Blog Full

Əmək məzuniyyətləri haqqında ümumi məlumat

İstirahət hüququnun təmin edilməsi, iş qabiliyyətini möhkəmləndirməsi, eləcə də sağlamlığını mühafizə etmək məqsədilə müəyyən vaxt aralığında işçiyə məzuniyyətlər verilir. Onun verilməsi zamanı tətbiq edilən hüquqi normalar Əmək Məcəlləsi ilə tənzimlənir. Məzuniyyətlərin növləri ilə buraya keçid etməklə ətraflı tanış olmaq olar. Əmək məzuniyyəti təcrübədə ən çox istifadə olunur, əsas və əlavə hissələrdən ibarətdir. İşçinin hər iş ili üzrə bir dəfədən az olmayaraq ondan istifadə hüququ var. Bu hüququnun pozulması, məzuniyyətin verilməməsi üzrə qadağalar qanunvericiliklə, o cümlədən İnzibati Xətalar Məcəlləsinə əsasən tənzimlənir.

Məzuniyyətin verilməməsi üzrə qadağalar

İşçinin məzuniyyət hüququ müqavilə bağlayaraq işə başladığı gündən yaranmış hesab olunur. Tutduğu vəzifədən asılı olmayaraq işçilərin məzuniyyət müddətində:

• iş yeri;
• vəzifəsi;
• əməkhaqları saxlanılır.

Bu şərtlər onların qanunvericiliklə müəyyən olunmuş mühüm təminatlarıdır. ƏM-in 110-cu maddəsinə görə işçilərin məzuniyyətlə təmini, yaxud məzuniyyətdən istifadəsi məhdudlaşdırıla bilməz.

Əmək məzuniyyətinin verilməməsi üzrə qadağalar Məcəllənin 135-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Bu maddəyə əsasən işəgötürənin işçiyə məzuniyyətləri verməməsi qadağan edilir. İşçinin müvafiq iş ilində istənilən səbəbdən məzuniyyətdən istifadəsi mümkün olmaya bilər. Bu halda işçiyə uyğun qaydada kompensasiya ödənişi zəruridir. Amma, nəzərə almaq lazımdır ki:

• ƏM-də 135.2 maddədə “istənilən səbəbdən istifadə edilmədikdə” deyildikdə işəgötürənin deyil, işçinin iradəsi başa düşülməlidir;
• İşçinin məzuniyyətdən istifadə etməməsi halı əsaslı sənədlərlə təsdiq edilməli və rəsmiləşdirilməlidir.

Məzuniyyətin verilməməsi üzrə qadağalar haqqında qısaca danışdıq, bəs istifadə edilməmiş məzuniyyətlərə görə pul kompensasiyalarının verilməsi necə nizamlanır? Bəzi halları nəzərdən keçirək:

a) əgər işçi əmək məzuniyyətinin növbəlilik cədvəlində müəyyən edilmiş vaxtda verilməsini istəyərsə, işəgötürənin bundan imtina edərək, onun məzuniyyətini pul ilə kompensasiya etmək hüququ yoxdur. Hər iki tərəfin qarşılıqlı razılığına əsasən məzuniyyətin başqa ilə keçirilməsi mümkündür. Bu halda da işçiyə, onun razılığı olmadan pul kompensasiyası ödənilə bilməz.

b) işçi məzuniyyətinin 21 təqvim günündən istifadə edərək, yerdə qalan hissəsini pulla əvəzlənməsini tələb edə bilməz.

c) bəzi müəssisələrdə işçilər qrup halında məzuniyyətə buraxıla bilər. Bu zaman həmin işçilərin məzuniyyətdən istifadə etməmək, yaxud da onun pulla əvəzlənməsini tələb etmək hüquqları yoxdur. Belə işçilərə təhsil sahəsində çalışan pedaqoji işçiləri misal göstərmək olar.

Əmək məzuniyyəti verilərkən işçinin işlədiyi aylar üzrə aldığı əməkhaqqısına əsasən orta əməkhaqqı hesablanır. ƏM-nin 140-cı maddəsi məzuniyyətə görə verilən əməkhaqqının hesablanma və ödənməsi qaydalarını şərh edir. Həmin qaydalar haqında buradan da məlumat almaq olar.

