Blog Full

İşəgötürən əmək müqaviləsi bağladığı işçilərə əməkhaqqı hesablamalı və operativ şəkildə ödəməlidir. Bu zaman onun digər öhdəlikləri də yaranır, məsələn, əməkhaqqıdan tutulmalar etməli və təyinatı üzrə ödəməlidir. Bu yazıda 2024-cü ildə işçilərin maaşından tutulmaların məbləği, növləri, məbləğləri barədə məlumat verəcəyik.

Əməkhaqqı nədir?

Öncə yarımbaşlıqda qoyulan suala qısa cavab verək. Əməkhaqqı (əməyin ödənişi) əməyə yaxud işdə iştiraka görə verilən haqdır, əmək müqabilində ödənilən təzminatıdır. Ödəniş edilərkən aşağıdakılar nəzərə alınır:

• işçinin ixtisası;
• işin mürəkkəbliyi;
• yerinə yetirilən işin kəmiyyəti;
• keyfiyyəti;
• şərait və sair.

İşçinin aldığı haqq onun gəliri sayılır, ödənilən əməkhaqqıdan tutulmalar müvafiq qaydada həyata keçirilməlidir.

Əməkhaqqı Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində işçinin göstərdiyi xidmətlərə görə ödənilən haqq kimi müəyyən edilib, daha dəqiq desək:

İşçiyə muzdlu işlə əlaqədar ödənilən əməkhaqqı, onun ödənilməsi formaları haqqında  “Əməkhaqqı nədir?” adlı məqalədən ətraflı oxumaq olar.

Tutulmaların rəsmiləşdirilməsi

2024-cü ildə də əməkhaqqıdan tutulmaların rəsmiləşdirilməsinə tələblər əvvəlki illərdə olduğu kimdir, dəyişməyib. Hər bir təşkilat özünə uyğun əməyin ödənilməsi sistemini seçir, amma onları yerli normativ-hüquqi aktlara uyğun rəsmiləşdirmək lazımdır. İşçilərin haqq-hesab sənədləri işəgötürən tərəfindən hazırlanır. Bu sənədlərdə əməkhaqqı, ona daxil olan ödənişlər, tutulmalar haqqında məlumatlar əks olunur. İşçi əməkhaqqı aldığı zaman sənədlərdə qeyd olunmuş ödəmə və tutulma məbləğləri, onların səbəbləri ilə tanış olmaq hüququna malikdir. Əməkhaqqının hesablanması işçinin vəzifə maaşına əsasən faktiki iş yerində aparılır. Əməkhaqqıdan tutulmalar qanunvericiliyə uyğun, habelə işçinin yazılı razılığı əsasında aparılır.

Əməkhaqqıdan tutulmaların tərkibi

Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsinə görə əməkhaqqıdan aşağıdakı icbari tutulmalara yol verilir:

• gəlir vergisi üzrə tutulma;
• məcburi dövlət sosial sığorta haqqı;
• işsizlikdən sığorta haqqı;
• icbari tibbi sığorta haqqı.

Həmin maddəyə görə, həmçinin, digər əməkhaqqıdan tutulmalar da mümkündür:

• icra sənədləri üzrə müəyyən edilən tutulmalar:
• alimentlər;
• kredit təşkilatına olan borclar;
• sağlamlığa vurulmuş ziyanın ödənilməsi;
• işçinin təqsiri üzündən işəgötürənə vuruluan ziyanın məbləği;
• işçi iş ili bitənədək işdən çıxdığı halda işlənməmiş günlərə görə verilən məzuniyyət pulu;
• işçiyə avans olaraq verilmiş ezamiyyə xərclərinin artıq qalan borc məbləği;
• mühasibat tərəfindən səhvən artıq verilmiş məbləğlər;
• təhtəlhesaba verilən və xərclənməyib vaxtında qaytarılmayan pulun məbləği;
• kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulan hallarda müəyyən edilən məbləğ;
• həmkarlar ittifaqına üzvlük haqqı.

 Gəlir vergisi üzrə tutulmalar

Əməkhaqqına görə icbari tutulmaları (gəlir vergisi üzrə əməkhaqqıdan tutulmalar istisna olmaqla) həm işçi, həm də işəgötürən tərəfindən ödənilir. Fiziki şəxslərin muzdlu işlə bağlı gəlirindən vergi Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin VII fəsli ilə tənzimlənir.

