Blog Full

Vergi hüququ və onun iştirakçıları

Əksər müəlliflər vergi qanunvericiliyi haqqında danışarkən, onu müxtəlif normativ hüquqi aktları özündə birləşdirən sistem, vergi hüququnun mənbəyi kimi xarakterizə edirlər. Azərbaycan Respublikasının vergi qanunvericiliyi sistemi barədə məlumat verməzdən öncə, vergi hüququ, onunun iştirakçıları barədə əsas anlayışları diqqətinizə çatdıraq.

Maliyyə hüququnun bir sahəsi olan vergi hüququ vergitutma sahəsində ictimai münasibətləri tənzimləyən hüquq normalarının məcmusudur.  Vergi hüquq münasibətlərinin əsas iştirakçılarına aşağıdakılar aiddir:

• vergi ödəyiciləri;
• vergi agentləri;
• vergi orqanları;
• digər dövlət qurumları;
• vergilərin dövlət büdcəsinə köçürülməsini təmin edən banklar.

Vergi münasibətlərini tənzimləyən ölkənin vergi qanunvericiliyi sistemi, habelə beynəlxalq müqavilələr (məsələn, İkiqat vergitutmanın aradan qaldırılmasına dair beynəlxalq sazişlər) Azərbaycan Respublikasında vergi hüququnun mənbələridir.

Vergi hüququnun əsas mənbəyi – konstitusiya

Vergi qanunvericiliyi dövlətin vergi hüququnu tənzimləyən normativ hüquqi aktların məcmusudur. Vergi qanunvericiliyi:

• • vergilərin növlərini, vergi dərəcələrini, vergilərin tutulması qaydasını, vergi güzəştlərini müəyyən edir;
  • vergi öhdəliyi, onun yaranması, dəyişdirilməsi, habelə xitamı ilə bağlı münasibətləri tənzimləyir;

• • vergi pozuntularına görə məsuliyyət tədbirlərini müəyyən edir.

Qanunvericilik ödəyicilər üçün sadə, başa düşülən dildə yazılmalı, dəyişikliklərə operativ reaksiya verməlidir.

Azərbaycan Respublikasının vergi qanunvericiliyi Konstitusiyaya, Vergi Məcəlləsinə, müvafiq qaydada qəbul edilmiş respublika qanunvericilik aktlarına əsaslanır.

Dövlət və vətəndaş arasında vergi münasibətləri AR konstitusiyasında müəyyən edilib. Verginin ödənilməsi hər bir ölkə vətəndaşının üzərinə düşən öhdəlikdir, bu zaman onların iqtisadi vəziyyəti,  vergi ödəmə qabiliyyəti nəzərə alınır. Verginin məcburi alınması tələbi konstitusiya ilə təsbit olunur (maddə 73).

Vergi münasibətlərinin sistemləşdirilməsi

Vergi ödənişləri zamanı ödəyici ilə alıcı arasında birincinin ikinciyə məcburi tabeliyinə əsaslanan əmlak münasibətləri yaranır. Odur ki, tərəflərin bərabərliyinə, iradə sərbəstliyinə, əmlak müstəqilliyinə əsaslanan mülki qanunvericilik normaları, yəni AR Mülki Məcəlləsinin müddəaları vergi münasibətlərinə şamil edilmir. Həmin münasibətlər Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi tərəfindən 2000-ci ilin 11 iyulunda qəbul edilmiş, 2001-ci ilin 1 yanvarından qüvvəyə minmiş Vergi Məcəlləsi ilə (sonrakı düzəliş və dəyişikliklərlə) tənzimlənir. Məcəllə Azərbaycan Respublikasında vergi hüququnun əsas  məcəllələşdirilmiş mənbəyidir.

Vergi qanunvericiliyi sisteminin əsas tərkib hissəsi olan VM-in icrasını təmin etmək üçün qəbul edilən bütün normativ hüquqi aktlar Məcəllənin müddəalarına uyğun olmalıdır.

