Blog Full

Müəssisələrdə ehtiyatların uçotu mövcud ehtiyatlar haqqında pul və natural ölçüdə informasiya əldə etmək, növlərinə, xüsusiyyətlərinə görə məlumatlar toplamaq üçün lazımdır. Məqaləmiz mühasibat uçotunun aparılması zamanı bunun necə təşkil edilməsi haqqındadır.

Ehtiyatların sintetik uçotu

Mühasibat uçotunda ehtiyatlar üzrə sintetik uçot AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında aparılır. Mühasibat uçotunun hesablar planının  2-ci bölməsinin (“Qısamüddətli aktivlər”) 20-ci maddəsində belə aktivlərin uçotu üçün açılan hesablar aşağıda verilib (Qaydalar: 22.1)

Uçot məlumatları, həm də aylıq debitor borclar, alınmış avans öhdəlikləri, verilmiş avanslar, kreditor borclar barədə informasiya mənbəyidir.

Ehtiyatların uçotu zamanı yuxarıda qeyd edilən qaydalara uyğun verilən mühasibat müxabirləşmələrinə nümunələr ayrı-ayrı hesablar üzrə burada verilib. Mədaxili, onları uçota alan hesabların debetində kreditor borcların uçotu aparılan hesabların krediti ilə müxabirləşmələr aparılaraq əks olunur. Silinmə (məxaric) zamanı bu hesabların krediti və xərcləri uçota alan hesabların debeti üzrə müxabirləşmələr verilir.

Mədaxil, məxaric, müxabirləşmələr ilkin uçot sənədləri əsasında 5 saylı memorial orderdə aparılır.

Ehtiyatların analitik uçotu

Müəssisələrdə ehtiyatlar haqqında daha ətraflı məlumat əldə etmək analitik uçotdan istifadə edilir. Onu tək pul ölçüsündə deyil, həm də natural ölçüdə aparmaq məsləhətdir. Analitik uçot konkret sintetik hesab üçün yaradılır. Buna görə də analitik hesablar üzrə qalığın pul ifadəsində məbləği müvafiq sintetik hesabın qalığına, analitik hesablar üzrə dövriyyənin məbləği isə sintetik hesab üzrə dövriyyənin məbləğinə bərabər olacaqdır.

Məsələn, ehtiyatların uçotu zamanı istifadə edilən 201 saylı “Material ehtiyatları” hesabı üzrə analitik uçotun aşağıdakı məlumatlara görə aparılması tövsiyə olunur:

• sayına görə;
• çeşidlər üzrə;
• maddi məsul şəxslər üçün;
• saxlama yerlərində.

Ehtiyatların qəbulu zamanı malsatanların təqdim etdiyi sənədlərdəki göstəricilərlə faktiki ehtiyatlar arasında uyğunsuzluq olarsa, malsatanın, alıcının, marağı olmayan müəssisə nümayəndəsinin iştirakı ilə akt tərtib edilir. 3 nüsxədən ibarət olan akt onu imzalayan tərəflərə verilir.

Ehtiyatların uçotu metodları

Ehtiyatlar üzrə uçot aparılarkən iki əsas metoddan istifadə oluna bilər:

• dövri;
• daimi.

Dövri metoda uyğun olaraq, ehtiyatlar müəssisə tərəfindən yalnız bunu etmək tələb olunduqda, yəni hesabat dövrünün sonunda müəyyən edilirlər. Onlar fiziki şəkildə hesablanır, yəni dəyərləri toplanır, sonradan dövriyyə aktivi kimi tanınan ehtiyatların dəyəri müəyyən edilir. Növbəti hesablama aparılana qədər, “Material ehtiyatları” hesabının qalığı dəyişməz olaraq qalır. Növbəti dövrdə alış və geri qaytarmalar birbaşa xərclərə yazılır. Hesabat dövrünün sonunda satışın maya dəyəri aşağıda qeyd edildiyi kimi müəyyən edilir:

Daimi metoda uyğun olaraq, ehtiyatlar ilə bağlı hər hansı əməliyyat baş verdikdə, dərhal mühasibat qeydləri aparılmalıdır. Bunun üçün hər bir maddənin ayrıca uçotunu təmin edəcək Köməkçi Kitabın tutulmasına ehtiyac yaranır. Bu Köməkçi Kitabda olan yazılar sonradan Baş Kitabın ehtiyatlar hesabına köçürülür və mühasibat uçotunun dürüst aparılması üçün belə uyğunlaşdırmanın mütəmadi şəkildə aparılması vacibdir.

