Blog Full

Əmlak vergisi üzrə azadolmalar və güzəştlər Vergi Məcəlləsinin 199-cu maddəsində nəzərdə tutulub. Gəlin nümunələr əsasında onların bir qismi ilə tanış olaq.   

Hansı hüquqi şəxslər əmlak vergisindən azaddır?

Vergi azadolması tətbiq edilən ilk qrupa aşağıdakı hüquqi şəxslər aiddir:

• dövlət hakimiyyəti orqanları;
• büdcədən maliyyələşən təşkilatlar, bələdiyyələr;
• Mərkəzi Bank, onun struktur vahidləri;
• publik hüquqi şəxslər – PHŞ-  (dövlət  adından yaradılanlar), bir şərtlə ki, əmlak vergisinə cəlb edilən vəsaitlər sahibkarlıq fəaliyyətində istifadədə olmasın;
• dövlət fondları, əlilliyi olan şəxslərə aid QHT-lər.

Nümunə 1: Dövlət adından yaradılmış PHŞ-nin əsas vəsaitlərin orta illik qalıq dəyəri 12000 manatdır vəsahibkarlıq fəaliyyətində istifadədə deyil. Maddəyə əsasən həmin emlaka görə vergi ödənilmir. Həmin vəsaitlər (yaxud onların bir hissəsi) sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə edildikdə, hüquqi şəxslər əmlak vergisindən azadolma hüququnu itirir. Əsas vəsaitlər (yaxud sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə olunan hissəsi) əmlak vergisinə cəlb ediləcək. 

Fiziki şəxslərin əmlak vergisindən azadolmaları

Əmlak vergisi güzəştləri və azadolmaları tətbiq edilən digər böyük qrup müəyyən kateqoriya fiziki şəxslərdir. VM-nin 199.3-cü maddəsi qrupun tərkibini aşağıdakı kimi müəyyən edir:

• VM, 102.2-ci maddənin tələblərinə uyğun gələn şəxslər;
• pensiyaçılar;
• müddətli hərbi xidmətdə olan hərbi qulluqçular, onların ailə üzvləri (müddətli hərbi xidmətin davam etdiyi dövrdə).

Həmin şəxslərə məxsus binalar üzrə hesablanan emlak vergisindən 30 manat çıxılır. Lakin, bunun üçün həmin binalar:

• icarə yaxud kirayə obyekti olmamalı;
• sahibkarlıq, həmçinin kommersiya fəaliyyətində istifadə edilməməlidir.

Nümunə 2: Fiziki şəxs Naxçıvan şəhərində yaşayır, oğlu orduda sıralarında xidmət edir. Onun mülkiyyətində sahəsı sahəsi 370 kv.m. olan mənzil var. Bu əmlaka görə vergi hesablanmasına baxaq. 

Nümunədə verilən yaşayış sahəsinin 30 kv.m.-ə əmlak vergisindən azadolma tətbiq edilir (VM, maddə 198.1.1).30 kv.m-dən artıq hissəsinin hər kvadrat metrindən 0.2 manat olmaqla (370 – 30) × 0.2 = 68manat əmlak vergisi hesablanmalıdır.

Şəxsin övladı müddətli hərbi xidmətdə olduğuna görə hesablanmış emlak vergisi daha 30 manat azaldılmalıdır. Belə olduğu təqdirdə, fiziki şəxsin əmlak vergisi azadolmalar tətbiq edildikdən sonra 68 – 30 = 38 manat olacaq.

Əgər fiziki şəxs özünə məxsus minik avtomobilini sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etmirsə, avtomobilə görə əmlak vergisindən azadolma tətbiq edilir və vergi hesablanmır (maddə199.4.3)

Nümunə 3: Fiziki şəxs pərakəndə ticarətlə məşğul olur. Ona məxsus avtomobilinin 25000 manatdır. Bu avtomobildən o, öz sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etmir. Odur ki, həmin avtomobil üçün əmlak vergisi hesablamayacaqdır.

