yaxud öz vəsaiti hesabına onu təmir edə bilər.

Cinayət, inzibati və digər məsuliyyətə cəlb olunmasından asılı olmayaraq maddi ziyanın məbləği müəyyən olunmuş qaydada işçi tərəfindən ödənilir. Ziyan vurulduqdan sonra əmək münasibətlərinə xitam verilməsi təqsirkar tərəfi maddi məsuliyyətdən azad etmir.

Tam maddi məsuliyyət haqqında müqavilə nümunəsinə buradan baxa bilərsiniz.

Məzuniyyəti planlaşdırmağınızdan asılı olaraq, hesablanmış məzuniyyət haqqı bəzən çox, bəzən isə az ola bilər. Əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov məzuniyyətin fərqli vəziyyətlərdə götürülməsinin məzuniyyət haqqının artması və ya azalmasına necə təsir göstərdiyini izah edir.

Məzuniyyəti planlaşdırdığınız zaman onun hansı tarixlərdə sizə görə daha sərfəli hesab edilə biləcəyini bilməlisiniz. Bunu iki şəkildə sərfəli hesab etmək olar. Birincisi, bəzi şəxslər məzuniyyət haqqının daha çox olmasını, bǝzi şəxslər isə məzuniyyət günlərinin daha çox olmasını sərfəli hesab edir.

Əvvəlcə qeyd edək ki, Əmək Məcəlləsində məzuniyyətin başlanmasının və ya bitməsinin qeyri-iş günlərinə düşməsini məhdudlaşdıran hər hansı bir norma müəyyən edilməyib. Bu baxımdan, işçinin ərizəsi əsasında məzuniyyətin ilk və son günü qeyri-iş günü ola bilər. Məzuniyyətin qeyri-iş günündən başlaması həftəsonu günləri işçinin onsuz da istirahət günləri olduğundan məntiqli hesab edilməsə də qanunvericilik bunu qadağan etmədiyi üçün tətbiq edilə bilən haldır. Məzuniyyətin son gününün qeyri-iş gününə düşməsi halında isə işçinin işə başlama tarixi qeyri-iş günündən sonrakı ilk iş günü olacaq. Məzuniyyət günləri təqvim günləri üzrə verildiyi üçün başlama və bitmə tarixlərinin hansı vaxta düşməsi ilə bağlı hər hansı qadağa müəyyən edilməyib. Qeyd edilənlərə əsasən, fərqli nüanslara nəzər yetirək.

– Məzuniyyət gününün az istifadə edilməsi üçün

Əgər az məzuniyyət günlərindən istifadə edərək, çox istirahət etmək istəyiriksə, bu halda məzuniyyəti həftənin ilk günündən həftənin sonuna kimi götürmək lazımdır. Bu zaman həftəsonları məzuniyyət gününə daxil olmasa da siz 5 günlük məzuniyyət dövründə 9 gün istirahət etmək şansı əldə edəcəksiniz. Eyni zamanda bir məsələni də qeyd edək ki, Əmək Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə əsasən, əmək məzuniyyəti dövrünə təsadüf edən iş günü hesab olunmayan bayram günləri məzuniyyətin təqvim günlərina daxil edilmir və ödənilmir. Buna görə də əgər siz az məzuniyyət günü ilə daha çox dincəlmək istəyirsinizsə, bu zaman məzuniyyətinizi bayram günləri daha çox olan aylara, yəni yanvar və mart aylarına sala bilərsiniz. Belə olan halda məzuniyyətin müddəti bayram günlərinə təsadüf edən məzuniyyət günləri qədər uzanacaq.

– Məzuniyyət haqqının çox olması üçün

Məzuniyyət götürərkən məzuniyyət haqqının çox olması üçün məzuniyyəti istirahət günlərinə salmaq lazımdır. Yəni məzuniyyəti həftənin son günündən və ya istirahət günündən başlayaraq götürmək və məzuniyyətin bitmə vaxtının da həftənin əvvəlinə düşməyini planlaşdırmaq lazımdır. Çalışmaq lazımdır ki, məzuniyyət günlərinə uyğun olaraq həftəsonları da məzuniyyət günlərinə daxil olsun. Bu halda məzuniyyət günləri təqvim günlərinə əsasən hesablandığı üçün istirahət günlərinə görə də ödəniş hesablanacaq. Amma bu halda daha çox məzuniyyət günündən istifadə edəcəksiniz.

– Bayram günlərinin az, iş günlərinin çox olmasına diqqət edilməsi

Məzuniyyət zamanı çox vacib məqamlardan biri də məzuniyyət götürülən ayda bayram günlərinin az, iş günlərinin çox olmasına diqqət edilməsidir. İşçinin maaşı aylar üzrə eynidir, amma aylardakı iş günlərinə görə fərqlidir. İş günlərinin bəzi aylarda çox və az olması səbəbindən bir iş gününə düşən əməkhaqqı müvafiq olaraq çox və az ola bilər.

Misal 1

İşçi sabit olaraq aylıq 1.500 manat əməkhaqqı alır. Müqayisə üçün mart və avqust ayları üzrə məzuniyyət zamanı iş günlərinə düşən əməkhaqqı məbləğinə diqqət edək.
2021-ci ilin istehsalat təqviminə əsasən, mart ayında 17, avqust ayında isə 22 iş günü var. 1.500 manatlıq əməkhaqqı ilə mart ayında hər iş gününə 88.24 manat əməkhaqqı düşürsə, avqust ayında bu rəqəm 68.18 manat olur:

1.500 : 17 = 88.24 manat;

1.500 : 22 = 68.18 manat.

