Blog Full

 “İstehsalda zay” anlayışı

İstehsal zamanı bəzən məhsullar qüsurlu, defektlə hazırlanmış olur. Belə məhsullara, demək olar ki, bütün istehsal növlərində rast gəlinir. Bir sıra istehsal sahələrində zay məhsul gündəlik istehsalın ayrılmaz tərkib hissəsi olacaq qədər tez-tez baş verir.

İstehsalda zay məhsul dedikdə elə yarımfabrikatlar və hazır məhsul nəzərdə tutulur ki, onlar sifarişçi ilə razılaşdırılmış formaya, şərtlərə uyğun olmur, yaxud məhsulun keyfiyyət göstəriciləri (konkret sifarişçi bəlli olmasa da) əvvəlcədən bəlli olan standartlardan əsaslı fərqlənir. Bunun səbəbi müxtəlif ola bilər, məsələn:

• xammalda yaranmış qüsurlar;
• hazır məhsula təsir edən amillər;
• işçilərin səhvləri;
• texnoloji avadanlığın köhnəlməsi,
• işıqların qəfil sönməsi;
• ehtiyat enerji mənbəyinin (generatorun) olmaması yaxud işə düşməməsi (gec işə düşməsi) və s. belə səbəblərdəndir.

İstehsal əməliyyatından keçmiş, lakin öz keyfiyyətinə görə müəyyən olunmuş standartlara, texniki göstəricilərə, yaxud sifarişçi ilə bağlanmış müqavilə şərtlərinə uyğun olmayan məhsul və yarımfabrikatlar zay məhsul hesab olunur.

Zay məhsulun istehsalı ərzində çəkilmiş xərclər sonda mənfəət əldə edilməsinə səbəb olmur, yəni xərclər faydalı istiqamətə yönəlməmişdi.  Nəticədə digər normal  hazır məhsulların da maya dəyəri artır.

Zay məhsul istehsalının qarşısının alınması

Zay məhsul istehsalı zamanı qeyri-məhsuldar xərclər artır, bunun nəticəsində keyfiyyətli məhsulların həcmi azalır, bu da öz növbəsində məhsulun maya dəyərini yüksəldir. Buna görə də istehsalatda zay məhsulların sayının azaldılması, əgər mümkün olarsa tamamilə qarşısının alınması ümdə məqsəd və vəzifələrdən biridir. Müəssisələrin idarəetmə təcrübəsində zay məhsul istehsalının qarşısını alınması istehsal prosesinin bütün mərhələlərində mühüm vəzifə kimi qarşıda qoyulur.

Zay məhsul istehsalının qarşısını almaq üçün mühüm tələb zay məhsul buraxılışının əmələ gəlməsi səbəblərinin araşdırılması və onun qarşısının alınması, istehsalda zaya təqsirli olan şəxslərin müəyyən olunması və lazımi tədbirlər görülməsidir. Belə nəzarətin və uçotun təşkili bir sıra hallarda zayın yaranmasının xarakteri və onun müəyyən olunduğu yerdən asılıdır.

Ümumiyyətlə, istehsalda zayın yaranma səbəblərini aşağıdakı əsas qruplara aid edə bilərik:

• keyfiyyətsiz xammal;
• avadanlığın qeyri-stabil işi;
• texnoloji proseslər;
• işçilərin iş şəraiti;
• işçilərin qeyri-peşəkarlığı və məsuliyyətsizliyi.

Hətta istehsalda zay məhsulun yaranma səbəblərinin ötəri təhlili onları aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər effektiv həllər tapmağa imkan verir.

İstehsalda zay məhsulun təsnifatı

İstehsal prosesində yaranan qüsurları onların xarakterindən asılı olaraq məhsulun texniki baxışı və qəbulu dövrünə görə düzəldilən  və düzəldilməyən zay məhsullar kimi iki qrupa bölmək olar.