Qeyri-sənaye və kənd təsarrüfatı sahəsində tətbiq edilən vergi azadolmaları

Mədəniyyət, təhsil, idman, tibb sektorunda çalışan vergi ödəyiciləri tərəfindən yalnız fəaliyyət sahələri üzrə istifadə olunan əsas vəsaitlərə görə əmlak vergisi ödənilmir (maddə199.4.4)

Nümunə 4: Təhsil müəssisəsinin əsas vəsaitlərinin ilin əvvəlində qalıq dəyəri 185000 (o cümlədən, təhsil sahəsində istifadədə olan binası 146000, kommersiya sahəsində istifadədə olan binası 39000) manat, ilin sonunda isə 155000 (o cümlədən, təhsil sahəsində istifadədə olan binası 130000, kommersiya sahəsində istifadədə olan binası 25000) manatdır. Müəssisənin əsas vəsaitlərinə görə əmlak vergisi azadolmaları tətbiq edilir və vergi belə hesablanır:

(39000 + 25000) : 2 = 32000 × 1% = 320 manat

2014-cü il yanvarın 1-dən 13 il müddətinə kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarının , həmin fəaliyyətlərində istifadə olunan əmlakından vergi tələb olunmur. Bu azadolma kənd təsərrüfatı məhsullarını sənaye üsulu ilə istehsal edən şəxslərə də aiddir (maddə 199.4.9).

Nümunə 5: Kənd təsərrüfatı fəaliyyət ilə məşğul olan “A” MMC 2018-ci ildə dəyəri 45000 manat olan şum traktoru almışdır. Artıq 4 ildir ki, bu traktordan kənd təsərrüfatı fəaliyyətində, əkin sahələrinin şumlanması zamanı istifadə olunur. Şum traktoru üçün əmlak vergisi hesablanmır.

Azadolma və güzəştlərlə bağlı digər nümunələr

Hüquqi və fiziki şəxslərin əmlak vergisindən azadolmaların digər nümunələrinə baxaq.

Nümunə 6: Sahibkar fiziki şəxs emalatxanasında misgərliklə məşğul olur. Onun fəaliyyət göstərdiyi emalatxana vergidən azaddır. 

Yuxarıdakı nümunə ilə əlaqədar qeyd etmək lazımdır ki, həmin fəaliyyət növü ilə hüquqi şəxs məşğul olsaydı, emalatxanaya görə vergiyə hesablanacaqdır.

Nümunə 7: İlin əvvəlinə müəssisənin əsas vəsaitlərinin qalıq dəyəri 680000 (o cümlədən, binalar 400000, yanğından mühafizə 90000, mülki müdafiə məqsədi ilə istifadədə olan əsas vəsaitlər 105000 manat, ekologiya avadanlığı 85000) manat, ilin sonunda isə 490000 (o cümlədən, binalar 300000, yanğından mühafizə 70000, mülki müdafiə məqsədi ilə istifadə edilən əsas vəsaitlər 101000, ekologiya avadanlığı 19000) manatdır. Müəssisə aşağıdakı qaydada hesablanan əmlak vergisi ödəməlidir:

(400000 + 300000) : 2 = 350000

350000 × 1% = 3500 manat

Nümunədən göründüyü kimi, müəssisənin emlak vergisi hesablanarkən ekologiya, mülki müdafiə, yanğından mühafizə üçün  istifadə edilən əsas vəsaitlər  vergidən azad olduğundan, müəssisənin əsas vəsaitlərinin orta illik qalıq dəyəri müəyyən olunarkən onların dəyəri həcmində azaldılır.

Nümunə8: Mikro sahibkarlıq subyektinin ilin əvvəlinə mülkiyyətində olan əsas vəsaitlər üzrə qalıq dəyəri 1000000 manatdır. Həmin şəxs  əmlak vergisindən azaddır. Əgər qalıq dəyəri bu məbləğdən çox olsaydı, vergi ödənməli idi. 

Nümunələr hazırlanarkən Vergi Məcəlləsinin 199.2, 199.4.1, 199.14 maddələri əsas götürülüb.   

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti (DVX) vergidən yayınma cinayətlərini törədən vergi ödəyicilərinin faktiki rəhbərlərinin (benefisiarların) aşkarlanmasını həyata keçirəcək.

Bu barədə quruma istinadən xəbər verilir.

Məlumata görə, vergi cinayətləri ilə mübarizənin effektivliyinin artırılması və vergi cinayətlərinin qarşısının alınması dünya ölkələrinin vergi xidmətlərinin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir. Bu sahədə tədbirlərin səmərəliliyinin artırılması İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) da diqqət mərkəzindədir. Artıq OECD “Vergi cinayətləri ilə mübarizə – 10 asas beynəlxalq prinsip” adlı metodologiya xarakterli sənəd qəbul edib. Sənǝd qeyd olunan prinsiplərin vergi cinayətləri ilə mübarizə sisteminin təkmilləşdirilməsi üçün hüquqi çərçivədə uğurlu təcrübələrin müəyyənləşdirilməsini, müvafiq sahədə proseslərin izlənilməsini, dəstək mexanizmləri üçün təlim və ya treninq ehtiyaclarının ödənilməsini nəzərdə tutur.

