Blog Full

Vergi Məcəlləsinin 154.7-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 33.8-1-ci maddəsində göstərilən şəxslər (bu Məcəllənin 19-cu maddəsi ilə nəzərdə tutulan daimi nümayəndəliklər istisna olmaqla) ƏDV-nin ödəyiciləri sayılırlar. Bəs kimlər üçün ƏDV qeydiyyatı məcburi xarakter daşıyır? Bu suala iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirir.

Vergi Məcəlləsinin 33.8-1-ci maddəsinə əsasən, rezidentlərə elektron ticarət qaydasında işlərin və xidmətlərin təqdim edilməsindən gəlir əldə edən internet informasiya ehtiyatı vasitəsilə elektron ticarəti həyata keçirən qeyri-rezidentin (bu Məcəllənin 19-cu maddəsi ilə nəzərdə tutulan daimi nümayəndəliklər istisna olmaqla) elektron qaydada vergi uçotuna alınması, yenidən uçota alınması və uçotdan çıxarılması, ƏDV-nin ödəyicisi kimi qeydiyyata alınması, ƏDV bəyannaməsinin təqdim edilməsi və ƏDV-nin ödənilməsi qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilir.

Qeyd edək ki, Nazirlər Kabinetinin 30 oktyabr 2023-cü il tarixli, 387 nömrəli qərarı ilə “İnternet informasiya ehtiyatı vasitəsilə elektron ticarəti həyata keçirən qeyri-rezidentin elektron qaydada vergi uçotuna alınması, yenidən uçota alınması və uçotdan çıxarılması Qaydası” təsdiq edilib.

Misal 1

“Tik tok” şirkəti ölkəmizdə virtual nümayəndəlik yaradarsa, mütləq ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınmalıdır. Həmin tip vergi ödəyiciləri sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməzlər.

Bəs hansı vergi ödəyiciləri üçün ƏDV qeydiyyatı imkanı yumşaldılıb?

Son dəyişikliklərə qədər Vergi Məcəlləsinin 156.1-1-ci maddəsində mülkiyyətində və ya istifadəsində olan avtonəqliyyat vasitələri ilə Azərbaycan Respublikasının ərazisində sərnişin və yük daşımalarını (o cümlədən taksi ilə) və yaxud həmin daşımaları müqavilə əsasında digər şəxslər vasitəsilə həyata keçirən şəxslər üçün müəyyən tələblər mövcud idi. Misal üçün, həmin tip vergi ödəyicisi xidmətlərin dəyərini və alınmış malların (işlərin və xidmətlərin) dəyərini nağdsız qaydada əldə etməli və ödəməli idi. Başqa tələb ondan ibarət idi ki, digər vergi ödəyicilərinə göstərilən xidmətlər üzrə əldə edilən gəlirlərini və gəlirlərin əldə edilməsi üzrə çəkilən xərclərini elektron qaimə-faktura ilə rəsmiləşdirməli idi.

Son dəyişiklik nəticəsində Vergi Məcəlləsinin 156.1-1-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 218.4.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan, göstərilən xidmətlərin dəyərini nağdsız qaydada əldə edən şəxslər (taksi fəaliyyəti göstərən şəxslər istisna olmaqla) bu Məcəllənin 156-cı maddəsi ilə müəyyən edilən hüquqdan istifadə edə bilərlər. Həmçinin, həmin tip vergi ödəyiciləri üçün tələblər ləğv edilib.

Misal 2

Mülkiyyətində və ya istifadəsində olan avtonəqliyyat vasitələri ilə (beynəlxalq sərnişin daşımaları istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikasının ərazisində sərnişin daşımalarını (o cümlədən taksi ilə) həyata keçirən şəxslər göstərilən xidmətlərin dəyərini nağdsız qaydada qəbul edirsə, o zaman həmin şəxslər 1 yanvar 2024-cü il tarixdən könüllü olaraq ƏDV ödəyicisi ola bilərlər.

