Blog Full

Əmək məzuniyyəti

Əmək müqaviləsi ilə işləyən hər bir şəxsin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 37-ci maddəsində təsbit edilmiş istirahət və məzuniyyət hüququ var. Bu hüququn təmin edilməsinin əsasları Əmək Məcəlləsinin V bölməsinin maddələrinə əsasən tənzimlənir. İşçi:

• illik əsas ödənişli məzuniyyətə gedə bilər, bu zaman məzuniyyətin hesablanması işəgötürən tərəfindən təmin edilir;
• əlavə məzuniyyət hüququndan istifadəsi mümkündür, əlavə məzuniyyət ödənişlidir;
• ödənişsiz məzuniyyət götürə bilər, təbii ki, heç bir hesablama aparılmır.

Bəzi kateqoriya mütəxəssislərin yaradıcılıq və təhsil məzuniyyəti hüququ var. Məzuniyyət və onun növləri haqqında eyni adlı səhifəmizdəki məqalələrdən daha ətraflı məlumat almaq olar.

İşçilərin məzuniyyət hüququ, ondan istifadə qaydaları məhdudlaşdırıla bilməz. Məzuniyyətdə olduğu müddətdə işçinin fəaliyyət yeri, vəzifəsi saxlanılır, orta əməkhaqqının saxlanılması üçün məzuniyyətin hesablanması təmin edilir, eyni zamanda onunla bağlanmış müqavilənin pozulmasına, onun intizam məsuliyyətinə cəlb olunmasına  yol verilmir. Həmin müddət işçinin əmək stajına daxil edilir.

Bəzən mütəxəssisi məzuniyyətdən geri çağırmaq lazım gəlir, yaxud işçi özü müəyyən səbəbdən işə erkən qayıtmaq istəyir.

Məzuniyyətdən geriçağırma

Məzuniyyətdə olan işçinin geri çağırılması Əmək Məcəlləsinin 137-ci maddəsinə uyğun tənzimlənir. Məcəllədə müstəsna hal kimi şərh olunan geri çağırılma həm işçinin,  həm də işəgötürənin təşəbbüsü ilə mümkündür. İşəgötürən tərəfindən məzuniyyətdən geriçağırma aşağıdakı hallarda baş verə bilər:

• yaranmış qəzanın nəticələrini aradan qaldırmaq məqsədilə;
• təxirə salına bilinməyən işlərin icrasının zəruriliyi yarandıqda.

Əmək qanunvericiliyi işəgötürənə işçini illik ödənişli məzuniyyətdən yalnız onun razılığı ilə geri çağırmasına icazə verir. Əgər məzuniyyət müddətində işçi işə başlamaq istəməzsə, işəgötürən tərəfindən intizam məsuliyyətinə cəlb edilə bilməz.

Məcəllənin 137.4 maddəsinə görə “işçinin təşəbbüsü ilə əmək məzuniyyətindən geriçağırma yalnız işəgötürənin mülahizəsi ilə həyata keçirilir”

Yarana biləcək əmək mübahisələrinin qarşısını almaq məqsədilə məzuniyyətdən geri çağrılan işçinin razılığı yazılı formada alındıqdan sonra uyğun əmr verməlidir. Əmrdə işçinin adı, soyadı, vəzifəsi, məzuniyyətdən geri çağırılma səbəbləri, gələcək təminatının necə olacağı, məzuniyyətin yenidən hesablanması qaydası, ona nə vaxt ödənişli, ya da ödənişsiz əvəzgün verilməsi qeyd edilməlidir. İşçi bu şərtlərlə tanış olmalı, öz razılığını bildirməlidir.

Məzuniyyətdən geriçağırma qaydaları ilə buradan daha çox məlumat almaq olar.

Geri çağırılma zamanı hesablamalar

Amma, onu da qeyd etmək lazımdır ki, işçi işəgötürənin bu qərarı ilə razılaşsa belə, onda bir sıra suallar yarana bilər, məsələn:

• Birincisi, məzuniyyətdən geri çağırılma zamanı məzuniyyətin yenidən hesablanması zəruridirmi?
• İkincisi, alınan vəsaitin qaytarılma qaydası necədir?