Gəlin hər iki metod üzrə uçotu nümunələrdə izah edək.

Ehtiyatların uçotu üzrə nümunələr

”Dizayn” şirkəti ev mebelinin satışı ilə məşğuldur. 01.01.2023-ci il tarixində müəssisənin Baş Kitabının “Ehtiyatlar” hesabında aşağıdakılar yazılmışdır:

Ehtiyatlar (10 ədəd, hərəsi 510 manatdan)      Dt5100 manat

2023-cü il ərzində aşağıdakı əməliyyatlar həyata keçirilmişdir:

• hərəsinin dəyəri 510 manat olmaq şərti ilə, 250 ədəd ehtiyat əldə edilmişdir. 31.12.2023-cü il tarixinə, 15 ədəd istisna olmaqla, bütün bu ehtiyatlar ödənilmişdir.
• 252 ədəd 950 manatdan kreditə satılmışdır. Hesabat dövrünün sonunda 22 ədəd müştərilər tərəfindən hələ də ödənilməmiş qalmışdır.
• 4 ədəd malgöndərənlərə qaytarılmışdır.
• 9 ədəd müştərilər tərəfindən qaytarılmışdır.

Aşağıda ehtiyatların uçotu üzrə hər iki metoda uyğun olaraq aparılan müxabirləşmələr verilib.

Bu müxabirləşmələrdən sonra, Baş Kitab aşağıdakı kimi olacaqdır:

Mənfəət və ya zərər haqqında hesabatda məlumatların qeyd edilməsi

Fərz edək ki, hesabat dövrünün sonunda anbarda hərəsinin dəyəri 510 manat olan 13 ədəd ehtiyat mövcud idi. Belə olduğu halda, ehtiyatların uçotu üzrə hər iki metoddan istifadə etməklə, Mənfəət və ya Zərər haqqında hesabat aşağıdakı kimi olacaqdır:

Vergi Məcəlləsinin 58.6-cı maddəsində qeyd edilir ki, Məcəllənin 175.1.3-cü maddəsinə müvafiq olaraq, bu Məcəllənin 175.8-ci maddəsində göstərilən vergi ödəyicisi tərəfindən malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən 1 iş günü müddətində ƏDV məbləğinin ödənilməməsinə görə (Məcəllənin 177.5-ci maddəsində nəzərdə tutulan halda, ƏDV məbləğinin 1 iş günü müddətində ödənilməməsi istisna olmaqla) vergi ödəyicisinə vaxtında ödənilməmiş ƏDV məbləğinin 50 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Bəs hansı halda vergi ödəyicisinə maliyyə sanksiyası tətbiq edilməyə bilər?Bu suala vergi məsələləri üzrə mütəxəssis Xəyal Feyzullayev aydınlıq gətirir:

Vergi ödəyicisi aldığı elektron qaimə-fakturalar üzrə qarşı tərəfin bank hesabına əsas məbləği ödədikdən sonra 1 iş günündən gec olaraq ƏDV-ni ödəyərsə, bu halda ona 50 faiz maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər.