İşçi məzuniyyətə çıxmayıb işlədiyi halda iş gününə düşən əməkhaqqı dəyişsə də nəticədə yekun əməkhaqqı eyni olur. İşçinin orta aylıq əməkhaqqının da 1.500 manat olduğunu düşünsək, bir günə düşən orta məzuniyyət haqqı 49.34 manat olacaq:

1500 : 30.4 = 49.34 manat.

Mənbə: vergiler.az

Vergi məqsədləri üçün gəlirdən çıxılmalar

Gəlir, onun əldə edilməsinə çəkilın xərclərin təsnif edilməsi məhsul, iş və xidmətlərin maya dəyərinə, bununla bağlı ehtiyatların müəyyən edilməsinə birbaşa təsir edir. Mühasibat uçotunun hesablar planının 202 saylı “İstehsalat məsrəfləri” hesabında qeydə alınan məlumatlar vergi və idarəetmə uçotu üçün əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda vergi qanunvericiliyində müəyyən edilmiş gəlirdən çıxılan məbləğlərin məhdudlaşdırılması qaydalarını bilmək də vacibdir.

Mənfəət vergisi hesablanması zamanı gəlirdən çıxılan və çıxılmayan xərclərin müəyyən edilməsi Vergi Məcəlləsinin  X fəslinin uyğun maddələri ilə tənzimlənir.

Vergi uçotu  zamanı gəlirdən çıxılan xərclərin tərkibinin düzgün müəyyən edilməsi müvafiq normativ hüquqi aktlar əsasında müəyyən edilir.  Vergi məqsədləri üçün xərclərin təsnifatı, onların vergi uçotu, gəlirdən çıxılması və sair bu kimi hallarla bizim məqalələrdən geniş məlumat ala bilərsiniz.

Vergi Məcəlləsi gəlirdən xərclərin çıxılması zamanı bir sıra məhdudiyyətlər müəyyən edir.  Məsələn, təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması zamanı bəzi məhdudlaşdırıcı hədlər müəyyən edilib. Faizlər üzrə gəlirdən çıxılmalar  üzrə məhdudlaşdırılmalar VM-in 110-cu maddəsi ilə tənzimlənir. Belə məhdudiyyətlər aşağıdakı hallarda tətbiq edilir:

• borclar xaricdən alındıqda;
• əməliyyatlar qarşılıqlı asılı şəxslər arasında aparıldıqda.

Məcəllənin 109-cu maddəsi isə gəlirdən çıxılmayan xərclərin tərkibini müəyyən edir. Amma, bu maddə bəzi bir sıra ödənişləri əhatə etmir, həmin hallar VM-in 119-cu maddəsi ilə tənzimlənir.

Gəlirdən çıxılan məbləğlər necə məhdudlaşdırılır

Məcəllənin 119-cu maddəsi gəlirdən çıxılan məbləğlərin məhdudlaşdırılması şərtlərini şərh edir. Bu şərtlərə görə istər AR, istərsə də başqa dövlətin ərazisində ödənilən mənfəət yaxud gəlirdən hesablanmış hər-hansı vergi gəlirdən çıxılmır.

Bundan başqa qanunvericiliklə müəyyən edilən qaydalara uyğun hesablanan aşağıdakı məbləğlər gəlirdən çıxılan kimi xarakterizə edilmir:

• faizlər;
• maliyyə sanksiyaları;
• inzibati cərimələr.

Gəlirdən çıxılan məbləğlərin məhdudlaşdırılması zamanı aşağıdakılar istisnadır:

• gəlirin əldə edilməsi ilə əlaqədar mülki hüquq müqavilələrə görə faiz və dəbbə pulu (cərimə);
• icranın gecikdirildikdə dəyən zərərin əvəzi kimi ödənilmiş cərimələr;
• digər analoji cərimələr.

Nümunə 1: Hüquqi şəxs 2020-ci il ərzində Azərbaycandakı fəaliyyətdən 10000, Rusiyadakı fəaliyyətdən 7500 manat mənfəət vergisi ödəmişdir. Həmin il Azərbaycanda əldə etdiyi gəlirləri 82000, bununla bağlı təsdiqedici sənədlərlə 43000 manat gəlirdən çıxılan xərcləri olmuşdur.

2020-ci il üçün mənfəət vergisi:  ( 82000 – 43000 ) * 20% = 7800

Nümunə 2: Fərdi sahibkar rezident şirkət ilə müqavilə bağlamış, həmin xidməti müqaviləyə görə dekabrın sonuna qədər 1 illik olan layihəni təhvil verməli idi. Lakin, razılaşdırılmış tarixə təhvil verə bilmədiyinə üçün cərimə hesablanmışdır. Həmin cərimə fərdi sahibkar tərəfindən gəlirdən çıxıla bilər.

Gəlirdən çıxılan məbləğlərin məhdudlaşdırılması haqqında danışarkən ƏDV ilə bağlı bir məqamı qeyd edək. Düzdür, yuxarıda qeyd etdiyimiz maddədə ƏDV yazılmasa da, yeni başlayan mühasiblər bunu qarışdırdıqları üçün, bildirək ki, siz ƏDV ödəyicisisinizsə qarşı tərəfə ödədiyiniz ƏDV-ni gəlirdən çıxmır, sadəcə əvəzləşdirirsiniz. ƏDV ödəyicisi olmadıqda əvəzləşdirə bilmədiyiniz ƏDV-ni gəlirdən çıxmaq olar.