Əgər vergitutma, habelə vergi nəzarəti məsələlərinə aid sahə qanunvericilik aktları və vergi qanunvericiliyi aktları arasında ziddiyyət olarsa, bəzi istisnalarla, vergi qanunvericiliyi aktları tətbiq edilməlidir. İstisnalar Məcəllənin tətbiqindən əvvəl yaxud sonra  təsdiq olunan aşağıdakı qanunlara aiddir:

• • hasilatın pay bölgüsü, əsas boru kəməri haqqında, həmçinin digər oxşar saziş yaxud qanunlar (o cümlədən neft və qaz) haqqında;
  • ixrac məqsədli neft-qaz fəaliyyəti haqqında;
  • xüsusi iqtisadi zonalar haqqında.

Həmin  qanunların tətbiqi zamanı yaranan ziddiyyətlərin aradan qaldırılması bu sazişlərin yaxud qanunların müddəaları tətbiq edilir.

Digər qanunvericilik aktları

Azərbaycan Respublikasının vergi qanunvericiliyinin tətbiqi zamanı aşağıdakı qanunvericilik aktlarının müəyyən müddəalarından istifadə də mümkündür:

• AR İnzibati Xətalar Məcəlləsi;
• AR Cinayət Məcəlləsi;
• hasilatın pay bölgüsü haqqında digər saziş yaxud qanunlar;
• xüsusi iqtisadi zonalar haqqında qanunlar;
• “Ələt azad iqtisadi zonası haqqında” AR Qanunu və sair.

Vergi münasibətlərini tənzimləyən qanunvericilik aktlarının siyahısı əhatəlidir, onların geniş tərkibi burada verilib.

Nəzər almaq lazımdır ki, istehsalın beynəlmiləlləşməsi ölkələrin vergi qanunları arasında tez-tez ziddiyyətlər yaradır.  Bu da vergi ödəyiciləri olan müəssisələrin ikiqat vergitutmaya məruz qoya bilər: həm xarici investorun ölkəsində, həm də qəbul edən ölkədə vergi ödənişi zərurəti yaranır. Oxşar vəziyyət  bir ölkənin vətəndaşları digər ölkədə gəlir əldə etdikdə də yaranır. Ölkələr arasında ticarət əlaqələrini inkişaf etdirmək  məqsədi ilə bir sıra beynəlxalq sazişlərdən istifadə olunur, məsələn:

• Ticarət və Tariflər haqqında Baş Saziş (“GATT 1994”);
• Avropa İttifaqı Şurasının vergi məsələləri üzrə direktivləri;
• İkiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında digər beynəlxalq müqavilələr.

İqtisadi-maliyyə münasibətlərinin, vergi hüququnun daimi inkişafı vergi qanunvericiliyinin müntəzəm olaraq təkmilləşdirilməsin zəruri edir. Nəticədə qanunvericilik aktlarında düzəlişlər edilir, yeniləri qəbul edilir, bəziləri qüvvədən düşür. Odur ki, vergi uçotu ilə məşğul olan mütəxəssislər onun dinamik Azərbaycan Respublikasının vergi qanunvericiliyini diqqətdə saxlamalı, cərimə və maliyyə sanksiyasından qaçmaq üçün dəyişiklikləri operativ olaraq işlərində tətbiq etməlidir.

Vergi sisteminin növləri

Müəyyən vaxtda bir ölkədə yığılması təmin edilən vergilərin məcmusu vergi sistemi adlanır. Ölkələr yeni vergi növü tətbiq edir, bəzilərini tənzimləyir, bəzilərin isə ləğv edir. Sistemin tərkibin formalaşnmasına iqtisadi, maliyyə, siyasi, sosial şərtlər, habelə dövlət idarəçiliyuinin inkişafı təsir edir. Başqa sözlə, vergi sistemi ölkənin iqtisadi, siyasi, sosial strukturlarının, ölkədəki mövcud iqtisadi şəraitin təsiri altında formalaşır. Yəni keyfiyətli vergi sistemi qurmaq üçün uyğun iqtisadi struktur olmalıdır.

Muasir Azərbaycanın vergi sistemi mövcud beynəlxalq vergi münasibətlərinin təsiri altında, yerli özəlliklər nəzərə alınmaqla quqrulur. Bu zaman bir çox bilgilərə, o cümlədən xarici ölkələrin vergi sistemi barədə məlumata malik olmaq lazımdır. Belə məlumatlar iqtisadi münasibətlərin keyfiyyətinə, ödəyicilərin vergi yükünün həcminə, umumilikdə dövlətrlərarası maliyə-iqtisadi əlaqələrə birbaşa təsir edir.