Misal 1

ƏDV ödəyicisi olan “A” MMC digər ƏDV ödəyicisi olan “B” MMC-dən 5 fevral tarixində əsas dəyəri 20.000 manat (ƏDV məbləği 3.600 manat) olan mal (iş, xidmət) alıb. “A” MMC aldığı malın əsas dəyərini 20 fevral tarixində, ƏDV məbləğini isə 27 fevral tarixində ödəyib və fevral ayının hesabatını təqdim edərkən ödənilmiş ƏDV məbləğini əvəzləşdirib. Burada “A” MMC ƏDV məbləğini 1 iş günündən gec ödədiyi üçün vergi orqanı tərəfindən aparılan səyyar vergi yoxlaması zamanı əvəzləşdirilən ƏDV məbləğinə görə 1.800 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq oluna bilər:

3600 x 50% = 1800 manat.

Aşağıdakı 3 halda isə vergi ödəyicisinə maliyyə sanksiyası tətbiq edilməyəcək. Birinci halda əgər vergi ödəyicisi avans ödənişləri edirsə, yəni elektron qaimə-faktura əldə etmədən əsas məbləği ödədikdən sonra 1 iş günündən gec olaraq ƏDV məbləğini ödəyə bilər. Bu halda ona maliyyə sanksiyası tətbiq edilməyəcək.

Misal 2

Hesab edək ki, ƏDV ödəyicisi olan “A” MMC digər ƏDV ödəyicisi olan “B” MMC-dən fevral ayında alınacaq mallara görə (iş, xidmət) 5 yanvar tarixində avans olaraq bank hesabından 15.000 manat əsas məbləğin ödənişini edib. Lakin qeyd olunan məbləğin ƏDV-sini (2.700 manat) 25 yanvar tarixində depozit hesabından ödəyib.

Göründüyü kimi, ƏDV məbləği əsas məbləğ ödənildikdən 1 iş günündən gec ödənilib. Lakin buna baxmayaraq, ödəniş məbləği avans olduğu üçün həmin ödənişə görə maliyyə sanksiyası tətbiq edilməyəcək.

İkinci hal odur ki, vergi ödəyicisi ƏDV məbləğini ödəyir, ardınca isə 1 iş günündən gec olmaqla əsas məbləği qarşı tərəfin bank hesabına ödəyir. Bu halda da ona maliyyə sanksiyası tətbiq edilməyəcək.

Misal 3

ƏDV ödəyicisi olan “A” MMC digər ƏDV ödəyicisi olan “B” MMC-dən alınmalı mallara görə 2 mart tarixində ƏDV depozit hesabından 1.260 manat ƏDV məbləği ödəyib. “A” MMC “B” MMC-yə əsas məbləği, yəni 7.000 manatı 29 mart tarixində köçürüb. Bu halda ƏDV və əsas məbləğlərin ödənişi arasında 1 iş günündən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, həmin ödənişə görə maliyyə sanksiyası tətbiq edilməyəcək.

Üçüncü halda isə vergi ödəyicisi, yəni alıcı tərəf həm əsas məbləği, həm də ƏDV məbləğini qarşı tərəfin bank hesabına ödəyir. Bu halda elektron qaimə-faktura əldə edən və ödənişi edən vergi ödəyicisinin əvəzləşdirmək hüququ yaranmadığı üçün ona maliyyə sanksiyası da tətbiq olunmayacaq.

Mənbə: vergiler.az

Vergitutma obyekti anlayışı

Verginin müəyyən edilmiş hesab edilməsi üçün vergi ödəyicisinin, həmçinin  bir sıra vergitutma elementlərinin mövcudluğu vacibdir. Vergitutma obyekti belə elementlərdən biridir (Vergi Məcəlləsi, maddə 12). Bütün vergilərdə, o cümlədən ƏDV məqsədləri üçün vergitutma obyekti verginin nədən tutulmalı olduğunu dəqiq müəyyən edir. Verginin nədən tutulmalı olduğunu, yəni vergi obyektini Vergi Məcəlləsi hər bir vergi növü üzrə dəqiq müəyyən edir. Məcəllədə müəyyən edilmiş belə vergi obyektlərinə:

• gəlir və mənfəəti;
• torpaq və faydalı qazıntıları;
• ticarət əlavəsini və s. nümunə göstərmək olar (VM, maddə 12.3).

Bəzən zərər etmiş vergi ödəyicisi dövlətə vergi ödəməli olur.