Bu sualların cavabı ƏM-nin 137.3-cü maddəsində şərh olunub. Gəlin bunları bir-bir araşdıraq.

Əgər işçi məzuniyyətdən geri çağırılırsa, o, işə başlayır və artıq məzuniyyət kimi ödənildiyi günlər üçün əməkhaqqı almağa başlayır. Yəni, məzuniyyət haqqı, eləcə də vergi və digər tutulmalar üzrə artıq ödəmələr yaranır. Məcəllənin yuxarıda qeyd edilən maddəsi bu sualların həlli üçün iki variant təklif edir:

1. İşə başlanan gündən əməkhaqqı hesablanır, is­ti­fa­də edil­mə­miş mə­zu­niy­yət gün­lə­ri­nin əvə­zin­də əlavə ödənişsiz istirahət günləri təyin edilir, yaxud;
2. İşə baş­la­dı­ğı gün­dən eti­ba­rən iş­çi­yə əməkhaq­qı he­sab­la­nır, məzuniyyətin yenidən hesablanması aparılır. Yəni məzuniyyətin istifadə edilməyən günlərinin məbləği əməkhaqqından tutulur, həmin günlər sonradan müəyyən olunan vaxtda verilərək, ƏM-nin 140-cı mad­də­sin­də nə­zər­də tu­tul­muş qay­da­da hesablamalar aparılır.

Variantlardan biri tərəflərin qarşılıqlı razılığı əsasında seçilir.

Əməkhaqqıdan tutulmanın rəsmiləşdirilməsi

İki variantdan birinin seçimi işçinin yazılı ərizəsi əsasında həyata keçirilir. İstifadə olunmamış məzuniyyət günləri üçün artıq ödənilmiş vəsaitin tutulması prosesi aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçiriləcək:

• işçi mühasibat şöbəsinə artıq ödənilmiş vəsaitin tutulması barədə ərizə yazır;
• bundan sonra işəgötürən tərəfindən uyğun əmr verilir.
• mühasibat şöbəsində məzuniyyətin yenidən hesablanması aparılaraq işçiyə artıq ödənilmiş məbləğ müəyyən edilir;
• bu məbləğ işçinin ərizəsi və işəgötürənin əmri əsasında onun qazancından tutulur;
• əməkhaqqıdan vergi və digər tutulmalar üzrə yenidən hesablamalar aparılır.

Məzuniyyətdən geri çağırılma zamanı əməkhaqqının hesablanması ilə bağlı nüanslar barədə buradan oxumaq olar.

Məzuniyyətin yenidən hesablanması

İşçinin məzuniyyətdən geri çağırılması ilə əlaqədar istifadə olunmayan günlər işçinin seçimi ilə cari iş ili ərzində onun üçün əlverişli vaxtda verilməli və ya növbəti iş ilinin məzuniyyətinə əlavə edilməlidir. Bir işçi istifadə olunmamış məzuniyyət günlərini başqa vaxta keçirmək qərarına gələrsə, işəgötürənə müvafiq ərizə təqdim etməlidir. Əgər işçi belə bir müraciət etməzsə, istifadə olunmamış məzuniyyət qalığı növbəti ilin məzuniyyət cədvəlinə daxil ediləcək.

Məzuniyyətin yenidən hesablanması nümunəsi

İşçi iyunun 5-dən iyulun 3-dək 28 təqvim günü məzuniyyətdədir. Onun maaşı 1600 manatdır. Məzuniyyətin hesablanması zamanı orta gündəlik qazancı 52,63 manat olduğunu düşünək. Məzuniyyət pulu 1473.68  (52,63 x 28 ) manat təşkil edir. Təxirə salınması mümkün olmayan işlərin icrasının zəruriliyi yarandığı üçün onu 2 iyulda məzuniyyətdən geri çağırırlar. İşçinin razılığı ilə məzuniyyətin istifadə edilməyən günlərinin məbləği əməkhaqqıdan tutulur və ona 2 iyuldan başlayaraq əməkhaqqı hesablanmağa başlanır.

