Blog Full

İstehsal nədir?

İstehsal – xammal, materiallardan istifadə etməklə yeni növ məhsulun yaradılması prosesidir. O, bütün növ ticarət əməliyyatlarının başlanğıcıdır. Ətrafınızda gördüyünüz istənilən əşya, məhsul haradasa istehsal olunub, sonra isə onlar birbaşa istehsalçıdan yaxud ticarətçidən alınır.

Bəzi hallarda, məsələn, kənd təsərrüfatı sahəsində, istehsal prosesi faktiki xammal olmadan da gedə bilir. Əlbəttə, heç nə yoxdan yaranmır, lakin istehsal üçün xüsusi xammala ehtiyac olmur, yaxud xammal özü daha əvvəl hazırlanmış məhsuldan əldə edilə bilən olur və bizim ənənəvi xammalımızdan fərqlənir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı buna bariz nümunə ola bilər. Bəlkə bu nümunə primitiv ola bilər, amma, hər halda fikrimizi izah etməyə yarayar: əlinizdə alma varsa, onun içindəki toxumdan yeni alma ağacı bitirə, çoxlu yeni almalar əldə edə bilərsiniz. Belə sahələr istehsalın xüsusi sektorları hesab edilir.

Burada əsas olan odur ki, “məsrəf” və “xərc” anlayışlarını bir birindən ayıraq. Bu idarəetmə üçün önəmlidir. Belə ki, müəssisə istehsal əməliyyatlarının icrası prosesində özünün sərəncamında olan material, əmək, maliyyə ehtiyatları sərf edir. Bütün bunların məcmusu hazırlanmış məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərini fоrmalaşdırır. Məsrəfləri və xərcləri anlayaraq onlara nəzarət etmək, optimal istehsal prosesini tapmağa, maya dəyərini azaltmağa və şirkətin kapitalını artırmağa imkan verir.

Məsrəflər nədir?

“Məsrəf” sözü “sərf” sözü ilə eyni kökdəndir, ərəb mənşəlidir, “sərf edilmiş” deməkdir. O, hər-hansı bir resursun (məsələn, material, əmək və sair) faktiki azalmasın xarakterizə edir. Məsrəflər şirkətin fəaliyyəti və inkişafı üçün zəruri olan aktivləri əldə etmək üçün xərclədiyi puldur, məsələn, binanın, avadanlıqların, kompüterlərin alınması buna bir nümunədir. Bütün bunlar malların istehsalı və ya xidmətlərin göstərilməsi prosesindən əvvəl baş verir. Məsrəflər şirkətin gələcəkdə gəlir əldə etmək üçün bu gün xərclədikləridir.

İdarəetmə hesabatlarında məsrəflər açıq şəkildə əks olunmur. Bununla belə, onu “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat”da (statement of cash flow) silinmələr kimi, habelə “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” (sadəcə balans hesabatı adlandıraq) isə “Aktivlər” bölməsində görmək olar.

Məsələn, balans hesabatında mal-materiallar yaxud yenidən satış üçün malların alınmasına sərf edilən pullar “Ehtiyatlar” kimi öz əksini tapacaq.

Şirkət istehsal üçün dəzgah aldıqda, “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatda” bu nağd pul axını kimi əks olunur. Balans hesabatında “Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri” maddəsində azalma və “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” maddəsinin artımını görə bilərsiniz. Məsrəflər mənfəət və zərər haqqında hesabat göstərilmir.

Məsrəflər aktivlərə, xərclərə yaxud zərərə çevrilə bilər.

• Nə qədər ki, dəzgah istehsal üçün istifadə olunur, o, aktivdir;
• Əgər şirkət onu satmaq qərarına gələrsə və gəlir əldə edərsə, onun alınmasına çəkilən məsrəflər xərcdir;
• Dəzgah yararsız hala düşərsə, onun dəyəri zərər kimi silinəcəkdir.