Dünya ölkələrində mövcud vergi sistemləri aşağıda verilib:

• mütərəqqi (proqressiv) vergi sistemi;
• qeyri-mütərəqqi (reqresuv) vergi sistemi;
• qarışıq vergi sistemi;
• proporsial vergi sistemi.

Vergi sistemləri vergi dərəcələrinin tətbiq mexanizminə görə fərqlənir.

Müasir Azərbaycanın vergi sitemi

1991-ci ildə müstəqillik əldə edən Azərbaycan fiskal-büdcə və vergi siyasətini qurmağa başladı. Həmin müddətə:

• qanunlar qəbul edildi;
• vergilərin növü, habelə dərəcələri dəqiqləşdirildi;
• dövlət rüsumları müəyyənləşdi.

Müasir Azərbaycanın vergi sisteminin qurulması, köklü iqtisadi dəyişikliklər, habelə bazar iqtisadiyyatına keçid dövrü olan 1991-1992-ci illərdən başlayır. Bu keçid prosesini üç mərhələdə araşdırmaq lazımdır.

Birinci mərhələ 1991-1992-ci illəri əhatə edir. Gəlir gəlir və digər vergilər haqqında qanunlar bu dövrdə qəbul olundu.

1991-ci ilin noyabrında “Hüquqi şəxslərin mənfəətləri və gəlirlərin ayrı-ayrı növlərindən vergilər haqqında”,  dekabrında “Əlavə Dəyər Vergisi”, “Aksizlər haqqında”,  1992-ci ilin iyununda “Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərdən gəlir vergisi haqqında” qanular qəbul olundu, vergi dərəcələri müəyyən edildi:

Vergilər haqqında qanunlarla yanaşı həmin dövrlərdə vergi inzibatçılığı formalaşması istiqamətində tədbirlər görüldü (mənbə: “Azərbaycan Respublikasının vergi xidməti: İslahatlar, nəticələr – A.F.Musayev”).

İkinci dövr 1993-1996-cı illəri əhatə edir. Bu dövrdə bazar iqtisadiyyatının tələbatını ödəmək üçün bir çox yeni vergi qanunları qəbul edildi. 1993-cü ilin fevralında “Torpaq vergisi”, 1995-ci ilin martında “Əmlak vergisi”, “Mədən vergisi”; 1996-cı ilin fevralında “Dövlət Yol Fonduna vergilər haqqında” qanunlar qəbul edildi, vergi qanunlarının icrası ilə bağlı fərman və sərəncamlar verildi.

Müstəqillik dövründə Azərbaycanın vergi sisteminin qurulmasının 1996-2000-ci illəri əhatə edən üçüncü mərhələsi mövcud qanunlara dəyişikliklərlə xarakterikdir. Bunu cəmiyyətdə, iqtisadiyyatda baş verən dəyişikliklər zəruri edirdi. Bu mərhələdə özəl sektorun təşviqi və inkişafı məqsədilə bir-sıra tədbirlər görüldü. Məsələn, 1999-cu ilin yanvarında “Dövlət nəzarəti sisteminin təkmilləşdirilməsi və özəl sektorun inkişafı üçün süni təzahürlərin aradan qaldırılması haqqında” qanun qəbul edilmişdir.  Mərhələnin nəticəsi olaraq 2000-ci ilin iyulunda “Vergi Məcəlləsi” qəbul edilmiş, 2001-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmişdir.

Sonrakı dövrlərdə vergi sisteminin təkmilləşdirilməsi məqsədilə “Vergi Məcəlləsi”nə əlavələr, dəyişikliklər edilib.

Azərbaycan Respublikasının vergi sistemini təşkil edən vergiləri üç əsas qrupa bölmək olar:

• dövlət vergiləri;
• muxtar respublika vergiləri;
• yerli vergilər (bələdiyyə vergiləri).

Azərbaycan vergi sistemində tətbiq olunan vergiləri üç əsas başlığa bölmək olar. Bunlar gəlir vergiləri, mal – xidmətlərə görə vergilər və sərvət vergiləridir. Onlar haqqında ətraflı məlumatı buradan almaq olar.