Aşağıdakı cədvəldə iyunun 5-dək olan iş günləri üçün əməkhaqqı nəzərə alınmadan işçinin almalı olduğu məzuniyyətin hesablanması və yenidən hesablanması əks olunub. Şərti olaraq işçinin dövlət müəssisəsində işlədiyini və əlavə güzəştlərin olmadığını qəbul edək.

Cədvəlin məlumatlarından göründüyü kimi geriçağırma səbəbindən məzuniyyətin yenidən hesabatlanması nəticəsində 105.26 manat fərq yaranır. İşçiyə iyul ayı üçün əməkhaqqı ödənişi artıq verilmiş 82.63 manat qədər azaldılacaq. Eyni zamanda işçinin əməkhaqqından tutulan gəlir vergisi və digər məcburi tutulmalar uyğun məbləğlər qədər azaldılmalıdı. Bu, əməkhaqqına görə işəgötürənə hesablanan məbləğlərdə də nəzərə alınır.

Bütün dəyişikliklər cari dövrə aid olduğundan yenilənmiş bəyannamələrə ehtiyac olmayacaq.

Məzuniyyətin növləri

İşçilərin məzuniyyət hüququ Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. İşçilərin məzuniyyət hüququ üzrə hüquqi təminatlar nəzərdə tutulub. Bunlardan biri də Məcəllə ilə müəyyən edilmiş hallarda onlara məzuniyyətin hesablanması, başqa sözlə desək, həmin dövr üçün orta əməkhaqqının saxlanmasıdır (ƏM, maddə 111).

Məcəllənin 112.1-ci maddəsi aşağıdakı məzuniyyət növlərini müəyyən edir:

• əmək məzuniyyəti;
• sosial məzuniyyətlər;
• təhsil və yaradıcılıq məzuniyyəti;
• ödənişsiz (haqq ödənilməyən) məzuniyyətlər.

İşçilərə digər məzuniyyətlər də verilə bilər, bir şərtlə ki, bu, əmək müqaviləsində, kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulsun (ƏM, maddə 112.2)

Məzuniyyətin hesablanması üçün nələri bilmək lazımdır?

Məzuniyyətin yuxarıda qeyd edilən ilk üç növü üzrə məzuniyyət haqqının hesablanması zamanı atılacaq birinci addım məzuniyyət müddətinin müəyyən edilməsidir. Sonuncu, dördüncü məzuniyyət növü ödənişsiz olduğu üçün müddət müəyyən edilsə də, hesablama aparılmır. Odur ki, bu məqalədə o nəzərdən keçirməyəcək.

İkinci addım müəyyən edilmiş müddətlər üçün orta əməkhaqqının hesablanmasıdır. Hesablama ardıcıllığı məzuniyyətin növünə görə fərqlənə bilər. Belə ki:

• əmək məzuniyyətinin hesablanması zamanı son 12 ay üçün orta əməkhaqqı nəzərə alınır;
• “Sosial sığorta haqqında” AR Qanununa uyğun sığorta hadisəsi baş verdikdə işçinin sosial məzuniyyət hüququ yaranır və ona  “Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş sığortaolunanlara sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında” Əsasnamə  əsasında müavinət  hesablanır;
• yaradıcılıq fəaliyyəti üçün məzuniyyətin hesablanması işçinin vəzifəsi (peşəsi) üçün müəyyən olunmuş aylıq əməkhaqqından hesablanır (ƏM, maddə 122.6);
• ödənişli təhsil məzuniyyəti üçün hesablamalar ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazanılan əməkhaqqı əsasında aparılır (ƏM maddə 123.2 və 177);

Məzuniyyət müddətləri

İşçinin hər iş ili üzrə bir dəfədən az olmayaraq əmək məzuniyyətdən istifadə hüququ var. Məzuniyyətin bu növünün minimum müddəti 21 təqvim günüdür. İlk iş ilində məzuniyyətdən istifadəsi üçün 6 ay iş stajının olması zəruridir. Növbəti illərdə isə istənilən vaxt, növbəlilik cədvəlinə uyğun məzuniyyətdən istifadə etmək olar.