Mənbə: vergiler.az

Gəlirdən çıxılan xərclərin tərkibi

Vergitutma bazasının hesablanması üçün vergi ödəyicisi gəlirlərini, onların əldə edilməsinə çəkilmiş xərclərin məbləği qədər azaldır. Gəlirdən çıxılan xərclər vergi ödəyicisinin həyata keçirdiyi əsaslandırılmış, sənədlərlə təsdiqlənən məsrəflərdir (zərərlər).

Əsaslandırılmış xərclər dedikdə, pul formasında ifadə olunan, iqtisadi cəhətdən özünü doğruldan məsrəflər nəzərdə tutulur. Sənədlərlə təsdiq edilmiş, qanunvericiliyə uyğun olaraq rəsmiləşdirilmiş istənilən məsrəf bir şərtlə xərc kimi qəbul edilir ki, onlar gəlirlərin əldə edilməsinə yönəldilmiş təsərrüfat-kommersiya fəaliyyətinin həyata keçirilməsilə  bağlı olsun.

Gəlirdən çıxan xərclər xarakterindən, həyata keçirilməsindən, müəssisənin fəaliyyət istiqamətindən asılı olaraq aşağıdakı qruplara bölünür:

• istehsal və satışla əlaqədar olanlar;
• müəssisə fəaliyyəti ilə bağlı olmayanlar.

Əgər vergi ödəyicisi bəzi məsrəfləri bərabər əsaslarla, eyni zamanda bir neçə xərc qrupuna aid edə bilərsə, onda həmin xərclərin hansı qrupa aid olmasını müstəqil həll edir.

Vergi ödəyicisinin dəyəri xarici valyuta ilə (şərti vahidlə) ifadə olunmuş xərcləri, dəyəri manatla ifadə olunmuş xərclərlə birgə uçota alınır. Xarici valyuta məbləğlərinin manata çevrilməsi ödəyici tərəfindən uçot siyasətində seçilmiş metoddan (kassa yaxud hesablama) asılı olaraq həyata keçirilir.

İstehsal və satışla bağlı xərclər

Bu qrup xərclərə aşağıdakılar aiddir:

• materiallar üzrə ödəmələr;
• əməyin ödənişləri;
• hesablanmış amortizasiya məbləği (ayırmaları);
• sairlər.

Mənfəətin vergiyə cəlb edilməsi məqsədilə gəlirdən çıxılan xərclərin müəyyən edilməsi zamanı aşağıdakı qurumların xərcləri xüsusi qaydada müəyyən edilir:

• banklar;
• sığorta təşkilatları;
• qeyri-dövlət fondları;
• qiymətli kağızlar bazarının peşəkar iştirakçıları;
• istehlak kooperasiyası təşkilatları;
• xarici təşkilatlar.

Gəlirdən çıxılan material xərcləri

Bu qrupa aşağıdakı məsrəflər aid edilir:

• mal, iş və xidmətlərin maya dəyərinin əsasını təşkil edilən, onların istehsalı, təqdim edilməsi prosesində istifadə edilən, yaxud istehsalın mühüm komponenti olan xammalllara, materiallara çəkilən xərclər;
• istehsal olunmuş, satış üçün nəzərdə tutulmuş malların qablaşdırma, habelə digər hazırlanma xərcləri;
• digər istehsalat və təsərrüfat ehtiyaclarında (əsas vəsaitlərin sınaqdan keçirilməsi, saxlanması, istismarı) istifadə edilən materialların əldə edilməsi məsrəfləri;
• alətlərin, ləvazimatların, inventarların, cihazların, labaratoriya avadanlıqlarının, xüsusi geyimlərin, habelə amortizasiya olunmayan digər əmlakın alınması məsrəfləri;
• quraşdırılmaya məruz qalan komplektləşdirici məmulatların, habelə ödəyicidə əlavə emal olunan yarımfabrikatların əldə edilməsinə məsrəflər;
• texnoloji məqsədlərə, enerji, istilik istehsalına, eləcə də enerjinin transformasiyası, verilməsi üçün sərf edilən yanacaq, su, bütün növdən olan enerjinin əldə edilməsinə çəkilən məsrəflər;
• kənar təşkilatlar, eləcə də müəssisənin öz struktur bölmələri tərəfindən yerinə yetirilən istehsal xarakterli işlərə, xidmətlərə çəkilən məsrəflər;
• əsas vəsaitlərin, habelə təbiəti mühafizə xarakterli digər əmlakın saxlanması, istismarı ilə bağlı məsrəflər. Bu qrupa aşağıdakılar aiddir:

1. ehtiyat hissələri;
2. avadanlığın təmirində istifadə olunan komplektləşdirici materiallar;
3. yanacaq, bütün növdən olan enerji, o cümlədən binanın qızdırılmasında istifadə olunanlar.

Material xərclərinə daxil edilən mal və materiallar, yəni;

• vasitəçi təşkilatların komissiyon mükafatlandırılması;
• idxal, gömrük rüsum və yığımları;
• nəqliyyat xərcləri də daxil olmaqla;

Onların əldə edilmə (alış) dəyəri  əsasında qiymətləndirilir. Onlar gəlirdən çıxılan xərclər kimi müəyyən edilərkən vergi məbləğləri nəzərə alınmır.

Əməyin ödənişi üzrə xərclər

Ştatda olan əməkdaşlara, pul yaxud natural formada hesablanmış istənilən ödəniş, vergi ödəyicisinin əməyin ödənişi xərclərinə daxil edilir. Bu qrupa aşağıdakılar aid edilir:

• pul yaxud natural formasında işçilərə hesablanmış istənilən ödəmə;
• stimullaşdırıcı hesablamalar, əlavələr;
• əmək şəraiti, iş rejimi ilə əlaqədar kompensasiya hesablamaları;
• mükafatlar, birdəfəlik həvəsləndirici hesablamalar;
• işçilərin saxlanması ilə əlaqədar əmək müqaviləsində nəzərdə tutulmuş digər xərclər.

Həmçinin işçilərin saxlanması ilə əlaqədar kollektiv müqavilədə nəzərdə tutulmuş aşağıdakı xərclər:

• müəssisənin yaxud toplanış məntəqəsinin olduğu yerdən vaxtadakı iş qrafikində nəzərdə tutulmuş iş yerinə və geriyə qədər yolda olduqu günlərə görə;
• müqavilədə nəzərdə tutulmuş vəzifə maaşı yaxud tarif dərəcəsi həcmində hesablanmış ödəniş məbləği də gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir.

Amortizasiya ayırmaları

Amortizasiya ayırmaları amortizasiya olunan əmlaka görə hesablanılır. Vergi ödəyicisinin mülkiyyət hüququnda yaxud balansında olan, onlar tərəfindən gəlir əldə edilməsi üçün istifadə edilən əsas vəsaitlər, habelə qeyri-maddi aktivlər amortizasiya olunan əmlak hesab olunur.

Əsas vəsaitlər dedikdə malların istehsalı, satışı, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi zamanı yaxud müəssisənin idarə edilməsində istifadə olunan, ilkin dəyəri 500 manatda yuxarı, faydalı istifadə olunma (istismar) müddəti isə bir ildən yuxarı olan, istismar müddəti ərzində öz dəyərini hissə-hissə istehsal edilən məhsulun üzərinə keçirən, Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə uyğun olaraq amortizasiya olunan əmək vasitələri nəzərdə tutulur.

Qeyd etmək lazımdır ki, amortizasiya ayırmalarının hesablanması qaydası, əsas vəsaitlər üzrə gəlirdən çıxılan xərclər Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsində müəyyənləşdirilmişdir. Maddədə əsas vəsaitlərin kateqoriyalar üzrə amortizasiya normaları müəyyən edilmişdir.