Məcəllədə məzuniyyətin verilməməsi üzrə qadağalarla yanaşı, onun keçirilməsi hallarına məhdudiyyətlər də şərh olunub.

Məzuniyyətin başqa vaxta keçirilməsində qadağan edilən hallar

Məzuniyyətin digər vaxta keçirilməsi şərtləri və qaydaları ƏM-nin 134-cü maddəsi ilə müəyyənləşir. Həmin qaydaları şərh edən məqaləmizlə buradan tanış ola bilərsiniz.

Həmin maddəyə əsasən məzuniyyətin vaxtını  dəyişmək üçün aşağıdakı şərtlər olmalıdır:

• işəgötürənin, işçinin təşəbbüsü;
• əsaslandırmaq;
• qarşılıqlı razılıq.

Yuxarıda qeyd edilən şərtlərdən  hər hansı biri ödənilməzsə, əmək məzuniyyəti başqa vaxta keçirilə bilməz.

Qanunvericiliyə əsasən işçilərin məzuniyyət hüququnun pozulması qadağandır.  Qanunvericiliyin pozulması halları, eləcə də təyin edilən cərimələr  İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə müəyyən edilir.

Həmin məcəllənin 192.4-cü maddəsinə görə məzuniyyətlərin hesablanmasında hər hansı bir qanun pozuntusu aşkar edilərsə, vəzifəli şəxslərə 700-1300 manat aralığında cərimələr tətbiq olunur. Əgər nöqsan riyazi hesablama səbəbindən baş verərsə, bu istisna hal kimi qəbul oluna bilər.

Həmçinin, işçiyə məzuniyyət verilmədikdə, yaxud istifadə edilməyən məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilmədikdə, işəgötürən məsuliyyətə cəlb olunaraq 1500-2000 manat məbləğində cərimə edilə bilər (IXM, maddə 192.5).

Maliyyə itkilərinə yol verməmək üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş məzuniyyətin verilməməsi üzrə qadağalar, əmək məzuniyyətinin başqa vaxta keçirilməsi, hesablama və ödəmələr diqqətdə saxlanılmalıdır.

Əmlak vergisinin vergitutma bazası

Əmlak vergisinin hesablanması vergitutma bazası və vergi dərəcəsi əsasında aparılır. Fiziki şəxslər, fərdi sahibkarlar və müəssisələr üzrə vergi dərəcəsi fərqlənir. Sabit vergi məbləği və faizlə ifadə olunan dərəcələrlə tanış olmaq üçün buraya keçid edə bilərsiniz.

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 12-ci maddəsində “vergitutma obyektinin vergi tutulan hissəsinin kəmiyyətcə ifadəsi” kimi şərh olunan vergitutma bazası isə əsas vergitutma elementlərindən biridir. Vergitutma bazası vergitutma obyektləri üzrə qanunvericiliyə uyğun sənədləşdirilən məlumatlar əsasında müəyyən olunur.

Əmlak vergisinin vergitutama obyekti AR VM-in 197-ci maddəsində şərh olunub. Vergi bazası rezident, qeyri-rezident fiziki şəxslər, fərdi sahibkarlar və müəssislər fərqli qaydada müəyyən olunub. Məcəllə əmlak vergisinin hesablanması zamanı fərdi sahibkarlar və müəssisələr fərq qoymur. Buna görə də məqalədə  “müəssisə” anlayışından istifadə ediləcək, amma bu zaman həm də fərdi sahibkarlar nəzərdə tutulacaq.

Fiziki şəxslərin əmlak vergisinin hesablanması

Belə hesablamalar zamanı fiziki şəxsin sahibkarlıqla məşğul olub-olmamasından asılı olmayaraq ilk növbədə vergitutma obyektinə diqqət etmək lazımdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bina, habelə hava, su nəqliyyat vasitələri üçün fiziki şəxsin əmlak vergisinin hesablanması bələdiyyələr tərəfindən aparılır. Hesablamalar əsasında vergi ödəyicisinə tədiyyə bildirişi təqdim edilir, müvafiq məbləğ bələdiyyə büdcəsinə ödənilir.