Vergi Xidməti həmin prinsiplərin milli təcrübədə tətbiqi imkanlarını araşdırır, həmçinin ölkəmizdə vergi cinayətləri ilə mübarizənin effektivliyinin artırılması, vergi hüquqpozmalarının yaranma səbəblərinin aradan qaldırılması yolunda yeni innovativ tədbirlərin həyata keçirilməsini planlaşdırır. Belə ki, vergi cinayətləri ilə mübarizə sahəsində “çəkindirmə” metodlarının (“naming and shaming”) tətbiqi, “Shell” şirkətlərin yaranması ilə bağlı səbəblərin təhlil olunaraq risklərin müəyyən edilməsi, bununla bağlı hüquqi şəxslərin qeydiyyat prosedurlarının təkmilləşdirilməsi, vergi cinayətləri ilə mübarizə sahəsində risk və təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət Vergi Xidməti bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinin təmin edilməsi və beynəlxalq təcrübə üzrə məlumat mübadiləsinin aparılmasını da həyata keçirəcək.

Qeyd edək ki, Dövlət Vergi Xidməti yaxın müddətdə “çəkindirmə” prosesi çərçivəsində bir sıra vergi cinayətləri üzrə əldə edilmiş nəticələri, bu sahədə aparılan cinayət işlərinin istintaqı barədə məlumatları ictimaiyyətin nəzərinə çatdıracaq.

Mənbə: report.az

Əmlak vergisinin vergitutma obyekti Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 197-ci maddəsinə uyğun müəyyən edilir. Amma, gəlin öncə, ümumiyyətlə vergitutma obyekti haqqında danışaq.

Vergitutma obyekti nədir?

Vergitutma obyekti istənilən verginin müəyyən olunması üçün tələb olunan əsas vergitutma elementlərindən biridir. Məcəllənin 12-ci maddəsi ilə müəyyən olunan vergitutma elementlərinin ətraflı təsviri burada verilib.

Vergitutma obyektigəlir, mənfəət, əmlak, torpaq, faydalı qazıntılar, təqdim edilmiş malların (işin, xidmətin) dəyəri, ticarət əlavəsi, AR Vergi Məcəlləsi ilə müəyyənləşdirilən digər vergitutma obyektləridir.

Bir az sadə şərh etməyə çalışsaq, vergitutma obyekti – vergi ödəyicisinin vergi ödəmək öhdəliyinin yaranmasına səbəb olan aktiv yaxud əməliyyatdır, yəni hansı iqtisadi kateqoriyanın və ya əməliyyatın vergiyə cəlb olunduğunu müəyyən edir. Məsələn, hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi üzrə vergitutma obyekti vergi ödəyicisinin əldə etdiyi mənfəətdir. Hər bir verginin öz vergitutma obyekti vardır.

Məbləğlərlə ifadə olunan vergitutma obyekti vergitutma bazası adlanır. Büdcəyə ödəniləcək verginin məbləği vergitutma bazası ilə vergi dərəcəsinin hasili kimi müəyyən edilir.

Fiziki şəxslər üzrə əmlak vergisinin vergitutma obyekti

Fərdi sahibkar bioloji varlıqdır, təbii olaraq onun yaşayış sahəsinin olması labüd ehtimaldır. Mövcud vergi qanunvericiliyinə əsasən fiziki şəxslər yaşayış, qeyri-yaşayış sahələrinə görə əmlak vergisi ödəməlidirlər. Belə əmlak müəyyən edilərkən, qeydiyyatda olduğunuz, kirayə müqaviləsiylə qaldığınız mənzil deyil, məhz xüsusi mülkiyyətinizdə olan sahələr nəzərə alınmalıdır.

Nümunə 1: Azərbaycan Respublikasının rezidenti olmayan əcnəbi vətəndaş Gəncə şəhərindən qeyri-yaşayış sahəsi olan bina almışdır. Həmin bina əmlak vergisinə cəlb olunur.

Fiziki şəxslərin hava, su nəqliyyatına sahib olduğu hallar azda rast gəlinir. Vergi qanunvericiliyində hava, su nəqliyyatına görə vergiyə cəlb edilmə hələ müstəqilliyin ilk dövründən mövcuddur.

Nümunə 2: AR rezidenti olan fiziki şəxs yaxta almışdır və bu yaxta AR ərazisindən kənarda, Türkiyədə yerləşir. Yerindən, istifadə edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, vergitutma obyektidir.