Gəlir vergisi birbaşa vergilərin əsas növüdür.

Əməkhaqqıdan tutulmaların tətbiqi zamanı nəzərə almaq lazımdır ki, gəlir vergisinə cəlb edilən muzdlu işçilərə tətbiq edilən güzəşt 2024-cü ildə də qüvvədədir, onları iki kateqoriyaya bölmək lazımdır (VM, maddə 101):

• neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektorunda işləyən şəxslərdən 14% həcmində gəlir vergisi tutulur. Bu tutulma aylıq maaşı 2500 manata qədər olan şəxslərdə yaşayış minimumu çıxıldıqdan sonra yerinə yetirilir. Vəzifə maaşı 2500 manatdan çox olduqda isə 350, əlavə olaraq 2500 manatdan çox olan məbləğin 25%-i tutulur;
• neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri dövlət sektorunda vəzifə maaşı 8000 manata qədər olan fiziki şəxslərdən vergi tutulmur. 8000 manatdan yuxarı əməkhaqqı alan şəxslərdən isə həmin məbləğdən çox olan hissənin 14%-i tutulur.

Əməkhaqqıdan tutulmalar zamanı vergiləri hesablayarkən Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş azadolma və güzəştləri nəzərə almaq lazımdır, məsələn, aşağıdakı hallarda gəlir vergisi tutulmur:

• işsizliyə, doğuşa görə dövlət müavinətləri;
• pensiyalar;
• uşaqlar üçün ödənişlər;
• sağlamlığa dəyən zərərin ödənilməsi və s. 

Əməkhaqqıdan digər icbari tutulmalar

Məcburi dövlət sosial sığorta (MDSS) haqqı üzrə əməkhaqqıdan tutulmalar sığortaçıya sığortalanmaya görə verilən pul vəsaitidir. Sığorta haqqının hesablanması, tətbiq olunan güzəşt nəzərə alınmaqla 2024-cü ildə aşağıdakı qaydada aparılır:

• Dövlət və neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan işçilər üçün sığorta haqqının dərəcəsi sığortaedən tərəfindən 22%, sığortaolunanın gəlirindən isə 3% müəyyən olunub.
• Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri dövlət sektoruna aid vergi ödəyicilərinin işçilərinin əməkhaqlarından tutulmalar:

a) aylıq vəzifə maaşı 200 manata qədər olan halda sığorta haqqı:

• sığortaedən üçün – 22 faiz;
• sığortaolunanın gəlirindən – 3 faiz həddində müəyyən olunub.

b) əməkhaqqı 200 manatdan yuxarı olduqda isə:

• sığortaedən – 44 manat + 200 manatdan yuxarı məbləğin 15 faizi;
• sığortaolunan – 6 manat + 200 maanatdan yuxarı məbləğin 10 faizi məbləğində məcburi dövlət sığorta haqqı tutulur.

İşsizlikdən sığorta ödənişi sığorta hadisəsi baş verən halda sığortaolunana ödənilən pul vəsaiti hesab olunur. İşçsizlikdən sığorta üzrə tutulmalar həm sığorta olunan tərəfindən, həm də sığortaedənin vəsaiti hesabından 0.5 faiz hesablanır.

İcbari tibbi sığorta üzrə tutulma tibbi xidmətlərdən istifadə etmək üçün təminat verən ödəniş formasıdır. İcbari tibbi sığorta əməkhaqqının 8000 manatadək olan hissəsindən 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissədən 0,5 faiz tutulur.

Hesablamaya nümunələr

İşçi dövlət müəssisəsində işləyir. Onun aylıq əməkhaqqısı 1000 manatdır. Heç bir güzəşt və azadolması yoxdur. 2024-cü ildə əməkhaqqıdan tutulmalar aşağıdakı kimi olacaqdır.

Gəlir vergisi: 112 manat, (1000-200) x 14%;

DSMF ayırmaları: işçidən tutulma 30 manat (1000 x 3%),  işəgötürən tərəfindən ödəniş 220 manat (1000*22%);

İşsizlikdən sığorta haqqı: işçidən tutulma 5 manat (1000 x 0,5%), işəgötürən tərəfindən ödəniş  5 manat (1000 x 0,5%);

İcbari tibbi sığorta haqqı: işçidən tutulma  20 manat ( 1000 x 2%), işəgötürən tərəfindən ödəniş  20 manat (1000 x 2%);

„NETT”əməkhaqqı:  833 manat, ( 1000-112-30- 5-20).