Düzəldilən zay məhsullara o məhsullar daxildir ki:

• onların düzəldilməsi texniki cəhətdən mümkündür;
• defekt aradan qaldırıldıqdan sonra onlar öz təyinatına görə istifadə edilə bilir;
• zay məhsulun düzəldilməsi iqtisadi cəhətdən sərfəlidir.

Belə demək olarsa, onlara əl gəzdirdikdən sonra bərpa edilə bilirlər və onları digər normal hazır məhsullar kimi satışa çıxarmaq mümkün olur. Bərpaetmə proseduruna çox xərc çəkilmir.

Düzəldilməyən zay məhsullar, yarımfabrikatlar o məhsullardır ki, onların düzəldilməsi texniki cəhətdən mümkün deyil. Bəzən bu, mümkün olsa belə, iqtisadi cəhətdən əlverişli olmur. Belə məhsullar digər məqsədlərə xidmət üçün, habelə alıcıya kifayət qədər ucuz məbləğə satılmaq istiqamətində istifadə edilir.

Qeyd etdiyimiz hallar təkcə zay hazır məhsula deyil, zay yarımfakrikatlara da münasibətdə keçərlidir.

Düşünmək lazım deyil ki, istehsalda zay məhsulu həmişə istehsalçı təsbit edir. Bir sıra hallarda belə fakt məhsulun istehlakı zamanı ortaya çıxır, ona görə də istehsalçı faktla alıcının müraciətindən sonra tanış olur.

Zay məhsulun müəyyən olunma yerinə görə zay:

• daxili zaya;
• alıcı tərəfindən müəyyən olunan kənar zaya bölünür.

Daxili zay istehsal müəssisəsi daxilində məhsulun alıcıya yüklənməsinə qədər olan vaxtda müəyyən olunmalıdı. Kənar zay mal alıcıya yükləndikdən sonra alıcı tərəfindən müəyyən olunmuş zaydır.

Zay məhsulun sənədləşdirilməsi

Ortaya zay məhsul çıxıbsa, xüsusilə də İstehsalçı tərəfindən düzəldilməsi mümkün olmayan (bərpa edilə bilinmədiyi halda) mütləq texniki nəzarət şöbəsi mütəxəssislərinin iştirakı ilə akt tərtib edilməli, aktda məhsulun ziyanın növü, xarakteristikası, səbəbləri, miqdarı, standartlardan uzaqlaşma həddi əks olunur. Həmçinin, əgər məlumdursa müqəssir qeyd edilir, habelə zayın maya dəyəri, itki məbləği və zay kimi qəbul olunmuş məhsul və ya yarımabrikatların qəbuluna qeydiyyat aparılır. .

Akt müəssisənin texniki nəzarət şöbəsinin işçiləri, sex rəisi və baş ustası tərəfindən tərtib olunmaqla mühasibatlığa təqdim olunur. Mühasibatlıqda istehsalda zay məhsulun maya dəyəri kalkulyasiya olunur. Tərtib olunmuş akt müəssisə rəhbəri tərəfindən təsdiq edilir. Bu əməliyyatdan sonra müəssisə rəhbəri müəyyən olunmuş zərərin təqsirkar şəxslər tərəfindən ödənməsi və ya müəssisənin istehsal məsrəfləri hesabına silinməsi haqqında qərar qəbul edir.

İstehsalda zay məhsul “Zay məhsullara dair akt”-la, zay məhsulların qəbulu “Zay məhsulların təhvil-qəbul aktı” ilə rəsmiləşdirilir. Bu akrların forması “Ciddi hesabat blanklarının forma və rekvizitlərinin təsdiq edilməsi haqqında AR Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 04.04.2016-cı il tarixli Q-09 nömrəli qərarında dəyişikliklər edilməsi barədə” 04.10.2017 tarixli Q-12 saylı qərarla təsdiq edilib.

