Blog Full

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə əməkhaqqı

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi inkişafın təmin edilməsi bu gün ən vacib məsələlərdəndir. Onun həlli üçün maliyyə və əmək resurslarının səmərəli idarəçiliyi, emal sənayesinin, xidmət sektorunun formalaşması vacibdir. Bu məqsədlə vergi, sosial sığorta üzrə güzəştlərin, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə çalışan işçilərə əməkhaqqının hesablanması üzrə yeni yanaşmaların tətbiqi önəmlidir.

Amma, öncə işlədiyi sahədən, ərazidən asılı olmayaraq hesablama prosesində istifadə edilən bəzi anlayışlarla tanış olaq.

• “Əməkhaqqı” anlayışını Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 13.2.34 maddəsi muzdlu işləyən şəxsin işəgötürənə göstərdiyi xidmətlərin haqqı kimi müəyyən edir.

Əməkhaqqıdan tutulmalar Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Əməkhaqqının hesablanması zaman nəzərə alınan tutulmalar bunlardır:

• Məcburi dövlət sosial sığorta haqqı – “Sosial sığorta haqqında” AR qanunu, 14.3-maddəsi, habelə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə çalışan işçilərə əməkhaqqının hesablanması üzrə dövlət büdcəsi hesabına subsidiyalaşdırmanı müəyyən edən 14.1.1 maddəsi;
• İşsizlikdən sığorta haqqı – “İşsizlikdən sığorta haqqında” AR Qanunu, maddə 9;
• İcbari tibbi sığorta üzrə – “Tibbi sığorta haqqında” AR Qanunu, maddə 15-10.1;
• Vergilər – Məcəllənin 98, 101-102-ci maddələri muzdlu işdən gəliri, vergi tutumlarının dərəcələrini, azadolma və güzəştlər tətbiq edilməklə.

Qeyd edək ki, fiziki şəxslərin vergiyə cəlb edilməsi zamanı Vergi Məcəlləsinə əlavə edilmiş və 2023-cü ilin yanvar ayının 1-dən qüvvəyə minmiş 226-229-cu maddələrinin tələbləri nəzərə alınmalıdır. Bu güzəştlər işğaldan azad edilmiş ərazidə vergi uçotuna alınan və fəaliyyəti qanunvericilikdə müəyyən edilmiş tələbləri ödəyən sahibkar fiziki şəxslərə (fərdi sahibkarlar), habelə hüquqi şəxslərdən dividend gəlirləri əldə edən fiziki şəxslərə aiddir. Güzəştlərin əhatə müddəti 2023-cü ilin yanvar ayının 1-dən başlamaqla 10 ildir.

Məcburi dövlət sosial sığorta haqları necə hesablanır?

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, “Sosial sığorta haqqında” qanuna dəyişiklik edilərək, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə çalışan işçilərə əməkhaqqının hesablanması zamanı sığorta ödənişlərinə görə dövlət büdcəsi hesabına subsidiyalaşdırma qaydaları müəyyən edilib. Belə ki, qeyri-dövlət sektorunda işəgötürən tərəfindən işçilər üçün ödənilən məcburi dövlət sosial sığorta haqqı 2023-cü ilin yanvar ayının birindən etibarən 10 il müddətinə əvəzsiz maliyyə vəsaiti formasında, dövlət büdcəsi hesabına kompensasiya edilir:

• 01.2023-cü ildən 01.01.2026-cı ilədək – 100 faiz;
• 01.2026-cü ildən 01.01.2029-cu ilədək – 80 faiz;
• 01.2029-cü ildən 01.01.2031-ci ilədək – 60 faiz;
• 01.2031-cü ildən 01.01.2033-cü ilədək – 40 faiz.

Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlir əldə edən sığortaolunanlar (fərdi sahibkarlar, ailə-kəndli təsərrüfatları, torpaq pay mülkiyyətçiləri və sair) tərəfindən ödənilən sosial sığorta haqları isə 10 il müddətində tam olaraq  dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ödəniləcək.

Azadolmalarının tətbiq edilmədiyi fəaliyyətlər və əməliyyatlar

Qeyd edilən güzəşt və azadolmalar işğaldan azad olunmuş ərazilərdə fəaliyyətə görə (əməliyyatlar üzrə) aşağıdakı hallarda tətbiq edilmir:. 