Bəs məsrəflər xərcə necə çevrilir yaxud ümumiyyətlə:

Xərc nədir?

Əgər fikir verimsinizsə “Xərc” anlayışı əksər hallarda “Gəlir”-lə qoşa işlənir. Xərclər gəlirlə dəstəklənən məsrəflərdir. Onların hər ikisi müəssisənin maliyyə və mühasibat hesabatlarında nəzərə alınır.

Gəlin bunu nümunədə izah etməyə çalışaq. Məsələn, kafe öz müştərilərinə qulluq etmək üçün yemək hazırlayır. Təbii ki, müxtəlif ərzaq məhsulları olmadan bunu etmək olmaz. Alışa sərf edilmiş pullar məsrəfdir. Kafe həmin məhsullardan istifadə edəndə və hazırladığı yeməkləri müştərilərə satanda xərc formalaşır. Həm də gəlir yaranır. Xərc həmişə gəlirlə qoşa meydana çıxır.

Yuxarıdakı nümunəni ümumiləşdirib deyə bilərik ki, məhsul müştərilərə satıldıqda məsrəflər xərcə çevrilir. Bu, idarəetmə uçotunda əsas məqamdır, çünki menecerə resursların necə sərf olunduğunu və  bunun gəlirə təsirini başa düşməyə kömək edir.

Məsrəflərdən fərqli olaraq, xərclər uçot məlumatlarının maraqlı tərəfləri (həm daxili, həm də xarici məlumat istifadəçiləri) üçün hazırlanan maliyyə hesabatlarında göstərilir. Xərc maddələrini “Mənfəət və zərər hesabatının” bölmələrində tapmaq olar. Hesabat özündə müəyyən dövr üçün gəlirləri, xərcləri və mənfəəti əks etdirir.

Bəs mənfəət nədir?

Mənfəət gəlir və xərc arasında fərqdir. Yəni bu, bütün istehsal və satış xərcləri çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdir. Bəzən elə olur ki, fərq mənfi göstəriciyə malik olur – bu, artıq zərərdir.

İqtisadi ədəbiyyatda mənfəətin ümumi mənfəət, satışdan mənfəət, xalis mənfəət və sair bu kimi növləri fərqləndirilir.

Ümumi mənfəətdən müəssisə kredit faizləri, icarə, xeyriyyə fondlarına, azadolma və güzəştlər nəzərə alınmaqla mənfəət vergisi və digər bu kimi kənar ödənişləri həyata keçirir.

Qalan xalis mənfəət müəssisənin istehsal ehtiyacları, fəaliyyətin genişləndirilməsi, kadr hazırlığı və sair bu kimi sahələrə yönəldilir.

Bunlardan başqa daha bir anlayışı da rast gəlirik – istehsalat məsrəfləri.  İstehsalat məsrəfləri müəyyən bir məqsədə çatmaq üçün çəkdiyi bütün məsrəf və xərcləri özündə birləşdirir, birdəfəlik yaxud davamlı ola bilər. İstehsalat məsrəfləri resursdan istifadənin səmərəliliyin müəyyən etmək üçün təsərrüfat uçotu və təhlilində geniş istifadə olunur.

Mühasibat uçotu baxımından xərc nədir?

Biz yuxarıda məsrəf və xərclərin fərqli cəhətlərini qeyd etdik. Amma, adətən sahibkarlar, qeyri-mühasiblər bunun fərqinə varmırlar. Mühasibat uçotunda isə bu dəqiq reqlamentləşdirilib, mühasiblər üçün sərf olunmuş vəsaitin xərc kimi tanınması üçün vaxt önəmlidir. Sahibkar ofisinə aldığı mobil telefon, onun işlək vəziyyətdə qalması üçün sərf etdiyi aylıq rabitə haqqını xərc sayır. Lakin mühasib üçün birinci əməliyyat xərc olmayıb aktivlərin yerdəyişməsi, ikinci əməliyyat isə birbaşa xərc kimi tanınır.