Qeyd edilənlər sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslərə də aiddir, habelə binaların sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədi üçün istifadə edildiyi halları da əhatə edir.

Bina dedikdə qapalı həcm-fəza quruluşuna malik aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik tikinti obyektləri başa düşülür:

• insanların yaşaması, fəaliyyəti, təbiət təsirlərindən qorunması üçün nəzərdə tutulub;
• insanlara sosial, mədəni və məişət xidmətləri göstərir;
• istehsalat sahələrinin yerləşdirilməsi və ya maddi dəyərlərin saxlanması üçün istifadə olunur.

Vergi Məcəlləsinin 198.1.1 maddəsinə görə yaşayış sahəsinə  30 kvadratmetrədək hissəyə görə vergi alınmır. Əmlak vergisi üzrə azadolmalar və güzəştlərin ətraflı təsviri buradadır. Binalar üzrə tətbiq edilən vergi dərəcələri aşağıdakı cədvəldə verilib:

Bakı şəhərində yerləşən binalar üzrə hesablamalar zamanı bu dərəcələrə AR Nazirlər 2015-ci il 6 aprel tarixli 101 nömrəli Qərarı ilə müəyyən olunmuş zonalar üzrə 0,7-1,5 hədlərində əmsallar tətbiq edilir.

Nümunə 1: Fiziki şəxsin xüsusi mülkiyyətindəki Zərdab şəhərində yerləşən mənzilin yaşayış sahəsi 140 kv.m2-dir. Həmin şəxsin illik əmlak vergisinin məbləği (140-30) x 0,2 = 22 manat olacaq.

Su və hava nəqliyyatı vasitələri üçün əmlak vergisinin hesablanması zamanı mühərrikinin 1 kub santimetri üçün 0,02 manat, mühərrik olmadıqda isə – onların bazar qiymətinin 1 %-i olmaqla vergi dərəcəsi tətbiq olunur.

Nümunə 2: Fiziki şəxsin mülkiyyətindəki motorlu katerin mühərrikinin həcmi 800 kub santimetr, avarlı qayığın bazar qiyməti 8.000 manatdır. Əmlak vergisini hesablanması belə olacaq (manatla).

motorlu katerə görə 800 x 0,02 = 16;

avarlı qayığa görə 8.000 x 1% = 80.

Fiziki şəxslər üzrə hesablamalar haqqında burada daha ətraflı şərh olunub.

Müəssisələrin əmlak vergisinin hesablanması

Fərdi sahibkarların və müəssisələrin əmlak vergisi onların balansındakı əsas vəsaitlərin Məcəllənin 202-ci maddəsinə uyğun hesablanmış orta illik qalıq dəyərinin 1 faizi kimi hesablanır və dövlət büdcəsinə ödənilir.

Hesablamalar zamanı vergi ödəyicisinin il ərzində fəaliyyət müddətindən asılı olaraq əmlakın orta illik qalıq dəyərinin müəyyən edilməsinin  üç qaydası tətbiq olunur, yəni vergi ödəyicisi:

1. əvvəlki ildən ödəyici olduqda;
2. hesabat ilində ödəyici olduqda;
3. hesabat ilində ödəyici olmaqdan çıxdıqda.

Birinci hal üçün hesablamaya nümunədə nəzər salaq.

Nümunə 3: Müəssisənin əsas vəsaitlərinin hesabat ilinin əvvəlinə qalıq dəyəri 140000, hesabat ilinin sonuna isə 130000 manat olub. Müəssisənin əmlak vergisi üzrə hesablama  belə olacaq:

Əsas vəsaitlərinin orta illik qalıq dəyəri: (140.000+130.000)/2=135.000 manat

Əmlak vergisi: 135000*1%=1350 manat

Fərdi sahibkarların və müəssisələrin əmlak vergisinin hesablanması qaydaları üzrə daha çox nümunə ilə buradan tanış olmaq olar. Azadolmalar və güzəştlər Vergi Məcəlləsinin 199-cu maddəsində şərh olunub. Həmin güzəştlər haqqında buradan da məlumat ala bilərsiniz.