• VM-nin 13.2.14-cü maddəsinin əhatə etdiyi maliyyə xidmətləri sahəsində (maliyyə, bank, sığorta və digər maliyyə qurumları) fəaliyyət;
• avtonəqliyyat vasitələri ilə yük daşımalar;
• dövlət büdcəsinin vəsaitləri hesabına podratçı tərəfindən malların (işlərin və xidmətlərin) təqdim edilməsi (işğaldan azad edilmiş ərazi daxilində istehsal fəaliyyətini həyata keçirən rezident podratçılar istisna təşkil edir).

Əmək Məcəlləsi üzrə dəyişikliklər

İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə çalışan işçilərə əməkhaqqının hesablanması zamanı Əmək Məcəlləsinə edilmiş dəyişikliklərə də diqqət etmək lazımdır. Belə ki, Məcəlləyə müəyyən dəyişikliklər edilərək “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssis” anlayışı əlavə olunub (ƏM, maddə 3, bənd 2-1). Belə mütəxəssislərə həmin ərazilərdə əmək müqaviləsi ilə işləyən, son 60 ay ərzində 24 ay əmək stajına malik olan ali, peşə və ya orta ixtisas təhsilli şəxslər aid edilir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərə əməkhaqqının hesablanması zamanı tarif (vəzifə) maaşlarına tətbiq edilən artımın (əmsalın) minimum miqdarı 1,2 məbləğində müəyyən edilib.

Həmin ərazilərdə məskunlaşaraq işləyən işçilərin əmək müqaviləsi olmalıdır və onlara aşağıdakı güzəştlər tətbiq olunur:

• hər il 5 gün əlavə məzuniyyət;
• aylıq vəzifə maaşına əlavələr;
• 600 manat birdəfəlik müavinət.

Həmçinin, xaricdən gələn işçi qüvvələri üçün də iş icazələrinin verilməsi sahəsində müəyyən güzəştlər nəzərdə tutulur. Əcnəbi mütəxəssislərə əmək miqrasiyası kvotası 5 il ərzində tətbiq olunmayacaq.

Təmir nədir?

Əsas vəsaitlər əldə etmiş hər bir müəssisə, nə zamansa onların təmirə ehtiyacının olacağı faktını qəbul etməlidir. Təmir məsrəfləri nə qədər əlavə vəsait itkisi olsa da, yüksək keyfiyyətli iş üçün vacibdir.

Əsas vəsaitlərin təmiri aşkar edilmiş nasazlıqları ehtiyat hissələri və ya avadanlıq vahidləri ilə dəyişdirilməsi yolu ilə müəssisənin əsas vəsaitlərini bərpa etməyə və işlək vəziyyətdə saxlamağa yönəlmiş prosesdir.

Tikili və avadanlıqların təmiri planı müəssisənin aktivlərinin vəziyyətini müəyyən etmək üçün keçirilən tədbirlər zamanı hazırlanır və aşağıdakı əməliyyatları əhatə edə bilər:

• problemin aşkarlanması;
• problemlərin diaqnozu və ya aşınma dərəcəsinin müəyyən edilməsi;
• nasazlıqların aradan qaldırılması;
• təmir olunan obyektin sonrakı istismarına nəzarət.

Yadda saxlamaq lazımdır ki, əsas vəsaitin təmiri:

• onun texniki-iqtisadi göstəricilərini yaxşılaşdırmır;
• onu yeni funksional imkanlarla təmin etmir.

Tikili və avadanlıqların təmiri onların ilkin texniki vəziyyətə qaytarılması prosesidir. Məhz bu, təmiri modernləşdirmə və yenidənqurmadan əsaslı şəkildə fərqləndirir.

Təmirin növləri

İşin xarakterinə görə əsas vəsaitlərin təmirinin aşağıdakı növləri var:

• planlaşdırılmış profilaktiki təmir;
• qəza səbəbindən təmir.

İşin və təmir məsrəflərini həcminə görə təmir:

• əsaslı;
• cari kimi təsnif oluna bilər.