Beləliklə, fiziki şəxslər üçün əmlak vergisinə görə vergitutma obyektini aşağıdakı formada təsnifləşdirmək olar:

Müəssisələr və fərdi sahibkarlar üçün vergitutma obyekti

Müəssisələr və fərdi sahibkarlar üçün vergitutma obyekti fiziki şəxslərdən fərqli olaraq, onların əsas vəsaitlərdir. Təbii ki, bu o demək deyil ki, müəssisənin binası, su, hava nəqliyyatı vasitəsi ola bilməz. Müəssisələr sadalanan, habelə digər əmlaka sahib ola bilərlər. Çatdırılmaq istənilən fikir odur ki, müəssisələr üçün onların binası, varsa su, hava nəqliyatı vasitələri, həmçinin təsərrüfat fəaliyyətində istifadə edilən digər daşınar və daşınmaz əmlakı, onların əsas vəsaitlərini təşkil edir, əmlak vergisinə cəlb edilir.

Su, hava nəqliyyatı deyərkən:

• qayıqlar;
• katerlər;
• vertolyotlar və s. nəzərdə tutulur.

Su, hava nəqliyyatı yaşayış, qeyri-yaşayış sahələrindən fərqli olaraq yalnız rezident fiziki şəxslərdən tutulur. Sözügedən nəqliyyat vasitələri qeyri-rezident şəxslərdə aid olduqları ölkədə qeydiyyata alınır. Burada qeyri-rezident şəxslər dedikdə əsas etibarı ilə əncəbi şəxslər nəzərdə tutulur.

Məzuniyyət keçirilməsi nədir?

Məzuniyyət təkcə müəssisə üçün deyil, həm də işçi üçün gözlənilən və planlaşdırılan bir hadisədir. Əmək qanunvericiliyinə əsasən, ilin əvvəlində, yanvar ayında məzuniyyət cədvəli təsdiqlənir, onun hazırlanmasında işçinin maraqları və təşkilatın ehtiyaclarının optimal əlaqələndirilməsinə nail olunur. Ancaq bəzən məzuniyyəti “daha yaxşı vaxtlara qədər” təxirə salmaq lazım olur. Kadr uçotu işçisi qarşısında qanun çərçivəsində fəaliyyət göstərərək, bir tərəfdən istehsal prosesini pozmamaq, digər tərəfdən işçinin şəxsi mənafeyini pozmamaq vəzifəsi durur.

Məzuniyyətinin təxirə salınması barədə qərar qəbul edərkən tez-tez bir problem yaranır: işçinin fikrinin nəzərə alındığını necə sənədləşdirmək olar? Aydındır ki, əgər işçi ərizəsində öz istəklərini göstəribsə, o zaman rəhbərin müvafiq vizası kifayətdir. Əgər belə deyilsə, onda əmək müqaviləsinin tərəfləri arasında razılaşmanın tərtib edilməsi məqsədəuyğun olardı. Belə bir razılaşma danışıqlar yolu ilə əldə edilir.

Danışıqlar prosesi heç də həmişə rahat keçmir. Məsələn:

• işçi iş yerində ehtiyac duyulacağı bir vaxtda məzuniyyətə çıxmaq istəyə bilər. Məsələn, illik hesabatın tərtibi yaxud tender üçün materialların hazırlanması zamanı;
• işçi istifadə olunmamış əmək məzuniyyətini bir neçə hissəyə bölmək hüququndan istifadə edə bilər, bu zaman məzuniyyətin hissələrindən birinin ən azı 14 təqvim günü olmasını yoxlamaq lazımdır;
• işçi ilə işəgötürən arasında razılaşdırılmış tarixlər əmək qanunvericiliyini poza bilər. Məsələn, məzuniyyəti keçirilməsi səbəbindən işçiyə ardıcıl iki il məzuniyyət verilməməsi.

Münaqişəli vəziyyətlərin qarşısını almaq və eyni zamanda əmək qanunvericiliyinə əməl etmək üçün hər cür səy göstərilməlidir.