Azərbaycanın vergi sisteminin inkişaf mərhələləri

Azərbaycanda vergilər, digər ölkələrdə olduğu kimi, uzun bir təkamül yolu keçib. Bu təkamül dövlətin inkişafı ilə paralel davam edib, çünki  dövlət xərclərinin maliyyə mənbəyi olan büdcə gəlirlərinin formalaşmasını vergi yığımları olmadan təsəvvür etmək çətindir. Məhz bu təkamül müasir vergi sisteminin meydana çıxmasına və inkişafına təkan verib.

Müasir Azərbaycanın vergi sisteminin tarixində tədqiqatçı alimlər aşağıdakı mərhələləri fərqləndirirlər:

• XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlini əhatə edən dövr;
• Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (ADR) vergi sistemi;
• Sovetlər dövründə Azərbaycanda vergilər;
• XX əsrin sonundan (1991-ci il) müstəqillik dövrü.

Azərbaycanda ilk müstəqil respublikanın qurulması XX əsrin ikinci onilliyinə təsadüf edir. Buna kimi, XIX əsrin sonu XX əsrin başlanğıcında artıq müxtəlif vergi növləri tətbiq edilir, vergi sisteminin hüquqi əsaslarının hazırlanması istiqamətində ilk addımlar atılırdı.

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanda Yaxın-Şərqdə ilk demokratik respublika – Azərbaycan Demokratik Respublikası quruldu. Cəmisi 23 ay mövcud olan bu respublika Rusiyanın XI Qızıl Ordusunun müdaxiləsi nəticəsində süqut etdi. Cümhuriyyət dövründə mövcud olan Azərbaycanın vergi sisteminin qısa xülasəsi ilə buradan tanış ola bilərsiniz.

Rusiyanın Azərbaycanı işğal etdiyi dövr tarixidə Sovetlər dövrü kimi tanınır.

Sovet Azərbaycanında vergi sistemi

1920-ci ilin aprel ayının 28-də Rusiya Ordusunun işğalı nəticəsində ADR süqut etdi. 1991-ci illə kimi Azərbaycan Sovetlər birliyinin – Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) tərkibində idi. Onun müstəqil vergi sistemi yox idi, Azərbaycanda SSRİ-nin  vergi qanunları tətbiq edilirdi.

“Yeni İqtisadi Siyasət” dövrü (1921-1925) SSRİ-də ilk vergi islahatları dövrü kimi xarakterizə olunur. Dövr 15 mart 1921-ci ildə V.İ.Lenin ərzaq vergisi haqqında nitqi ilə başlandı. Bu nitq həm də SSRİ-də vergi sisteminin əsaslarını təşkil etdi.

1923-1925-ci illərdə Azərbaycanda aşağıdakı vergi növləri mövcud idi:

• birbaşa vergilər (həyət vergisi (kəndlərdə), dövlət və kooperativ təşkilatlarının gəlir vergisi, əmlak (mənzil) vergisi, icarə vergisi və sair);
• dolayı vergilər (satış, gömrük vergiləri);
• yığımlar (dəmir, su yollarında yük daşımalar görə);
• rüsumlar.

1922-ci il dekabrın 8-də “Dövlət əmlak vergisi haqqında Əsasnamənin on altı məcburi maddədən ibarət mətnilə təsdiq edilməsi haqqında Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və Xalq Komissarları Sovetinin dekreti” verildi.

1930-cu ildən başlayaraq vergilər Sovet İttifaqında əhəmiyyətini itirməyə, özlərinə xas olmayan funksiyaları yerinə yetirməyə başlayır. Məsələn, vergidən siyasi məqsədlər üçün (hələ də mövcud olan varlı təbəqənin (ağalar, bəylər)  ləğvi) istifadə etdiyini deyə bilərik. 1930-1932-ci illərdə aparılan vergi islahatları nəticəsində bütün satış vergiləri (aksizlər) ləğv edildi. Dövlət müəssisələri üçün normalarla müəyyən edilmiş iki növ vergi tətbiq edilməyə başlandı:

• dövriyyədən vergi;
• mənfəətdən vergi.

Bu islahatlar nəticəsində dövlətin gəliri vergilər hesabına deyil, dövlət müəssisələrinin apardığı qiymət siyasəti hesabına təmin edilməyə başlandı. Yeni sistemdə mülkiyyətin tamamilə milliləşdirilməsi, mərkəzləşmə mexanizmi vergi sisteminin inkişafına mane olurdu.