Əmlak vergisinin ödənilməsi

Hüquqi və fiziki şəxslərin əmlak vergisi ödənişləri cari vergi ödəmələri formasında həyata keçirilir. Fərdi sahibkarlar və müəssisələr üçün cari ödəmələr təqvim ili ərzində 4 dəfə, fiziki şəxslər üçün isə 2 dəfə həyata keçirilir.

Əmlak vergisinin hesablanması və ödənilməsi zamanı cari vergi ödənişlərindən istifadə qaydası haqqında “Hüquqi və fiziki şəxslərin əmlak vergisi ödəmələri”  məqaləmizdən daha geniş məlumat almaq olar.

Verginin hesablanması qaydası

Əgər torpağa mülkiyyət yaxud ondan istifadə hüququnu təsdiq edən sənədiniz varsa, siz torpaq vergisi ödəyici sayılırsınız. Tikili, qurğu altındakı, habelə obyektlərin sanitariya mühafizəsinə görə zəruri olan torpaq sahələri vergiyə cəlb olunur. Bəs vergi ödəyicilərində torpaq vergisi nece hesablanır? Fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 208-ci maddəsində şərh olunub.

Hesablamalar mülkiyyət yaxud istifadə hüququnu təsdiq edən sənəd əsasında həyata keçirilir. Sahənin ölçüsü və kateqoriyası haqqında məlumatları bu sənəddən əldə etmək olar. Həmin məlumatlar vergi məbləğinin hesablanması zamanı istifadə edilir.

Məcəllənin müddəaları əsasında fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası aşağıdakı kimi müəyyən edilə bilər:

illik torpaq vergisi = torpaq sahəsinin ölçüsü * vergi dərəcəsi

Verginin hesablanması ardıcıllığı torpaqların təyinatından asılıdır. Vergi Məcəlləsində torpaqların istifadə təyinatına görə təsnifatı aşağıdakı kimidir:

Torpaqların istifadə təyinatına görə təsnifatı

1. Kənd təsərrüfatı torpaqları

2. Sənaye, tikinti, nəqliyyat, rabitə, ticarət-məişət xidməti və digər xüsusi təyinatlı torpaqlar

3. Yaşayış fondlarının, həyətyanı sahələrin torpaqları və vətəndaşların bağ sahələrinin tutduğu torpaqlar

4. Təyinatı üzrə istifadə edilən və ya müxtəlif səbəblərdən təyinatı üzrə istifadə edilməsi mümkün olmayan kənd təsərrüfatı torpaqları

Qeyd edilən hər bir qrup üzrə torpaq vergisi nece hesablanır? Gəlin, bunu nümunələrlə izah edək.

Kənd təsərrüfatı fəaliyyətində torpaq vergisi

Kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların mülkiyyətçisi yaxud istifadəçisi olan fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası AR Vergi Məcəlləsində əks olunub. Hesablama zamanı tətbiq edilən vergi dərəcəsi Məcəllənin 206-cı maddəsinə əsasən müəyyən edilir.

Kənd təsərrüfatı ehtiyaclarının ödənilməsi üçün nəzərdə tutulan torpaqları aşağıdakı kimi qruplara bölmək olar:

1. Təyinatı üzrə istifadə edilən;
2. Təyinatı üzrə istifadəsi müəyyən səbəblərdən mümkün olmayan;
3. Digər kənd təsərrüfatı torpaqları.

İlk iki qrupa daxil olan fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası Məcəllənin 206.1-1 maddəsində şərh edilir. Torpağın təyinatına görə istifadə ediləməməsi irriqasiya, meliorasiya və digər aqrotexniki səbəblərdən ola bilər. Səbəblərin müəyyən olunması meyarları burada şərh edilib. Belə torpaqlar üçün torpaq vergisinin hesablanması hər şərti bal üçün 0,06 manat olmaqla aparılır. Kadastr qiymət rayonları üzrə müəyyən edilən şərti ballar AR Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilir.