Minimum əməkhaqqı

Əməkhaqqı işçiyə görülən işin müqabilində işəgötürən tərəfindən gündəlik, yaxud aylıq olaraq pul və ya natura formasında ödənilən haqqdır. Əməkhaqqı hesablanması zamanı tərəflər arasında bağlanmış müqavilə əsas götürülür. İşəgötürən işçiyə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş minimum məbləğdən az olmayan əməkhaqqı ödəməlidir. “Əməkhaqqının minimum məbləği” anlayışına Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi aşağıdakı kimi tərif verir:

Bu məbləğə:

• mükafat ödənişləri;
• əməkhaqqına əlavələr;
• artımlar və digər ödəmələr daxil edilmir.

Məcəllənin 155.6 maddəsinə görə “Minimum əməkhaqqının məbləği müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir.”

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə 01.01.2023-il tarixdən minimum əməkhaqqı 345 manat müəyyən edilib və 2024-cü il üçün əməkhaqqı hesablanması zamanı da, hələ ki, qüvvədədir.

Əməyin ödənilmə sistemləri

Əməyin ödənilmə sistemləri bir sıra amillərdən, ilk növbədə əməyin təşkili və onun inkişaf perspektivlərindən asılı olaraq tətbiq olunur. Bu sistemin tətbiqi qaydaları tərəflərin qarşılıqlı razılığına əsasən  Əmək müqavilələri, habelə kollektiv müqavilələrlə müəyyən olunur.

Hər bir təşkilat özünə uyğun əməkhaqqı sistemlərini tətbiq edə bilər, yalnız yerli qaydalarda onların rəsmiləşdirilməsi zəruridir. Əməkhaqqı hesablanması zaman   aşağıdakı əsas sənəd və qaydalar rəhbər tutulmalıdır:

• daxili əmək qaydaları;
• kollektiv müqavilə;
• maddi həvəsləndirmə və mükafatlandırma müddəaları;
• ştat cədvəli;
• əmək müqaviləsinin müddəaları;
• digər yerli normativ hüquqi aktlar.

İşəgötürən həmçinin, işçilərin haqq-hesab sənədlərinin hazırlanmasını təmin etməlidir. Əməkhaqqı və ona daxil olan ödənişlər, tutulmalar haqqında məlumatlar həmin haqq-hesab sənədlərində əks olunur. İşçi əməkhaqqı aldığı zaman bu sənədlərdə qeyd edilən və ona verilən ödəmələrin, habelə tutulmaların səbəbi və məbləği ilə tanış olmaq imkanına malikdir.

Əməkhaqqı hesablanması zamanı nəzərə alınan məbləğlər

Əməkhaqqını təşkil edən xərclərin tərkibi:

• aylıq taarif (vəzifə) maaşı;
• birdəfəlik mükafatlar;
• əmək şəraitindən asılı olaraq vəzifə maaşına edilən əlavələrdən ibarətdir.

Aylıq taarif maaşı əməkhaqqının əsas hissəsidir və müvafiq normativ hüquqi sənədlərə əsasən işəgötürən tərəfindən müəyyən olunur.

Əməyin ödənilməsi sistemləri

Məcəllənin 157-ci maddəsinə əsasən əməyin ödənilməsi sisteminin 3 növü vardır:

• vaxtamuzd;
• işəmuzd;
• əməyin ödənilməsinin digər sistemləri.

Vaxtamuzd ödəniş sistemində  əməkhaqqı işçinin işlədiyi vaxtın-saatın, ayın, günün miqdarı ilə müəyyən olunur. Qeyd olunan vaxta uyğun olaraq gündəlik, aylıq əməkhaqqı hesablanır. AR ƏM-nin 89-cu maddəsində gündəlik iş vaxtının müddəti 8 saat, həftəlik isə 40 saatdan artıq olmayaraq müəyyən edilib. Lakin müstəsna hallarda 40 saatlıq həddi gözləməklə AR Nazirlər Kabineti tərəfindən 6 günlük iş vaxtı rejimi müəyyən edilə bilər. Təcrübədə ən çox tətbiq olunan vaxtamuzd ödəmədir ki, buna da aylıq vəzifə maaşı alan işçilərin əməkhaqqı ödənilmə sistemini nümunə göstərmək olar.