Sovet İttifaqında vergi islahatları 

SSRİ-də islahatlar başlayana qədər (1980-ci ilin ortalarınadək) dövlət büdcəsi gəlirlərinin 90%-dən çoxu kənd təsərrüfatından ödənişlər təşkil edirdi. Fiziki şəxslərdən alınan vergilərin xüsusi çəkisi 6-7% civarında idi. İnkişaf etmiş ölkələrdə isə vəziyyət tamam fərqlənirdi. Məsələn, 80-ci illərin ortalarında gəlir vergisinin büdcədə xüsusi çəkisi ABŞ-da 44,7%, Böyük Britaniyada 32,0%, Kanadada 37,0% olmuşdur. Buna baxmayaraq, mütərəqqi tariflərin tətbiqi və güzəştlərin verilməsi nəticəsində gəlir vergisinin büdcə gəlirlərində xüsusi çəkisinin yüksək olması vergi yükünü ağırlaşdırmırdı.

Cədvəldən göründüyü kimi 1980-1985-ci illərdə dövlət büdcəsində vergi daxilolmalarının xüsusi çəkisi 80-95%, 1990-cı ildə 62,9%; 1991-ci ildə 46,9%-ə qədər azaldı. Bu azalmanın səbəbi büdcə gəlirlərinin əsasını təşkil edən dolayı vergilərin və korporativ vergi daxilolmalarının azalması idi (mənbə: Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi, Azərbaycan rəqəmlərdə 1992, Bakı, 1993, s. 16-17).

1990-cı ilin iyulunda ölkədə vergi münasibətlərini tənzimləyən normativ sənəd kimi “Müəssisələrdən, birlik və təşkilatlardan alınan vergilər haqqında” SSRİ Qanunu qəbul edildi və 1991-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə mindi. Bu qanuna görə, korporativ verginin ən yüksək dərəcəsi 45% müəyyən edilmişdi. Bunun 22 faizi SSRİ-nin Mərkəzi büdcəsinə ödənilirdi. Vergi dərəcələri fərqlənirdi, məsələn, kommersiya bankları üçün  vergi dərəcəsi 45%, xarici kapitalı 30%-dən çox olan qurumlar üçün isə 30% təşkil edirdi.

1990-cı ilin iyul ayinda vergi qanunvericiliyinə əməl edilməsi, habelə qiymət tənzimlənməsi məqsədilə Maliyyə Nazirliyinin tərkibində Vergi Xidməti yaradıldı.

1991-ci ilin 18 oktyabrında Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edildi. 1991-ci il dekabrın 29-da ümumxalq referendumunda məsələ müzakirəyə çıxarıldı, səsvermədə iştirak edən əhalinin 95%-i ölkənin müstəqilliyinə, suverenliyinə və istiqlaliyyətinə səs verdi.

Bundan sonrakı dövr Azərbaycanın vergi sisteminin inkişafının müstəqillik dövrü kimi xarakterizə olunur. Buradan həmin dövr haqqında ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

Azərbaycanın vergi sisteminin inkişafı

Tarixən dövlət idarəçiliyinin maliyyə mənbələrinin formalaşmasında vergilər əhəmiyyətli rol oynayıb. Vergi tarixinin ilkin inkişaf mərhələsində vergi yığımları sistematik deyildi, təsadüfü xarakter daşıyır, ehtiyac yarandıqda toplanırdı. Dövlət maliyyə münasibətlərinin sonrakı inkişafı vergi münasibətlərinin formalaşmasına səbəb oldu, müxtəlif vergi növləri tətbiq edilməyə başlandı. Bu inkişaf Azərbaycanda vergilərin inkişaf tarixinə təsirsiz ötmədi.

Müasir Azərbaycanın tarixi ərazilərində qurulmuş dövlətlərdə həmin dövrlərdə mövcud olan müxtəlif vergi növləri tətbiq edilirdi. Zaman keçdikcə vergi tarixi inkişaf mərhələsini keçir, dövlət maraqlarını təmin edən vergi sistemi qurulurdu.

Müasir Azərbaycanın vergi sisteminin tarixi inkişafını aşağıdakı mərhələlərə bölə bilərik:

1. XIX əsrin əvvəli XX əsrin sonu;
2. Azərbaycan Demokratik Respublikası (Azərbaycan Cümhuriyyəti) dövrü;
3. Sovet hakimiyyəti dönəmində vergilər;
4. Müstəqillik dövrünün vergi sistemi.