Bu iki yanaşma arasında fərq ondadır ki, müəssisə pul verib ofisə telefon alıbsa, əslində xərc etməyib. Çünki mobil telefon aktivdir, müəssisə sanki, aktivini barter etməklə onun formasını dəyişmişdir. Müəyyən müddət sonra həmin telefonu satıb yenidən pul əldə etmək mümkündür. Xərc isə aktivlərin geri dönüşsüz axınıdır. Xərc öhdəliklərin geri dönüşsüz artımı olmalıdır.

Yuxarıdakı nümunədə ofisə alınmış telefonun aylıq rabitə xidməti haqqı birmənalı şəkildə xərc kimi uçota alınmalıdır. Çünki o pulun geri dönüşü olmayacaqdır.

Ona görə də deyə bilərik ki, “Xərc istifadənin nəticəsidir!”

Təbii ki, bu tərif özündə xərc anlayışının bütün çeşidlərini əhatə etmir, lakin sizə xərclərin böyük çoxluğunu başa düşməyə kömək edəcəkdir. Məsələn, aylıq işıq, qaz, su, rabitə, internet xidməti ödənişləri, mühafizə xidməti, məsləhət xidməti, mühasibat xidməti və s. bütün bunlar sizin istifadənizin nəticəsi olaraq ortaya çıxır, bitir. Məsrəfdən fərqli olaraq, onu artıq geri dönüşü olmur, sizi digər şəxslər qarşısında öhdələyir. Xərc istehlakın nəticəsidir.

Xərc dedikdə mütləq pul vəsaitinin çıxmasını düşünməyin, xərc barter zamanı da formalaşa bilər ya da məsələn amortizasiya xərci pulun çıxmasına bərabər deyil.

Təcrübədə rast gəlinən suallardan biri də ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan çox olan pərakəndə ticarət və ya xidmət sahəsində fəaliyyət göstərən vergi ödəyicilərinin ƏDV ödəyicisi olduqdan sonra yenidən sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququnun tənzimlənməsidir.

Sahibkarları maraqlandıran bu mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir:

Vergi Məcəlləsinin 218.2-ci maddəsində edilmiş dəyişikliklərdə qeyd olunan hallara aydınlıq gətirilib. Məcəllənin 218.2-ci maddəsinə edilmiş əlavəyə əsasən, bu Məcəllənin 158.2-ci maddəsinə uyğun olaraq vergi ödəyicisinin ƏDV qeydiyyatı ləğv edildikdə, o, öz fəaliyyətini həmin Məcəllənin 218.1.1-ci maddəsinə uyğun və ya gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisi kimi davam etdirmək barədə müraciət edə bilər.

Maddədə diqqət yetiriləsi əsas məqamlardan biri Məcəllənin 158.2-ci maddəsinə uyğun olaraq vergi ödəyicisinin ƏDV qeydiyyatının ləğv edilməsi məsələsidir. Vergi Məcəlləsinin 158.2-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 100.000 manatdan çox deyilsə, bu Məcəllənin 158.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan hallar istisna edilməklə, vergi ödəyicisi ƏDV-nin məqsədləri üçün son qeydiyyatın qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən bir il keçdikdən sonrakı istənilən vaxt qeydiyyatın ləğv olunmasına dair ərizə verə bilər.

Misal 1

ƏDV qeydiyyatında olan vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 200.000 manatdan aşağı – 150.000 manat olub. Vergi ödəyicisi müraciət edərək sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə etmək istəsə, ona imtina veriləcək. Çünki Vergi Məcəlləsinin 158.2-ci maddəsində vergi ödəyicisinin vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləğinin əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 100.000 manatdan çox olmaması tələbi qoyulur.