İstehsalatda zay hesabı üzrə analitik uçot müəssisənin ayrı-ayrı sexləri, məhsulların növləri, xərc maddələri, zayın günahkarları və səbəbləri üzrə aparılır.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.6 maddəsinə əsasən, fiziki şəxsin əsas iş yerində (əmək kitabçasının olduğu yerdə) hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə etdiyi aylıq gəliri 2.500 manatadək olduqda 200 manat məbləğində hissəsi gəlir vergisindən azad edilib. 

Qanunvericiliyin bu tələbini “Turan” Tədris Mərkəzinin təlimçisi və vergi eksperti Cavid Vəlizadə nümunələr əsasında şərh edir: 

Tutaq ki, şəxs dövlət neft-qaz sektorunda muzdla işləyir və aylıq 2.400 manat gəlir əldə edir. Bu halda həmin şəxsin aylıq gəlirindən 308 manat gəlir vergisi tutulacaq:

2.400 – 200 – 2.200 manat;

2.200 x 14% = 308 manat.

Həmçinin, Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsinin müvafiq maddələrinə əsasən, fiziki şəxslərin muzdlu işlə əlaqədar əldə etdikləri gəlirdən aşağıdakı güzəştlərdən istifadə etmək hüququ vardır:

– şəhid statusu almış şəxslərin valideynlərinin, dul arvadlarının (ərlərinin) və övladlarının hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 800 manat məbləğində azaldılır;

– Azərbaycan Respublikasının Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarının, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanlarının, Sovet İttifaqı və Sosialist Əməyi Qəhrəmanlarının, həlak olmuş, yaxud sonralar vəfat etmiş döyüşçülərin (şəhid statusu almış şəxslər istisna olmaqla) dul arvadlarının (ərlərinin) və övladlarının, 1941-1945-ci illərdə arxa cəbhədə fədakar əməyinə görə orden və medallarla təltif edilmiş şəxslərin, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müharibə veteranı adı almış şəxslərin, Çernobıl AES-də qəza, mülki və ya hərbi təyinatlı atom obyektlərində digər radiasiya qəzaları nəticəsində, habelə nüvə qurğularının hər hansı növləri, o cümlədən nüvə silahı və kosmik texnika ilə bağlı olan sınaqlar, təlimlər və başqa işlər nəticəsində şüa xəstəliyinə və şüa yükü ilə əlaqədar xəstəliyə tutulmuş və ya bu xəstəlikləri keçirmiş şəxslərin aylıq gəliri 400 manat məbləğində azaldılır;

– orqanizmin funksiyalarının 61-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş (müharibə ilə əlaqədar əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər istisna olmaqla), 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərin, daimi qulluq tələb edən 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş və ya orqanizmin funksiyalarının 81-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxsə baxan və onunla birlikdə yaşayan valideynlərdən (o cümlədən övladlığa götürən şəxslərdən) birinin (özlərinin istəyi ilə), arvadın (ərin), himayəçinin və ya qəyyumun hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 200 manat məbləğində azaldılır;

– həlak olmuş, yaxud sonralar vəfat etmiş döyüşçülərin (şəhid statusu almış şəxslər istisna olmaqla) valideynləri, habelə vəzifələrinin icrası zamanı həlak olmuş dövlət qulluqçularının valideynləri və arvadları (ərləri). Bu şəxslərin arvadlarına (ərlərinə) güzəşt o halda verilir ki, onlar təkrar nikaha girmiş olmasınlar, Əfqanıstana və döyüş əməliyyatları aparılan başqa ölkələrə göndərilmiş hərbi qulluqçular və təlim-yoxlama toplanışlarına çağırılmış hərbi vəzifəlilər, məcburi köçkünlər və onlara bərabər tutulan şəxslər (bu güzəşt mənzil qanunvericiliyinə və ya mülki-hüquqi əqdlərə əsasən ayrıca mənzil sahəsi əldə etməsi nəticəsində daimi məskunlaşmış şəxslərə şamil edilmir) aylıq gəliri 100 manat məbləğində azaldılır;

– qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq, himayəsində azı üç nəfər, o cümlədən gündüz təhsil alan 23 yaşınadək şagirdlər və tələbələr olan ər və ya arvaddan birinin vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 50 manat məbləğində azaldılır.