Tikili və avadanlıqların cari təmiri onların vaxtından əvvəl köhnəlməsinin qarşısının alınmasına, o cümlədən xırda sınıq və nasazlıqların aradan qaldırılmasına yönəlmiş, vaxtında, sistemli şəkildə həyata keçirilən işlərdir. Cari təmir əsaslı təmirlər arası müddətin uzadılması, əsas vəsaitin işlək vəziyyətinin qorunub saxlanması məqsədini daşıyır.

Əsaslı təmir aktivlərin onların texniki-iqtisadi xassələrinin texniki sənədlərdə qeyd olunan göstəricilərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş, vaxtaşırı həyata keçirilən tədbirlər məcmusudur. Əsaslı təmirin cari təmirdən fərqli xüsusiyyəti məqsəddir. Bizim halda, bu, aşınmanın qarşısını almaq və kiçik zərərin aradan qaldırılması deyil, aktivin və onun resurslarının əhəmiyyətli dərəcədə bərpasıdır.

Əsas vəsaitlərin təmiri prosesi

Tikili və avadanlıqların təmiri (həm cari, həm də əsaslı):

• təşkilatın özü tərəfindən (təsərrüfat üsulu), yaxud;
• digər ixtisaslaşmış müəssisə tərəfindən (podrat üsulu) həyata keçirilə bilər.

Podrat üsulu ilə təmir həyata keçirildikdə kənar təşkilatlarla əlaqə qurulur, onlarla müqavilə bağlanır. Müqavilədə bunlar qeyd olunur:

• göstəriləcək xidmətlər;
• xidmət haqqı;
• xidmətlərin təhvil verilməsi;
• digər önəmli məqamlar.

Məsrəflərin uçotu podratçı təşkilatın mühasibatlığında aparılır. Təmirin sonunda çəkilmiş məsrəflər xidmət haqqından ayrıca, yaxud onun tərkibinə daxil edilərək sifarişçi təşkilata bildirilir.

Tikililərin təmir işləri zamanı tikinti işlərini həyata keçirən podratçı təşkilat tərtib edilmiş smeta əsasında işləri yerinə yetirməyə çalışır. Hər dəfə işlərin müəyyən hissəsi həyata keçiriləndə sifarişçi müəssisəyə görülmüş işlər, göstərilmiş xidmətlərlə bağlı forma verilir. Adətən təmir xidmətlərinin dəyəri görülmüş işlərin həcminə uyğun formada həyata keçirilir.

Bəzi müəssisələrdə təmir-tikinti qrupu, ayrıca sex yaradılır. Bu halda təmir işləri daha ucuz başa gəlir. İşlər müəssisənin özü tərəfindən icra edildikdə, çəkilmiş bütün məsrəflər müəssisənin mühasibatlığında uçota alınır.

Təşkilatlar iri həcmdə təmir işlərini gerçəkləşdirə bilmək üçün təmir fondları yaratmalı olurlar.

Tikili və avadanlıqların təmirinin uçotu

Əsas vəsaitlərin təmirinin uçotu aşağıdakı ilkin sənədlər əsasında aparılır:

• görülmüş işlər üzrə hesabatlar;
• material qiymətlərinin xərcləri;
• təmirdən qabaq tərtib edilmiş qüsur aktları;
• təhvil-təslim aktları.

Əsaslı təmir məsrəfləri hesabat ili ərzində 1 dəfədən artıq olmayaraq keçirilir. Əsaslı təmir məsrəfləri kapitallaşdırılmış məsrəflər hesab edilərək əsas vəsaitin dəyərinin artırılmasına yönəldilir.

Əsas vəsaitlər üzrə kapitallaşdırılmış məsrəflərin beynəlxalq mühasibat uçotu standartlarına uyğun tərtib edilmiş Hesablar Planının  113 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı üzrə uçotu eyni adlı məqalədə şərh olunub.

Cari təmir məsrəflərinin il ərzində keçirilməsinə say limiti müəyyən edilməyib. Belə ki, yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi belə təmir avadanlıqların işlək vəziyyətini qorumaq üçündür, bu məqsədlə zərurət yaranarsa il ərzində dəfələrlə həyata keçirilə bilər. Onu da qeyd edək ki, avadanlıqların rənglənməsi də cari təmir məsrəflərinə aid edilir.