Misal 2

Xidmət sahəsində fəaliyyət göstərən vergi ödəyicisinin ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan çox olduğu üçün 2024-cü ilin fevral ayında ƏDV qeydiyyatına alınıb. Vergi ödəyicisinin 2024-cü il noyabr ayında vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində 100.000 manatdan aşağı – 80.000 manat olub. Vergi ödəyicisi sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə etmək istəsə, vergi orqanı tərəfindən imtina cavabı veriləcək. Çünki Vergi Məcəlləsinin 158.2-ci maddəsində ƏDV-nin məqsədləri üçün son qeydiyyatın qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən bir il keçməsi tələbi qoyulub. Misalımızdakı vergi ödəyicisi 2024-cü ilin fevral ayında ƏDV qeydiyyatına alındığı üçün 2024-cü ilin noyabr ayındakı müraciəti Vergi Məcəlləsinin 158.2-ci maddəsinin tələblərinə uyğun deyil.

Misal 3

Pərakəndə ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyicisi 2023-cü ilin sentyabr ayında ƏDV qeydiyyatına alınıb. Vergi ödəyicisi 2024-cü ilin oktyabr ayında sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə etməklə bağlı vergi orqanına müraciət edib. O, fikrini onunla əsaslandırıb ki, əvvəlki tam 12 təqvim ayı ərzində vergiyə cəlb olunan əməliyyatlarının ümumi məbləği 70.000 manat olub. Bu zaman vergi orqanı 2024-cü ilin bitməsini gözləməyərək vergi ödəyicisinin 1 oktyabr 2024-cü il tarixdən sadələşdirilmiş vergi mükəlləfiyyətini aktiv edəcək.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycanın iqtisad elminə ağır itki üz verib – görkəmli iqtisadçı alim, iqtisad elmləri doktoru, əməkdar müəllim, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) “Maliyyə və audit” kafedrasının məsləhətçi-professoru Qəzənfər Abbasov 2024-cü ilin may ayının 6-da 86 yaşında vəfat edib.

İqtisadçı alim Qəzənfər Abbasov iqtisadçıların, maliyyəçilərin, mühasiblərin, Azərbaycan iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrində çalışan mütəxəssislərin şəxsiyyətinə və elminə hörmət etdiyi, vətənpərvər ziyalılarımızdan olub.

Öz sahəsinin yüksək peşəkarı olan Q. Abbasov həm təhsilə, həm də elmə böyük töhfə vermiş mentor, pedaqoq, müəllimlər müəllimi idi.
1954-cü ildən müxtəlif dövlət müəssisəsi və təşkilatlarında mühasib və baş mühasib vəzifələrində çalışıb.

1984-cü ildə Voznesenski adına Maliyyə İqtisad İnstitutunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb, 2008-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində doktorluq işi müdafiə edərək iqtisad elmləri doktoru elmi dərəcəsi alıb. Həyatının son illərində 12 dərslik, 4 monoqrafiya, 8 elmi-metodiki vəsait, 395 elmi məqaləni ərsəyə gətirib.

1993-cü ildən “Maliyyə və uçot” jurnalının redaktoru seçilib, 2023-cü ilədək isə 2005-ci ildə yaradılan “Maliyyə və Uçot Jurnalı Redaksiyası” MMC-nin direktoru olub. Peşəkar redaksiya və elmi-təşkilati iş sayəsində bu jurnal uçot mütəxəssisləri arasında ən çox oxunan və tələb olunan dövri nəşrlərdən birinə çevrildi.

Biz, çoxsaylı mühasiblər ordusu, iqtisadçılar, uçot-maliyyə sahəsində çalışan mütəxəssislər Qəzənfər müəllimi həmişə xatırlayacaq və onun tələblərini yerinə yetirməyə və ölkəmizin ictimai şüurunun maarifləndirilməsi işini davam etdirməyə çalışacağıq. O, səmimi, mehriban, yorulmaz bir insan idi, ölkəmizin əsl vətənpərvəridir, azərbaycan rus iqtisadi fikrinin formalaşmasında çox işlər görmüşdür. Onun xatirəsi unudulmayacaqdır! Allah rəhmət eləsin!