Lakin Vergi Məcəlləsinin 102.7-ci maddəsinə əsasən, həmin Məcəllənin 102.1-1-ci, 102.2-ci, 102.3-cü və 102.4-cü maddələri üzrə güzəşt hüququ olduqda (800 manat, 400 manat, 200 manat, 100 manat) bu güzəştlərdən biri, məbləğcə ən böyük olanı verilir. Yəni qeyd etdiyimiz güzəştlərdən aylıq gəliri 2.500 manatadək olan 200 manat azadolma və qohum dərəcəsindən asılı olmayaraq, himayəsində azı üç nəfər olan şəxslərə görə verilən 50 manat azadolma hər zaman çıxılacaq. Digər azadolma üzrə güzəştləri olduqda isə güzəştlərin məbləğcə ən böyük olanı nəzərə alınacaq.
Həmçinin, qeyd etmək lazımdır ki, “Şəhid adının əbədiləşdirilməsi və şəhid ailələrinə edilən güzəştlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 1-ci maddəsinə əsasən, şəhid – Azərbaycan Respublikasının azadlığı, suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həlak olan, hərbi əməliyyatla əlaqədar itkin düşən və qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmiş qaydada ölmüş hesab edilən şəxsdir.

Misal

Məcburi köçkün olan şəxs dövlət neft-qaz sektorunda aylıq 1.600 manat muzdlu işdən gəlir əldə edir. Şəxsin atası 1-ci Qarabağ müharibəsində şəhid olub, özü isə 2-ci Qarabağ müharibəsində iştirak edib və himayəsində 3 nəfər vardır. Bu halda azadolmalar necə tətbiq ediləcək?

Misaldan da göründüyü kimi, bu şəxsin aylıq gəliri 2.500 manatı keçmədiyi üçün 200 manat, məcburi köçkün olduğu üçün 100 manat, şəhid ailəsi olduğu üçün 800 manat, veteran olduğu üçün 400 manat və himayəsində olan şəxslərə görə 50 manat güzəşt əldə etmək hüququ vardır. Bu halda, gəlir vergisinin hesablanması aşağıdakı qaydada aparılacaq:

(1.600 – 200 – 50 – 800) = 550 manat;

550 x 14% = 77 manat.

Mənbə: vergiler.az

İstehsal nədir?

İstehsal – xammal, materiallardan istifadə etməklə yeni növ məhsulun yaradılması prosesidir. O, bütün növ ticarət əməliyyatlarının başlanğıcıdır. Ətrafınızda gördüyünüz istənilən əşya, məhsul haradasa istehsal olunub, sonra isə onlar birbaşa istehsalçıdan yaxud ticarətçidən alınır.

Bəzi hallarda, məsələn, kənd təsərrüfatı sahəsində, istehsal prosesi faktiki xammal olmadan da gedə bilir. Əlbəttə, heç nə yoxdan yaranmır, lakin istehsal üçün xüsusi xammala ehtiyac olmur, yaxud xammal özü daha əvvəl hazırlanmış məhsuldan əldə edilə bilən olur və bizim ənənəvi xammalımızdan fərqlənir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı buna bariz nümunə ola bilər. Bəlkə bu nümunə primitiv ola bilər, amma, hər halda fikrimizi izah etməyə yarayar: əlinizdə alma varsa, onun içindəki toxumdan yeni alma ağacı bitirə, çoxlu yeni almalar əldə edə bilərsiniz. Belə sahələr istehsalın xüsusi sektorları hesab edilir.

Burada əsas olan odur ki, “məsrəf” və “xərc” anlayışlarını bir birindən ayıraq. Bu idarəetmə üçün önəmlidir. Belə ki, müəssisə istehsal əməliyyatlarının icrası prosesində özünün sərəncamında olan material, əmək, maliyyə ehtiyatları sərf edir. Bütün bunların məcmusu hazırlanmış məhsulun (işin, xidmətin) maya dəyərini fоrmalaşdırır. Məsrəfləri və xərcləri anlayaraq onlara nəzarət etmək, optimal istehsal prosesini tapmağa, maya dəyərini azaltmağa və şirkətin kapitalını artırmağa imkan verir.