Vergi Məcəlləsinin 16.1.11-6 maddəsinə əsasən, aşağıdakı şəxslər istisna olmaqla, digər şəxslər tərəfindən vergi ödəyicisi kimi uçotda olan şəxslərə mal, iş və xidmətlərlə bağlı bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada elektron qaimə-faktura göndərmək vergi ödəyicilərinin vəzifəsidir:

• ödəniş xidməti təchizatçıları tərəfindən müştərilərin hesabları üzrə xidmətlərin göstərilməsi;
• dövlət hakimiyyəti, yerli özünüidarəetmə orqanları və büdcə təşkilatları tərəfindən işlərin və xidmətlərin təqdim edilməsi;
• notariuslar tərəfindən (notariat hərəkətlərinin aparılmasına və notariat hərəkətləri ilə əlaqədar) xidmətlərin göstərilməsi;
• lotereya biletlərinin, idman mərc oyunları biletlərinin və elektron mərc oyunu biletlərinin satışı, habelə lotereya biletlərinin agent qaydasında satışı ilə bağlı xidmətlərin göstərilməsi;
• Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasına vəkillər və vəkil qurumları tərəfindən edilən ödənişlər üzrə.

Qanunvericiliyin tələbi və mövcud dəyişiklikləri maliyyə mütəxəssisi Vüqar Mirheydərov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 16-cı maddəsində vergi ödəyicilərinin vəzifələri sadalanır. Bu vəzifələrdən biri də 16.1.11-6 maddədə göstərilir: “…digər şəxslər tərəfindən vergi ödəyicisi kimi uçotda olan şəxslərə mal, iş və xidmətlərlə bağlı bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydada elektron qaimə-faktura göndərmək”.

Lakin maddənin əvvəlində bu qaydadan müəyyən istisnaların olması deyilir və həmin istisnalar ardıcıl olaraq sadalanır. Bu istisnalardan birinci belə səslənir: “16.1.11-6.1. ödəniş xidməti təchizatçıları tərəfindən müştərilərin hesabları üzrə xidmətlərin göstərilməsi”. Yeri gəlmişkən, bu maddənin əvvəlində 01.01.2024 tarixinə kimi “bank əməliyyatlarını həyata keçirən şəxslər” ifadəsi işlənirdi, lakin Vergi Məcəlləsində edilmiş sonuncu dəyişiklər nəticəsində həmin ifadə daha geniş olan “ödəniş xidməti təchizatçıları” ifadəsi ilə əvəz edildi.

Maddədən göründüyü kimi, banklar da digər ödəniş xidməti təchizatçıları kimi, müştərilərin hesabları üzrə göstərdiyi xidmətlərə görə elektron qaimə-faktura təqdim etməməlidirlər. Bu növ xidmətlərə müştərinin bank hesabı ilə bağlı istənilən xidmət aid edilə bilər. Həmin xidmətlərə ödəmə tapşırıqlarına və POS-terminal dövriyyələrinə görə tutulan komissiya haqları, vəsaitlərin nağd qaydada hesabdan çıxarılmasına görə tutulan komissiya haqqı, hətta hesabdan çıxarış almağa görə tutulan xidmət haqqı daxildir.

Bəs banklar həyata keçirdiyi hansı xidmətlər üzrə elektron qaimə-faktura təqdim etməlidirlər?

Yuxarıda qeyd olunan maddədən göründüyü kimi, yalnız o gəlirlərə görə ki, müştərilərin hesablarına xidmətlərin göstərilməsi kimi təsnifləşdirilə bilməz: inkassasiya xidmətləri, depozit qutularının təqdim edilməsi üzrə xidmət haqları, çek kitabçalarının satışı və s.

Təəssüf ki, bəzən Vergi Məcəlləsinin 16.1.11-6.1-ci maddəsində qeyd olunan istisnanı səhv olaraq “göstərilən maliyyə xidmətlərinə görə” kimi izah edirlər. Sözsüz ki, bu, yanlış yanaşmadır. Çünki maliyyə xidməti daha geniş anlayışdır, maddədə göstərilən istisna isə yalnız onun bir hissəsi olan müştərilərin hesablarına göstərilən xidmətlərə verilir.

Mənbə: vergiler.az