Tərəflərin təşəbbüsü ilə əmək məzuniyyətinin başqa vaxta keçirilməsi

Məzuniyyətlər müqavilə üzrə işləyən işçilərə növbəlilik cədvəlində müəyyən olunmuş vaxta uyğun təyin edilməlidir. Növbəlilik cədvəli işçi sayı çox olan müəssisələrdə məzuniyyətlərin verilməsini asanlaşdırmaq məqsədilə tərtib edilir. Məzuniyyətlərin verilmə növbəliliyinə əməl etmək işəgötürən və işçinin vəzifəsidir. Məzuniyyətlər işçiyə normal istirahət üçün təyin edilir. Əgər işçinin təyin olunan vaxtda məzuniyyətdən istifadəsi mümkün deyilsə, bu zaman həmin müddəti dəyişdirmək olar. Lakin həm işçi, həm də işəgötürənin ayrı-ayrılıqda məzuniyyətdən istifadə vaxtını dəyişməsi mümkün deyildir. Məzuniyyətin  dəyişdirilməsi tərəflərdən birinin təşəbbüsünə əsasən həyata keçirilə bilər. Belə olduqqda, vaxtın dəyişməsinə  səbəb olan halların işçi və işəgötürən tərəfindən əsaslandırılması tələb olunur. Hər iki tərəf arasında qarşılıqlı razılaşmadan sonra məzuniyyət müddətinin dəyişilməsi qaydaları tətbiq edilə bilər.

Məzuniyyətin başqa vaxta keçirilmə qaydaları

Məzuniyyət müddətinin başqa vaxta keçirilməsi qaydaları Əmək Məcəlləsinin 134-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Məzuniyyətin tarixinin dəyişilməsi növbəlilik cədvəlində müəyyən edilən müddətin;

• bir aydan digər aya;
• cari  ildən növbəti iş ilinə;
• növbəti təqvim ilinə keçirilməsi kimi qəbul olunur.

İşçinin cari iş ilində məzuniyyətlərdən tam istifadə etməməsi halları da mövcuddur. Belə olduqda, ƏM-nin 134.5-ci maddəsi üzrə məzuniyyətlərin istifadə olunmayan hissəsi hər iki tərəfin də razılığı ilə sonrakı iş ilinin məzuniyyət müddətinə birləşdirilə bilər. Lakin işçi istənilən vaxt məzuniyyət müddətini dəyişə bilməz. Bu dəyişikliyə səbəb olan hər hansı bir hal onun tərəfindən hökmən əsaslandırılmalıdır. Beləliklə, ƏM-nin 134.3-cü maddəsinə əsasən işçinin təşəbbüsüylə məzuniyyətdən istifadə vaxtının dəyişilməsi halları aşağıdakıladır:

• əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi zamanı;
• əmək  və sosial məzuniyyətlər eyni  vaxtda təyin edildikdə;
• işəgötürənin tapşırıqlarının icrası üçün digər yerlərə ezam edildikdə.

İşçinin məzuniyyət zamanı müvəqqəti olaraq əmək qabiliyyətini itirməsi halı yarandıqda, onun müraciəti, işəgötürənin isə razılığı ilə məzuniyyətdən istifadə müddəti uzaldıla, yaxud da xəstəlik vərəqəsinə əsasən  onun vaxtı dəyişdirilə bilər.

İşçilərin məzuniyyətdən istifadə vaxtları növbəlilik qrafikinə əsasən müəyyənləşir. Məlumdur ki, Məcəllənin 133-cü maddəyə əsasən növbəlilik cədvəlinin hazırlanması:

• istehsalın, işin normal gedişinin təmini;
• məzuniyyətlərdə düzgün uçotun təşkili məqsədini daşıyır.

Əgər növbəlilik cədvəlində təyin edilən müddət  normal işin pozulmasına səbəb olacaqsa, onda işəgötürənin təşəbbüsüylə həmin vaxt dəyişdirilə bilər. Bu halda işçi məzuniyyətin başqa vaxta keçirilməsinə razılıq verməlidir.

Məzuniyyət vaxtının dəyişdirilməsi işəgötürənin əsaslandırılmış əmri ilə rəsmiləşdirilməlidir. Həmin əmrdə:

• Məzuniyyətin başqa müddətə keçirilmə səbəbləri;
• İşçi, yaxud işəgötürənin təşəbbüsünə görə olması;
• Məzuniyyətin veriləcəyi konkret vaxt qeyd olunmalıdır.

İşçi əmrlə tanış olmalı və təsdiqləməlidir.

Hərbi vəziyyət dövründə də səfərbərliklə əlaqədar olaraq məzuniyyətlər başqa vaxta keçirilə bilər. Bu qayda AR “Hərbi vəziyyət haqqında” qanununun 10.1.27 maddəsinə əsasən müəyyən olunur.

Məzuniyyətlərin növbəlilik cədvəllərində nəzərdə tutulan vaxtda işçiyə verilməməsi, onların məzuniyyətdən istifadə hüquqlarının pozulması zamanı tərəflər arasında yaranan mübahisələr fərdi əmək mübahisələrinə baxan orqanlarda həll edilməlidir.