Məsrəflər nədir?

“Məsrəf” sözü “sərf” sözü ilə eyni kökdəndir, ərəb mənşəlidir, “sərf edilmiş” deməkdir. O, hər-hansı bir resursun (məsələn, material, əmək və sair) faktiki azalmasın xarakterizə edir. Məsrəflər şirkətin fəaliyyəti və inkişafı üçün zəruri olan aktivləri əldə etmək üçün xərclədiyi puldur, məsələn, binanın, avadanlıqların, kompüterlərin alınması buna bir nümunədir. Bütün bunlar malların istehsalı və ya xidmətlərin göstərilməsi prosesindən əvvəl baş verir. Məsrəflər şirkətin gələcəkdə gəlir əldə etmək üçün bu gün xərclədikləridir.

İdarəetmə hesabatlarında məsrəflər açıq şəkildə əks olunmur. Bununla belə, onu “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat”da (statement of cash flow) silinmələr kimi, habelə “Maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” (sadəcə balans hesabatı adlandıraq) isə “Aktivlər” bölməsində görmək olar.

Məsələn, balans hesabatında mal-materiallar yaxud yenidən satış üçün malların alınmasına sərf edilən pullar “Ehtiyatlar” kimi öz əksini tapacaq.

Şirkət istehsal üçün dəzgah aldıqda, “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatda” bu nağd pul axını kimi əks olunur. Balans hesabatında “Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri” maddəsində azalma və “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” maddəsinin artımını görə bilərsiniz. Məsrəflər mənfəət və zərər haqqında hesabat göstərilmir.

Məsrəflər aktivlərə, xərclərə yaxud zərərə çevrilə bilər.

• Nə qədər ki, dəzgah istehsal üçün istifadə olunur, o, aktivdir;
• Əgər şirkət onu satmaq qərarına gələrsə və gəlir əldə edərsə, onun alınmasına çəkilən məsrəflər xərcdir;
• Dəzgah yararsız hala düşərsə, onun dəyəri zərər kimi silinəcəkdir.

Bəs məsrəflər xərcə necə çevrilir yaxud ümumiyyətlə:

Xərc nədir?

Əgər fikir verimsinizsə “Xərc” anlayışı əksər hallarda “Gəlir”-lə qoşa işlənir. Xərclər gəlirlə dəstəklənən məsrəflərdir. Onların hər ikisi müəssisənin maliyyə və mühasibat hesabatlarında nəzərə alınır.

Gəlin bunu nümunədə izah etməyə çalışaq. Məsələn, kafe öz müştərilərinə qulluq etmək üçün yemək hazırlayır. Təbii ki, müxtəlif ərzaq məhsulları olmadan bunu etmək olmaz. Alışa sərf edilmiş pullar məsrəfdir. Kafe həmin məhsullardan istifadə edəndə və hazırladığı yeməkləri müştərilərə satanda xərc formalaşır. Həm də gəlir yaranır. Xərc həmişə gəlirlə qoşa meydana çıxır.

Yuxarıdakı nümunəni ümumiləşdirib deyə bilərik ki, məhsul müştərilərə satıldıqda məsrəflər xərcə çevrilir. Bu, idarəetmə uçotunda əsas məqamdır, çünki menecerə resursların necə sərf olunduğunu və  bunun gəlirə təsirini başa düşməyə kömək edir.

Məsrəflərdən fərqli olaraq, xərclər uçot məlumatlarının maraqlı tərəfləri (həm daxili, həm də xarici məlumat istifadəçiləri) üçün hazırlanan maliyyə hesabatlarında göstərilir. Xərc maddələrini “Mənfəət və zərər hesabatının” bölmələrində tapmaq olar. Hesabat özündə müəyyən dövr üçün gəlirləri, xərcləri və mənfəəti əks etdirir.