Üçüncü qrupa aid olan torpaqlar təyinatı üzrə istifadə edilməyən kənd təsərrüfatı torpaqlarıdır. Həmin torpaqlara mülkiyyət yaxud istifadə hüququ olan fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası Məcəllənin 206.1 maddəsində şərh edilib. Hesablamalar zamanı belə torpaqların 100 kv.m-nə 2 manat sabit vergi məbləği tətbiq edilir.

Nümunə 1: Şərur rayonunun Oğlaq qəsəbəsində vətəndaş Namiq bəyin mülkiyyətində əkin sahəsi var. Sahənin həcmi 1.6 hektar, I keyfiyyət qrupudur.

Həmin qrup üzrə torpağın şərti balı 53 təyin edilib. Vətəndaş qeyd edilən torpaq sahəsinin 1 hektarını taxıl əkini, digər 0.6 hektarını təyinatına uyğun olmayaraq quşçuluq təsərrüfatı məqsədləri üçün işlədir.

Təyinatına müvafiq istifadə edilən hissəyə 3.18 AZN (53 * 0.06 * 1), təyinata görə istifadə edilməyən 0.6 ha torpaq sahəsinə görə 120 AZN (6000  : 100) * 2 ) vergi ödənilməlidir.

Kənd təsərrüfatı təyinatlı olmayan torpaqlara verginin hesablanması

Belə torpaqlara aşağıdakılar aid edilə bilər:

• xüsusi təyinatlı torpaqlar (məsələn, sənaye, tikinti, nəqliyyat, rabitə, ticarət-məişət xidməti təyinatlı);
• yaşayış fondlarının, habelə vətəndaşların həyətyanı torpaqları və bağ sahələrinin torpaqları.

Belə torpaqlara uyğun hüquqi sənədi olan fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası AR VM-in  206.3 maddəsinin tələblərinə uyğun müəyyən edilir. Bu maddədə müəyyən edilmiş torpaq vergisi dərəcələri torpaq sahəsinin  ölçülərinə görə fərqlənir. Belə ki, torpaq sahəsinin:

• 10000 m² – dək olan hissəsi üçün bir;
• 10000 m² – dən yuxarı olan hissəsi üçün isə başqa vergi dərəcəsi tətbiq edilir.

Sabit məbləğ formasında ifadə olunan vergi dərəcələri haqqında “Torpaq vergisinin dərəcələri hansılardır?” adlı məqalədən tanış ola bilərsiniz.

Nümunə 2: Sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən “Aqro” MMC-nin 7500 kv.m sənaye təyinatlı torpaq sahəsi, həmçinin həmin torpağa mülkiyyət hüququnu təsdiq edən sənədi var. Bunun 3200 kv.m-i tikililərin, 2700 kv.m-i qurğuların altında qalıb. Hüquqi şəxs mülkiyyətində olan torpaq sahəsindən tam istifadə etməsə də, vergini 7500 kvadrat metrə görə hesablayaraq dövlət büdcəsinə ödəyəcək.

Nümunə 3: Hüquqi şəxsin Bakı şəhərində sənaye təyinatlı 5750 kv.m, Gəncə şəhərində isə tikinti təyinatlı 1000 kv.m. torpaq sahəsi var. Torpaq vergisini hesablayaq.

Bakı şəhərində  (5750 : 100 ) * 10 = 575;

Gəncə şəhərində  (1000 : 100 m) * 8 = 80;

Hüquqi şəxsin cəmi ödəməli olduğu torpaq vergisinin məbləği: 655=(575 + 80) manat olacaqdır

Nümunə 4: Fiziki şəxsin Bakı şəhərində 5 sot, Abşeron rayonunda 8 sot, Mingəçevir şəhərində 12 sot, Füzuli rayonunun Alxanlı kəndində isə 20 sot həyətyanı sahəsi var. 1sot = 100 kv.m. olduğunu nəzər alaraq fiziki şəxsin torpaq vergisini hesablayaq. Nəzərə almaq lazımdır ki, müxtəlif regionlar üçün torpaq vergisi dərəcəsi fərqlidir.