Vaxtamuzd əməkhaqqı hesablanmasına nümunələr

Nümunə 1: İşçinin aylıq əməkhaqqısı 600 manatdır. Əgər o nəzərdə tululmuş iş vaxtı normasında tam işləyibsə, əməkhaqqını tam şəkildə alacaqdır. Tutaq ki, işçi ay ərzində 6 gün işdə olmayıb. Həmin ayda iş günlərinin sayı 22 iş günü olarsa, hesablanan əməkhaqqı 436.32 manat olacaqdır.

600/22=27.27

22-6=16 iş günü

27.27×16=436.32 manat

Nümunə 2: İşçiyə işlədiyi hər saata görə 20 manat məbləğ  müəyyən olunub. Ay sonunda iş vaxtı uçotuna görə 90 saat işləmiş olarsa, işçiyə hesablanmış əməkhaqqı 1800 manat (20×90) olacaqdır.

Əməyin ödənilməsinin işəmuzd sistemi

İşəmuzd əməkhaqqı sistemində əməkhaqqının məbləği işçilərin taarif dərəcələrinə və vaxt normalarına əsasən müəyyən olunur. İşçinin əməyi vahid vaxt ərzində istehsal etdiyi məhsulun miqdarından və ya görülən işin həcmindən asılı olaraq ödənilir.

Nümunə 3: İşçiyə hazırladığı hər avadanlığa görə 80 manat nəzərdə tutulub. Ayın sonunda ümumilikdə 12 məhsul hazırlanıb. İşçiyə 960 manat  (80×12) ödəniləcək.

Digər ödəmə sistemləri

Əməkhaqqı hesablanması zamanı tətbiq edilən  digər ödəniş forması  isə ümumi həcmi əvvəlcədən müəyyən olunan işlərə görə hesablama aparılmasıdır. İşçi və işəgötürən arasında bağlanmış müqavilədə işin konkret görülmə vaxtı müəyyən edilmir, yalnız işin başlama və bitmə tarixi öz əksini tapır. Bu ödəniş sistemi akkord forma hesab edilir.

Mükafatlar və əlavə ödənişlər

Əməkhaqqının hesablanması qaydasında məhsuldarlığın və işin səmərəliliyinin artırılması məqsədilə mükafatlar və əlavələr, məsələn, xidmət stajına, işin yüksək nəticələrinə və ya onun intensivliyinə görə, nəzərdə tutula bilər.

Əməkhaqqı işçiyə ayda ən azı iki dəfə:

• avans;
• ayın sonunda qalan hissəsi məbləğində 16 gündən çox olmayan vaxt fasiləsi ilə verilir.

Avans ayın birinci yarısında verilir və aylıq taarif cədvəlində müəyyən edilir. İşçiyə illik dövr üçün əməkhaqqı hesablanması aparıldıqda ayda bir dəfədən az olmayaraq əməkhaqqı ödənilməlidi.

Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi

Təcrübədə elə hallar olur ki, əmlakın mövcud qiymətləri əsaslı şübhə yaradır və əsas vəsaitlərin yenidən qiymətləndirilməsi zərurəti yaranır. Bizim tez-tez qeyd etdiyimiz ədalətli dəyər əslində budur. Yenidən (təkrar) qiymətləndirmə üçün konkret vaxt mövcud deyil. Müəssisədə torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi, bir qayda olaraq, heç bir səbəb olmadan ilin sonu yaxud əsaslı zərurətin olduğunu hesab etdiyi aşağıdakı hallarda apara bilər:

• əsas vəsaitin zədələnməsi və ya buna bənzər hallar;
• bazarda analoji, lakin daha təkmil əsas vəsaitin peyda olması;
• inflyasiya və digər bu kimi hallarda da aparıla bilər.

Proses ona görə yenidən qiymətləndirmə adlanır ki:

• əsas vəsaitin mövcud qiyməti, dəyəri bəllidir, lakin onun ədaləti əks etdirmədiyinə əsaslar və ya şübhələr var;
• və müəssisə bu şübhəni aradan qaldırmaq istəyir.

Torpaq, tikili və avadanlıqların qiyməti bəlli deyildirsə, onun dəyərləndirilməsi yenidən qiymətləndirilmə deyil, sadəcə qiymətləndirmə adlanacaqdır.