Bəs mənfəət nədir?

Mənfəət gəlir və xərc arasında fərqdir. Yəni bu, bütün istehsal və satış xərcləri çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdir. Bəzən elə olur ki, fərq mənfi göstəriciyə malik olur – bu, artıq zərərdir.

İqtisadi ədəbiyyatda mənfəətin ümumi mənfəət, satışdan mənfəət, xalis mənfəət və sair bu kimi növləri fərqləndirilir.

Ümumi mənfəətdən müəssisə kredit faizləri, icarə, xeyriyyə fondlarına, azadolma və güzəştlər nəzərə alınmaqla mənfəət vergisi və digər bu kimi kənar ödənişləri həyata keçirir.

Qalan xalis mənfəət müəssisənin istehsal ehtiyacları, fəaliyyətin genişləndirilməsi, kadr hazırlığı və sair bu kimi sahələrə yönəldilir.

Bunlardan başqa daha bir anlayışı da rast gəlirik – istehsalat məsrəfləri.  İstehsalat məsrəfləri müəyyən bir məqsədə çatmaq üçün çəkdiyi bütün məsrəf və xərcləri özündə birləşdirir, birdəfəlik yaxud davamlı ola bilər. İstehsalat məsrəfləri resursdan istifadənin səmərəliliyin müəyyən etmək üçün təsərrüfat uçotu və təhlilində geniş istifadə olunur.

Mühasibat uçotu baxımından xərc nədir?

Biz yuxarıda məsrəf və xərclərin fərqli cəhətlərini qeyd etdik. Amma, adətən sahibkarlar, qeyri-mühasiblər bunun fərqinə varmırlar. Mühasibat uçotunda isə bu dəqiq reqlamentləşdirilib, mühasiblər üçün sərf olunmuş vəsaitin xərc kimi tanınması üçün vaxt önəmlidir. Sahibkar ofisinə aldığı mobil telefon, onun işlək vəziyyətdə qalması üçün sərf etdiyi aylıq rabitə haqqını xərc sayır. Lakin mühasib üçün birinci əməliyyat xərc olmayıb aktivlərin yerdəyişməsi, ikinci əməliyyat isə birbaşa xərc kimi tanınır.

Bu iki yanaşma arasında fərq ondadır ki, müəssisə pul verib ofisə telefon alıbsa, əslində xərc etməyib. Çünki mobil telefon aktivdir, müəssisə sanki, aktivini barter etməklə onun formasını dəyişmişdir. Müəyyən müddət sonra həmin telefonu satıb yenidən pul əldə etmək mümkündür. Xərc isə aktivlərin geri dönüşsüz axınıdır. Xərc öhdəliklərin geri dönüşsüz artımı olmalıdır.

Yuxarıdakı nümunədə ofisə alınmış telefonun aylıq rabitə xidməti haqqı birmənalı şəkildə xərc kimi uçota alınmalıdır. Çünki o pulun geri dönüşü olmayacaqdır.

Ona görə də deyə bilərik ki, “Xərc istifadənin nəticəsidir!”

Təbii ki, bu tərif özündə xərc anlayışının bütün çeşidlərini əhatə etmir, lakin sizə xərclərin böyük çoxluğunu başa düşməyə kömək edəcəkdir. Məsələn, aylıq işıq, qaz, su, rabitə, internet xidməti ödənişləri, mühafizə xidməti, məsləhət xidməti, mühasibat xidməti və s. bütün bunlar sizin istifadənizin nəticəsi olaraq ortaya çıxır, bitir. Məsrəfdən fərqli olaraq, onu artıq geri dönüşü olmur, sizi digər şəxslər qarşısında öhdələyir. Xərc istehlakın nəticəsidir.

Xərc dedikdə mütləq pul vəsaitinin çıxmasını düşünməyin, xərc barter zamanı da formalaşa bilər ya da məsələn amortizasiya xərci pulun çıxmasına bərabər deyil.