Sair xərclər

Mənfəət vergisi hesablanan zaman gəlirdən çıxılan xərclər qrupuna aid edilən digər qrup məsrəflər, tərkibi olduqca geniş olan sair xərclərdir. Bunlara istehsal prosesinin hazırlanması, təşkili, mənimsənilməsi xərcləri, texnologiyaların təkmilləşdirilməsi, keyfiyyətlə bağlı xərcləri aid etmək olar.

Müəssisənin bilavasitə istehsal, satışla bağlı olmayan fəaliyyətinin həyata keçirilməsi üzrə məsrəflər satışdankənar xərclər kimi qəbul olunur. Onların tərkibi burada daha ətraflı şərh edilib.

Maliyyə sanksiyası nə vaxt tətbiq olunur?

Maliyyə sanksiyası vergi qanunvericiliyinin pozulmasının qarşısını almaq üçün tətbiq edilən tədbirlərdən biridir, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin V fəslinə əsasən tənzimlənir. Bu fəslin müddəaları ayrıca olaraq hər bir vergi növü, o cümlədən, yol vergisi üzrə maliyyə sanksiyalarını deyil, onların hər biri üçün eyni qaydada tətbiq edilə bilən qaydaları şərh edir. Bir vergi növü üçün tətbiq edilən maliyyə sanksiyaları və cərimə faizləri eyni qaydada digərləri üçün də tətbiq edilə bilər.

Maliyyə sanksiyaları anlayışı haqqında daha geniş buradan oxumaq olar. Bu məqalədə yol vergisi ödəyicisinə maliyyə sanksiyalarının mümkün tətbiqindən danışacağıq.

Yol vergisi və maliyyə sanksiyaları

Respublika ərazisində istehsal olunan benzin (avtomobil üçün nəzərdə tutulan), dizel yanacağı, maye qaz istisna olmaqla yol vergisinin tutulması sərhəd buraxılış məntəqələrində və ya gömrük rəsmiləşdirilmə yerlərində həyata keçirilir. Odur ki, belə hesablamalar zamanı yol vergisi üzrə maliyyə sanksiyalarının tətbiqi mümkünsüz görünür.

Respublika ərazisində avtomobil benzini, dizel yanacağı və maye qaz istehsal edən vergi ödəyiciləri yol vergisini özləri aylıq hesablayır və hesabat ayından sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq, yol vergisi bəyannaməsi təqdim etməklə vergini dövlət büdcəsinə ödəyir. Bu zaman bilərəkdən yaxud bilməyərəkdən edilən vergi pozuntularına görə yol vergisi ödəyicisinə maliyyə sanksiyaları tətbiq edilə bilər.

Vergi bəyannaməsini səhvsiz hazırlayır və vaxtında təqdim edirik! Müraciət edin!

Yol vergisi üzrə mümkün maliyyə sanksiyaları

Vergi Məcəlləsində maliyyə sanksiyaları və faizlər aşağıdakı maddələrdə şərh olunub:

• 57-ci maddə –  hesabat və məlumatların təqdim edilməsi ilə bağlı hüquqpozmalar üzrə;
• 58-ci maddə – vergilərin azaldılması, digər pozuntular;
• 59-cu maddə – vaxtında ödənilməyən vergilər üzrə faizlər;
• 60-cı maddə – bank əməliyyatı aparan şəxslərə tətbiq olunan sanksiyalar.

Sonuncu birbaşa kredit təşkilatları və maliyyə institutları ilə bağlıdır, amma ilk üç maddənin müxtəlif bəndləri yol vergisi ödəyicisinə maliyyə sanksiyası mümkün hüquqpozmalar zamanı tətbiq edilə bilər.