Vergitutma obyekti tutularaq dövlətə ödənilməli olan verginin müəyyən edilməsində baza rolunu oynayır.

ƏDV üzrə vergitutma obyektindən söhbət gedəndə, bu verginin malların təqdim edilməsi, habelə nəticələri maddi formada ifadə oluna bilən, lakin malın təqdim edilməsi hesab edilməyən xidmətlərin göstərilməsi üzrə əməliyyatlar zamanı formalaşmasın bilməliyik. Bu zaman əsas şərt:

• malların göndərilməsi;
• işlər görülməsi;
• xidmətlərin göstərilməsi prosesinin Azərbaycan Respublikasının ərazisində həyata keçirilməsidir.

Nümunə 1:  Vergi ödəyicisi rezident şəxs Rusiyanın paytaxtında bir müəssisəyə əyani şəkildə məsləhət xidmətləri göstərir. Xidmətlərin dəyəri Rusiya şirkəti tərəfindən rezidentin bank hesabına köçürülür. Xidmət xaricdə göstərildiyi üçün bu əməliyyatda ƏDV yoxdur.

ƏDV məqsədləri üçün vergitutma obyekti haqqında bu məqalədə sizə ətraflı məlumat verməyə çalışacağıq.

Əlavə dəyər vergisinin vergitutma obyekti

Əlavə dəyər vergisi məqsədləri üçün vergitutma obyekti Məcəllənin 159-cu maddəsi ilə müəyyən edilir. Maddəyə görə təqdim edilən mallar, görülmüş işlər, göstərilən xidmətlərdən başqa:

• vergiyə cəlb edilən idxal;
• AR-da istehsal olunmuş kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışında tətbiq olunan ticarət əlavəsi vergitutma obyekti hesab olunur.

Qeyd etməliyik ki, 01.01.2022-ci il tarixdən 5 il müddətində yerli və xarici mənşəli  kənd təsərrüfatı məhsullarının satışında (topdan və pərakəndə)  tətbiq edilmiş ticarət əlavəsi ƏDV üzrə vergitutma obyektidir.

Vergi tutulan idxal anlayışı, idxal zamanı azad edilmələr istisna olmaqla, malların idxalını əhatə edir. Aşağıdakılar ƏDV məqsədləri üçün idxal hesab edilmir:

• AR ərazisinə tranzit yük daşıma qaydasında, müvəqqəti idxal şəkilində buraxılmış mallar;
• gömrük qanunvericiliyi nəzərə alınmaqla daxili istehlak üçün idxal edilmiş yaxud qəbul olunmuş sayılmayan mallar.

Məcəllənin 164-cü maddəsinə görə ƏDV-dən azad edilən idxal mallarının ölkəmizdə təqdim edilməsi vergi tutulan əməliyyat hesab edilir. Maddədə sadalanan idxal malları əsasən respublikada müəyyən sahələrin inkişafı üçün nəzərdə tutulub. Məcəllədə nəzərdə tutulmuş məqsədlər üçün malların idxalı zamanı onlara gömrük orqanları ƏDV hesablanmır, lakin həmin malları təyinatı üzrə istifadə etməyib gəlir əldə etmək, habelə digər məqsədlər üçün təqdim edərsə onlara əlavə dəyər vergisi ödənməlidir, yəni onlar ƏDV məqsədləri üçün vergitutma obyekti sayılacaq.

İşçilərə verilmiş mallarda ƏDV üzrə vergitutma obyekti

Yuxarıda qeyd etdiyimiz prinsiplər ümumi, tez-tez rast gəlinən əməliyyatlarla bağlıdır. Gəlin daha maraqlı faktlara baxaq, təcrübədə daha fərqli məqamlarla rastlaşmaq mümkündür. Məsələn, iş təcrübəsində vergi ödəyicisi olan işəgötürənin öz işçisinə yaxud digər şəxslərə haqqı ödənilməklə yaxud əvəzsiz qaydada mal verməsi (iş görməsi, xidmət göstərməsi) hallarına rast gəlinir. Belə hallar, həmçinin barter əməliyyatı vergi tutulan əməliyyat sayılır.