Qanunvericilik bazası

Qiymətləndirmə 25 iyun 1998-ci il tarixli, 510-IQ saylı və 8 dekabr 2023-cü il tarixli, 1052-VIQ saylı “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında” AR qanunları ilə tənzimlənir. Sonuncunun 6-cı fəslində ayrı-ayrı maddələrin qüvvəyə minməsi haqqında keçid müddəalar nəzərdə tutulduğundan, hələ ki, hər iki qanundan paralel istifadə edilir.

Qanunvericilik qiymətləndirilmə fəaliyyətinin obyektini aşağıdakı kimi qruplaşdırır:

• mülki qanunvericiliyə əsasən məcburi qiymətləndirilən əmlak;
• qiymətləndirilməsi sifarişçi tərəfindən zəruri hesab edilən əmlak.

Qanunvericilidə əmlakın qiymətləndirilməsinin məcburi aparıldığı hallar da nəzərdə tutulub.

Obyektin qiymətləndirilməsi, o cümlədən torpaq, tikili və avadanlıqların qiymətləndirilməsi sifarişçi və qiymətləndirici arasında bağlanmış müqavilə əsasında aparılır. Bunun üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada qeydiyyatdan keçmiş peşəkar qiymətləndirmə şirkətlərinə müraciət etmək lazımdır.

Obyektin qiymətləndirilməsi məhkəmə qərarı əsasında (əgər bu, mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulubsa) aparılırsa, məhkəmə müstəqil şəkildə qiymətləndirici seçə bilər.

Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsinin uçotu

Təkrar dəyərləndirmə zamanı, çox vaxt torpaq, tikili, avadanlıqların qalıq dəyəri artır. Buna səbəb, bir qayda olaraq, ölkələrdə baş verən inflyasiyadır.

Qeyd etdiyimiz kimi, hər cür əmlak yenidən qiymətləndirməsinin predmeti ola bilər, lakin ehtiyatların yalnız xüsusi hallarda qiymətləndirilməsi tövsiyə edilir. Əsas vəsaitlərin qiymətləndirilməsi daha məqsədəuyğundur, çünki ehtiyatlardan fərqli olaraq əsas vəsaitlər uzunmüddətli istifadə üçün nəzərdə tutulub.

Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarına görə, əgər torpaq, tikili, avadanlıqlar kateqoriyasına aid olan hər hansı bir aktiv təkrar qiymətləndirilirsə, onun aid olduğu bütün kateqoriya yenidən qiymətləndirilməlidir.

Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsindən yaranmış artım “Yenidən qiymətləndirmədən artım”, zərər isə “Yenidən qiymətləndirmədən zərər”  adlı kapital hesabında toplanmalıdır.

Yenidən qiymətləndirilmə zamanı amortizasiya

Torpaq, tikili, avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi zamanı yığılmış amortizasiyada da uyğun düzəliş edilməlidir. Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartları (IAS 16) yenidən qiymətləndirmə tarixinə yığılmış amortizasiyaya düzəlişin iki üsullunu müəyyən edir.

Birinci metodda indeksləşdirmə hesabına aktiv amortizasiya olunan bərpa dəyərinədək təkrar qiymətləndirilir. Təkrar dəyərləndirmə tarixinə yığılmış amortizasiya aktivin balans dəyərindəki dəyişikliklərə mütənasib olaraq yenidən qiymətləndirilir. Torpaq, tikili və avadanlıqların yenidən qiymətləndirilməsi başa çatdıqdan sonra balans dəyəri aktivin yenidən qiymətləndirilən dəyərinə bərabər olur.

Yığılmış amortizasiyanın düzəlişinin ikinci üsulu binaların qiymətləndirilməsində tez-tez istifadə olunur. Bu halda yığılmış amortizasiya ümumi balans dəyərinin əksinə eliminasiya olunur (yəni yığılmış amortizasiya ümumi balans dəyərindən çıxdaş edilir), xalis kəmiyyət isə aktivin təkrar qiymətləndirilən kəmiyyətinədək yenidən hesablanılır.

Torpaq, tikili və avadanlıqların istismarı dövründə bölüşdürülməmiş mənfəətə onun yenidən qiymətləndirilməsindən artımın yalnız bir hissəsi köçürülə bilər. Artımın köçürülən məbləği aktivin təkrar qiymətləndirilən balans qiyməti əsasında hesablanan amortizasiya məbləğiylə onun ilk dəyəri əsasında hesablanılan amortizasiya məbləği arasındakı fərqi təcəssüm etdirir.