57-ci maddə üzrə mümkün maliyyə sanksiyaları

Yol vergisi ödəyicisinə maliyyə sanksiyasının tətbiqi zamanı ən çox rast gəlinən hallar hesabat və məlumatların vaxtında təqdim edilməməsi ilə bağlıdır. Belə hallarda vergi ödəyicisinə müxtəlif məbləğlərdə maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər, məsələn:

• yol vergisi üzrə vergi bəyannaməsinin vaxtında təqdim edilməməsi – 40 manat;
• sənədlərin müəyyən edilmiş müddətdə vergi orqanına təqdim edilməməsinə görə – 1000 manat;
• aktivləri haqqında məlumatı heç bir əsas olmadan müəyyən edilən müddətdə təqdim etməyən vergi ödəyicisinə – 100 manat.

Təbii ki, bu, yol vergisi ödəyicilərinə maliyyə sanksiyalarının tətbiqi zamanı rast gəlinən tam siyahısı deyil. Nəzərə alsaq ki, digər vergilər üzrə tətbiq edilən maliyyə sanksiyalarının yol vergisi ödəyiciləri üzrə tətbiq edilməsi ehtimalı var,  buradan həmin müxtəlif hallarla tanış ola bilərsiniz.

58-ci maddə əsasında tətbiq edilən sanksiyalar

Yol vergisi ödəyicilərinə maliyyə sanksiyalarının tətbiqi zamanı nəzərə alınmalı digər məqam vergilərin azaldılması ilə bağlıdır:

• verginin hesabatda faktiki məbləğdən az göstərilməsi zamanı yol vergisi üzrə maliyyə sanksiyası azaldılan məbləğin 50 faizi miqdarında tətbiq edilə bilər;
• malların alışın yaxud mədaxili təsdiq edən ilkin uçot sənədləri olmadan həyata keçirən yol vergisi ödəyicisinə maliyyə sanksiyası il ərzində belə halların sayından asılı olaraq malların dəyərinin 10-40 faizi arasında dəyişə bilər.

Maliyyə sanksiyalarının VM-in 58-ci maddəsi üzrə tətbiqi ilə bağlı buraya keçid edib oxuya bilərsiniz.

Vaxtında ödənilməyən yol vergisi üzrə faizlər

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, avtomobil benzini, dizel yanacağı və maye qaz istehsalçıları tərəfindən yol vergisi aylıq hesablanır. Onlar hesabat ayından sonra ayın 20-dən gec olmamaqla yol vergisi bəyannaməsi təqdim etməklə vergi ödəyirlər.

Vergi Məcəlləsinin 59.1 maddəsinə görə ödənişin gecikdirildiyi hər gün üçün yol vergisini ödəməli olan şəxsdən ödənilməmiş məbləğin 0,1 %-i məbləğində faiz tutulur.

Nümunə 1: Tutaq ki, sahibkarlıq subyekti tərəfindən yol vergisi bəyannaməsi gecikdirilərək aprel ayının 23-ü təqdim edilmiş, hesablanmış 265 manat yol vergisi aprel ayının 30-u ödənmişdir.

Bu zaman yol vergisi ödəyicisinə maliyyə sanksiyası 40 manat (bəyannamənin vaxtında təqdim edilməməsi) məbləğində təqdim edilə bilər. Həmçinin martın ayının 31-indən sonrakı ötmüş 30 gün üçün 15.9 manat faiz ödənməlidir.

İstənilən halda maliyyə sanksiyaları və cərimələr əlavə maliyyə itkisidir, odur ki, əməliyyatlar zamanı diqqətli olmalı, vergi qanunvericiliyinin tələblərinə əməl etmək lazımdır.

A şirkəti B şirkətinə 40.000 manat dəyərində xidmət göstərir. Eyni zamanda A şirkətinin B şirkətinə 40.000 manat məbləğində borcu da var. Tərəflər bu tələbləri əvəzləşdirmək istəyir. B şirkəti həmin 40.000 manat məbləği (xidmətin dəyəri olaraq ödəməli idi) öz xərcinə sala bilər?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, gəlirdən çıxılmayan xərclərdən başqa, gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı olan bütün xərclər, həmçinin qanunla nəzərdə tutulmuş icbari ödənişlər gəlirdən çıxılır.