Əmək məzuniyyəti əsas və əlavə kimi iki hissədən ibarətdir, qeyri-iş günləri nəzərə alınmadan təqvim günləri ilə hesablanır. Bir qayda olaraq, əsas və əlavə məzuniyyət günlərinin cəmi illik ödənişli məzuniyyətin ümumi müddətini təşkil edir.

Əmək məzuniyyəti və onun müddətləri ayrı-ayrı işçi kateqoriyaları üzrə fərqlənə bilər.

Yaradıcılıq məzuniyyətlərinin müddəti 30 gündən 3 ayadək dəyişə bilər. Müddətin tənzimlənməsi Əmək Məcəlləsinin 122-ci maddəsi ilə tənzimlənir.

Ödənişli təhsil məzuniyyətinin müddətləri Məcəllənin 124-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Müddətlər haqqında  buradan da məlumat almaq olar.

Sosial məzuniyyətlərin müddəti Əmək Məcəlləsi və yuxarıda qeyd edilən Əsasnamə əsasında müəyyən edilir.

Əmək məzuniyyətinin hesablanması

Məzuniyyətin hesablanması məqsədi ilə müddətlər müəyyən edildikdən sonra orta əməkhaqqını tapmaq zəruridir. Bu zaman əməkhaqqı anlayışına daxil olan Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinə uyğun  bütün ödəmələr nəzərə alınır. Hesablamalar zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödəmələr  AR NK-nin 137 saylı qərarında  qeyd olunub.

Əmək məzuniyyətinin hesablanması məqsədi ilə orta əməkhaqqı məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 12 təqvim ayının qazancını 12-yə bölməklə müəyyən edilir. Alınan məbləğ ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına (30,4) bölünür və bir günlük əməkhaqqı tapılır. Tapılan məbləğ məzuniyyət günlərinin sayına vurmaqla məzuniyyətin hesablanması aparılır:

Məzuniyyət haqqı =  ((əvvəlki 12 ayın gəliri) / 12 ay  / 30,4 əmsalı) x məzuniyyət günlərinin sayı

Əgər məzuniyyətə buraxılan işçinin işlədiyi müddət 12 aydan az olarsa, əməkhaqqının hesablanması üçün onun faktiki işdə olduğu aylar əsas götürülür (ƏM maddə 140.2)

İşçiyə istifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilən zaman da bu qaydadan istifadə olunur.

Yaradıcılıq fəaliyyəti üçün məzuniyyətin hesablanması

Məzuniyyətin bu növü doktoranturada (adyunkturada) müvafiq elmi dərəcə almaq üçün təhsilini davam etdirən işçilərə dissertasiya işlərini tamamlamaq, həmçinin dərslik (dərs vəsaiti) yazan müəlliflərə verilə bilər. Məzuniyyət haqqının hesablanması haqqında buradan məlumat almaq mümkündür.

Təhsil məzuniyyətinin hesablanması

Bu halda orta əməkhaqqı məzuniyyətin başladığı vaxtdan əvvəlki 2 təqvim ayında əldə etdiyi əməkhaqqının cəminin həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölməklə tapılan bir günlük əməkhaqqının məzuniyyət günlərinin sayına vurmaqla hesablanır.

Orta əməkhaqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənclər Məcəllənin 157-ci maddəsi, habelə AR NK-nın 126 saylı qərarı ilə müəyyən edilir.

Təhsil almaqla əlaqədar verilən ödənişli məzuniyyətlər qiyabi, habelə peşə təhsili müəssisələrində istehsalatdan ayrılmadan təhsil alan işçilər üçün nəzərdə tutulub.

Sosial məzuniyyətlər üçün müavinətin hesablanması

İşçilərin hamiləliyə və doğuşa, habelə uşağın üç yaşı tamam olanadək qulluğa görə sosial məzuniyyətdən istifadə hüququ var. Belə hallarda məzuniyyətin hesablanması qaydaları ilə buradan tanış olmaq olar.