XIX əsrin əvvəli XX əsrin sonu Azərbaycan çar Rusiyasının tərkibində idi, bu da iqtisadi-maliyyə münasibətlərinə öz təsirini göstərirdi. Qanunlar mərkəzi hakimiyyət tərəfindən yerli özəllikləri nəzərə almaqla hazırlanırdı. Vergi sisteminin tərkibi dövlət vergiləri və əyalət (yerli) vergilərdən ibarət idi. Həmin dövrlərdə Azərbaycanın vergi sisteminin strukturu ilə buradan ətraflı tanış olmaq olar.

Azərbaycan Demokratik Respublikasında vergilər

1910-ci ilin may ayının 28-də Azərbaycanda Şərqin ilk demokratik respublikası – Azərbaycan Cümhuriyyəti quruldu.

Cümhuriyyətin qurulması, iqtisadiyyatın tamamilə yenidən restrukturizasiyasını tələb edirdi. Respublikada həyata keçirilən iqtisadi siyasətlərdən  ən mühümü, ən vacibi maliyyə sisteminin yenidən qurulması, dövlət gəlirləri üçün mənbə tapmaq və toplamaq idi, çünki dövlətin maliyyə durumu hədsiz ağır idi. Ölkədə maliyyə – vergi siyasəti iki istiqamətdə aparılırdı:

1. Mövcud resurslardan düzgün istifadə edilməsi;
2. Mövcud imkanları qiymətləndirdikdən sonra uyğun maliyyə-vergi siyasətinin həyata keçirilməsi

Əsas prioritet vergilərin artımı deyil, ödəniş qabiliyyətinin yüksəldilməsi idi. Bu da vergi yükünün tədricən azaldılmasına istiqamətlənmişdi.

İlk addım kimi dövlətin vergi siyasətini formalaşdıran qanunlar hazırlamaq vacib idi. Həmin qanunlar yerli özəlliklərə yeni dövlət qurulması prinsiplərinə uyğun gəlməli idi.

Dövlət büdcəsinin ehtiyaclarını ödəmək üçün əsasən klassik vergi sistemi təcrübəsindən istifadə olunur, dolayı vergilər:

• inhisar vergisi;
• gömrük rüsumları;
• satış vergiləri tətbiq edilirdi.

Həmin dövrdə dövlət xəzinəsinin gəlirləri aşağıdakı vergi növləri aşağıdakı cədvəldə verilib:

1919-cu ilin əvvəlində dövlətin gəlirlərinin əsas hissəsi dolayı vergilər, əsasən də neft məhsulları üzrə alınan vergilər idi. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, əkinçilik üstünlük təşkil edirdi, bu da müasir vergi sistemini tətbiqini çətinləsdirirdi. Eyni zamanda büdcə ilə bağlı qanun yox idi. un olmadığı da görünür. Bunlar vaxtında dövlət büdcəsinin formalaşmasına, büdcə xərclərinin təmin edilməsinə mənfi təsir göstərirdi.

1919-cu ilin aprelində Maliyyə Nazirliyi tərəfindən dövlət vergi siyasətinin formalaşması məqsədi ilə mühüm qanun layihəsi təklif edildi. Qanun iki hissədən ibarət idi:

• Kapital vergisinin ödəniş möhləti;
• Tarif dərəcələrinin dəyişdirilməsi.

Bu qanun Azərbaycanın vergi sisteminin inkişafında irəli atılmış mühüm addım idi. Belə ki, ilk dəfə olaraq Azərbaycanda birbaşa vergilərin dəqiq vaxtı, tarif dərəcələri müəyyən edilirdi. Qanuna görə birbaşa vergilər hər 100 manata 30 manat olmaqla ilin əvvəlində, 1-i fevralın gec olmamaqla ödənməli idi. Digər vergilər rüblər üzrə, gəlir vergisi  gəlirin həcmi məlum olduqdan sonra, ilin sonunda  ödənməli idi.

Amma 1920-ci il aprelin 28-də Rusiyanın XI Qızıl Ordusu Azərbaycanı İşğal etdi. Nəticədə Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi, onun tərəfindən nəzərdə tutulan islahatlar həyata keçirilmədi.