Bakı şəhərində  (500 : 100) * 0.6 = 3;

Abşeron rayonunda  (800 : 100 ) * 0.5 = 4;

Mingəçevir şəhərində (1200 : 100) * 0.3 = 3.6;

Füzuli rayonunun Alxanlı kəndində (2000 : 100) * 0.1 = 2;

Fiziki şəxsin cəmi ödəməli olduğu torpaq vergisinin məbləği 12,6= (3 + 4 + 3.6 + 2) manat təşkil edəcəkdir.

Torpaq vergisi üzrə digər nüanslar

Bəzən elə olur ki, eyni torpağın üzərində istifadə hüququ qarışıq olur, yəni torpaq sahəsi müxtəlif şəxslər tərəfindən istifadə olunur. Bəs birgə istifadə zamanı torpaq vergisi nece hesablanır? Nümunəyə baxaq.

Nümunə 5: Sahibkarlıq məqsədləri üçün istifadə edilən bina 3 fiziki və bir hüquqi şəxsə məxsusdur. Tikilinin altında yerləşən torpaq sahəsi 1200 kvadrat metrdir. Birinci və ikinci fiziki şəxsin hər birinə 275 kvadrat metr, üçüncü şəxsə 200 kvadrat metr, hüquqi şəxsə 450 kvadrat metr tikinti sahəsi düşür. Bu şəxslərin ödəyəcəyi vergini hesablayaq.

Ümumi torpaq sahəsinə görə vergi məbləği :

(1200 : 100) * 10 = 120 manat

Birinci və ikinci fiziki şəxsin payı (275 : 1200) * 100 = 22.92 %, uyğun olaraq hər biri üçün vergi 27,50 manat;

Üçüncü fiziki şəxsin payı (200 : 1200) * 100 = 16.66 %, uyğun olaraq vergi 20 manat;

Hüquqi şəxsin payı: (450 : 1200) * 100 = 37.5 %, uyğun olaraq vergi 45 manat olacaq.

Fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydası haqqında danışarkən Vergi Məcəlləsində qeyd edilmiş aşağıdakı nüanslar da nəzərə alınmalıdır:

• vergitutma obyektinin dəqiq təyin edilməsi;
• vergi güzəştlərini tətbiq etməklə vergitutma bazasının düzgün təyini;
• vergi dərəcəsinin torpağın təyinat istiqamətlərinə uyğun seçilməsi;
• torpağın keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərinin müəyyən edilməsi;
• ödəmələrin büdcə səviyyəsinə görə (dövlət yaxud bələdiyyə) düzgün həyata keçirilməsi və sair.

Son olaraq qeyd edək ki, hesablanmış torpaq vergisi gəlir (mənfəət) vergisi məqsədləri üçün məhdudlaşdırılmadan gəlirdən çıxıla bilər.

Nümunə 6: “Mars pro” ASC 2021-ci il ərzində 7100 manat torpaq vergisi, 12000 manat əmlak vergisi hesablayıb. Cəmiyyətin həmin təqvim ili üçün ümumi gəliri 420000 manat, gəlirdən çıxılan xərcləri isə hesablanmış torpaq, habelə əmlak vergiləri nəzərə alınmadan 270000 manat olmuşdur. Mənfəət vergisini hesablayaq:

Səhmdar cəmiyyəti hesabladığı torpaq vergisini VM-nin 119-cu maddəsinə əsasən ümumi gəlirdən çıxa bilər. Onun vergiyə cəlb edilən mənfəəti:

420.000 – (270.000+7.100+12.000) = 130.900 manat olacaq.

Beləliklə, məqalədə fiziki və hüquqi şəxslərin torpaq vergisinin hesablanması qaydasını izah etdik. Digər vergilərin hesablanması ilə saytımızın “Vergi” bölməsindən tanış ola bilirsiniz.