ƏDV məqsədləri üçün vergitutma obyektinin müəyyən olunması zamanı digər maraqlı məqam Məcəllənin 159.5-ci maddəsidir. Bu maddəyə əsasən vergi ödəyicisi mal, iş və xidmətləri ƏDV  ödəyərək əldə etdikdə müvafiq əvəzləşdirmə alırsa yaxud belə hüquqa malikdirsə, belə malların:

• qeyri-kommersiya məqsədləri üçün istifadə edilməsi;
• malların itməsi, əskik gəlməsi, xarab olması (fövqəladə hallardan başqa);
• tam amortizasiya olunmadan uçotdan silinməsi;
• oğurlanması vergi tutulan əməliyyat sayılır.

Bu maddə bir neçə məqam var ki, onlara diqqət etmək lazımdır.

1. İlk diqqət ediləsi məqam odur ki, malları ƏDV ödəməklə aldıqda əvəzləşdirmə olmasa belə, belə hüquq varsa, həmin mallar qeyri-kommersiya məqsədləri üçün istifadə edilərsə, ƏDV hesablanmalı və ödənməlidir.
2. Maddənin əvvəlində malların ƏDV ödənilərək alınması şərtini qoysa da, faktiki olaraq bu maddə mallarını özü istehsal edən istehsal müəssisələrinə tətbiq edilir. Yəni müəssisənizdə oğurluq və ya hər hansı səbəblərdən malların itməsi, əksik gəlməsi, səhlənkarlıq səbəbindən xarab olması halları baş verərsə, vergi orqanları həmin malları təqdim edilmiş mallar hesab edib sizdən vergi ödənməsini tələb edəcəklər.

Əslində Vergi Məcəlləsində bu kimi məqamların qeyd edilməsi əbəs deyil. Çünki belə bir tənzimlənmə olmasa nümunəvi olmayan vergi ödəyiciləri qeyri-qanuni təqdim etdikləri mallarını itmiş və ya oğurlanmış kimi qələmə verə bilərlər.

Vergitutma obyekti üzrə xüsusi hallar

Digər məqam vergi ödəyicisinin qeydiyyatının ləğvi ilə bağlıdır. Ləğvetmə vaxtı onun sahibliyində qalan mallar həmin vaxt vergi tutulan əməliyyat çərçivəsində təqdim edilən mallar kimi qiymətləndirilir. Bu zaman ƏDV üzrə vergi obyekti  Məcəllənin 159.6 maddəsinə uyğun müəyyən edilir. 

Onu da bildirək ki, müəssisə balansında olan qeyri-maddi aktivi tam amortizasiya etmədən hər hansı səbəbdən uçotdan silərsə ƏDV hesablamalı deyil. Çünki Vergi Məcəlləsinin 13.2.8-ci maddəsinə əsasən qeyri-maddi aktivlər ƏDV məqsədləri üçün mal deyildir.

Əvəzləşdirmə hüququ olmayan şəxslərdə ƏDV məqsədləri üçün vergitutma obyekti VM-nin 159.7 maddəsi ilə tənzimlənir. Bu haqda buradan daha ətraflı oxuya bilərsiniz.

Məcəllənin 159.8 maddəsi ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyatdan keçməmiş şəxslərin ƏDV tətbiq etməklə əməliyyatlarını tənzimləyir. Bu maddəyə görə belə əməliyyatlar, habelə ƏDV-dən azad edilən və ya sıfır (0) dərəcə ilə ƏDV-yə cəlb edilən, lakin ƏDV tətbiq etməklə aparılan əməliyyatları vergitutma obyektidir.

Bu o deməkdir ki, sizin ƏDV-ə cəlb edilməyən və ya ƏDV-dən azad mala, məhsula, xidmətə görə səhvən ƏDV hesablamanız, sizi ƏDV-ni dövlət büdcəsinə ödəməkdən azad etməyəcəkdir.