Eyni zamanda vergi ödəyicisi vergi tutulan gəlirin (mənfəətin) dəqiq əks etdirilməsi üçün sənədləşdirilmiş məlumat əsasında gəlirlərinin və xərclərinin vaxtlı-vaxtında dəqiq uçotunu aparmağa, bu fəsilə uyğun şəkildə tətbiq edilən uçot metodundan asılı olaraq gəlirlərini və xərclərini onların əldə edildiyi və ya çəkildiyi müvafiq hesabat dövrlərinə aid etməyə borcludur.

Mikro sahibkarlıq subyektləri öz seçimlərindən asılı olaraq, gəlirlərin və xərclərin uçotunu kassa metodu və ya hesablama metodu ilə, kiçik, orta və iri sahibkarlıq subyektləri isə hesablama metodu ilə aparırlar.

Hesablama metodu ilə uçot aparan vergi ödəyicisi gəlir əldə edilməsinin və xərc çəkilməsinin faktiki vaxtından asılı olmayaraq gəlirini və xərcini müvafiq surətdə gəlir almaq hüququnun əldə edildiyi və ya xərcin çəkilməsi barədə öhdəliyin yarandığı vaxt nəzərə almalıdır.

Hesablama metodunun tətbiqi zamanı xərc əqddə və ya müqavilədə iştirak edən bütün tərəflər tərəfindən əqd və ya müqavilə üzrə bütün öhdəliklər yerinə yetirildiyi, yaxud müvafiq məbləğlər qeyd-şərtsiz ödənildiyi vaxtda çəkilmiş sayılır.

Vergi ödəyicisi müqavilə üzrə iş görürsə və ya xidmət göstərirsə, gəlir onu almaq hüququ müqavilədə nəzərdə tutulan işlərin görülməsinin və ya xidmətlərin göstərilməsinin tam başa çatdığı vaxtda əldə edilmiş sayılır.

Bildirilib ki, kassa metodundan istifadə olunarkən gəlirin əldə edilməsi vaxtı vergi ödəyicisinin nağd pul vəsaitini aldığı, nağdsız ödəmədə isə pul vəsaitinin bankda onun hesabına və ya sərəncamçısı ola biləcəyi hesaba, yaxud göstərilən vəsaiti almaq hüququna malik olacağı hesaba daxil olduğu, vergi ödəyicisinin maliyyə öhdəliyinin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi halda (qarşılıqlı hesablaşmalar aparıldıqda və sair bu kimi hallarda) öhdəliyin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi vaxt gəlirin əldə edildiyi vaxt sayılır.

Vergi uçotunun məqsədləri üçün vergi ödəyicisi kassa metodundan istifadə etdikdə, xərcin çəkilməsi vaxtı, əgər bu maddədə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, xərcin faktiki çəkildiyi vaxt, vergi ödəyicisi qarşısında maliyyə öhdəlikləri ləğv edildiyi və ya ödənildiyi halda (qarşılıqlı hesablaşmalar aparıldıqda və sairə bu kimi hallarda), öhdəliyin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi vaxt xərcin çəkilməsi vaxtı sayılır.

Əlavə olaraq nəzərinizə çatdırırıq ki, kassa və hesablama metodunda borc öhdəlikləri üzrə faizlər ödənilərkən və ya əmlakın icarəyə götürülməsi müqabilində ödəmə həyata keçirilərkən, əgər borc öhdəliyinin və ya icarə müqaviləsinin müddəti bir neçə hesabat dövrünü əhatə edirsə, hesabat ilində gəlirdən çıxılmalı olan və faktiki ödənilən faizlərin (icarə haqqının) məbləği həmin il üçün hesablanan faizlərin (icarə haqqının) məbləği deməkdir.

Sorğuya əsasən həmin 40.000 manat məbləğ A MMC-nin gəliri, B MMC-nin xərci sayılır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 108-ci, 130-cu, 134-cü, 135-ci və 136-cı maddələri.

Mənbə: vergiler.az