Blog Full

Pul vəsaitinin bəzən bilərəkdən, bəzən də bilməyərəkdən uçotdan gizlədilməsi və ya uçota alınmaması vergi ödəyiciləri üçün problem yaradan məsələlərdəndir. Mövzuya “Good Finance” MMC-nin vergi məsləhətçisi Teymur İslamlı aydınlıq gətirir.

Vergi Məcəlləsinin 58.8.1-cu maddəsinə əsasən, pul vəsaitinin 1.000 manatdan çox olan məbləğdə uçotdan gizlədilməsinə və ya uçota alınmamasına görə pulun 1.000 manatdan çox olan hissəsinin 10 faizi, təqvim ili ərzində belə hala təkrar yol verdikdə 1.000 manatdan çox olan hissəsinin 20 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Vergi ödəyiciləri tərəfindən nağd pul vəsaitinin uçotunun aparılması Nazirlər Kabinetinin 30 sentyabr 2020-ci il tarixli Qərarı ilə təsdiqlənmiş “Vergi ödəyicilərində nağd pul vəsaitinin uçotu və kassa əməliyyatlarının aparılması” Qaydası ilə tənzimlənir. Qaydanın 3.19-cu bəndinə əsasən, pul vəsaitlərinin hərəkəti bu Qaydaya uyğun olaraq uçot sənədləri (kassa kitabı, kassa mədaxil və məxaric orderləri, qəbzlər, çeklər, bank ödəniş sənədi, elektron qaimə-faktura, alış aktları, elektron alış aktları, təhvil-qəbul aktları və digər təsdiqedici sənədlər) ilə rəsmiləşdirilmədikdə və ya həmin sənədlər mövcud olmadıqda, bu hallar pul vəsaitinin uçotdan gizlədilməsi və ya uçota alınmaması kimi qiymətləndirilir.

İdxalla bağlı maliyyə sanksiyasının tətbiqi

Bəs pul vəsaitinin uçotu zamanı rəsmiləşdirmənin aparılmasına hansı tələblər var?

Rəsmiləşdirmə ciddi hesabat blankı olan kassa-mədaxil orderi, qaytanlanmış və səhifələrinin sayı imza və möhürlə təsdiqlənmiş kassa kitabı, kassa-məxaric orderi, eləcə də Qaydada göstərilmiş digər sənədlər əsasında aparılmalıdır. Qaydanın 3.13-cü bəndinə əsasən, kassa mədaxil orderi və onların qəbzləri, həmçinin kassa məxaric orderi və ona əlavə edilən ödəniş sənədləri mürəkkəbli və ya diyircəkli qələmlə, yaxud kompüterlərdə və ya digər müasir hesablama texnikalarında dürüst və aydın formada doldurulur. Həmin sənədlərdə heç bir düzəlişə yol verilmir.

Kassa qalığının əskik gəlməsi əsas etibarilə kassa-məxaric orderi tərtib edilmədən kassadan pul vəsaitinin məxaric olmasıdır ki, bu məbləğin 1.000 manatdan çox olan hissəsinin 10 faizi, təqvim ili ərzində belə hala təkrar yol verdikdə 1.000 manatdan çox olan hissəsinin 20 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Təcrübədə ən çox rast gəlinən iki hala diqqət yetirək.

1-ci halda vergi ödəyicisi tərəfindən bank hesabından pul vəsaiti nağdlaşdırılıb – Qaydanın 2.4-cü bəndinə əsasən, pul vəsaitləri həmin gün ərzində vergi ödəyicisi tərəfindən kassa mədaxil orderi tərtib olunmaqla kassaya mədaxil edilir.

2-ci halda vergi ödəyicisinin satış əməliyyatlarından nağd şəkildə daxilolmaları var – pul vəsaiti kassaya təhvil verilərkən (məsələn, nəzarət-kassa aparatının “Z” hesabatı əsasında) Qaydanın 3.10.4-cü bəndinə əsasən, kassa mədaxil və məxaric orderləri üzrə məbləğlər gün ərzində kassa kitabında qeydə alınır.

Yeri gəlmişkən, vergi ödəyicisinin kassasından nağd pul vəsaitinin məxaricinə “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.3-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş hədlər daxilində yol verilir. Qeyd edilən hədlərdən artıq məxaric əməliyyatlarına görə Vergi Məcəlləsinin 58.7-1.1 maddəsi üzrə maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər.

Elektron qaiməyə necə düzəliş etməli?

Təhtəlhesab şəxslərə verilən pul vəsaitinə münasibətdə hansı addımlar atılmalı olduğuna gəldikdə, Qaydanın 2.6-cı bəndinə əsasən, vergi ödəyicisinin kassasından təhtəlhesab şəxslərə nağd pul (avans) 5 iş günündən çox olmayan (ezamiyyə xərcləri istisna olmaqla) müddətə verilir. Təhtəlhesab şəxs tərəfindən pul vəsaiti qeyd edilən müddətdən gec geri qaytarıldıqda və ya avans hesabatı üzrə xərcləri təsdiq edən sənədlər təhvil verilmədikdə Vergi Məcəlləsinin 98.2.7-ci maddəsinə əsasən, həmin şəxsin muzdlu işdən gəliri hesab edilir. Eyni zamanda, qeyd edilən məsələnin faktiki halları araşdırılmaqla vergi ödəyicisinə də 58.8.1-ci maddəyə müvafiq olaraq maliyyə sanksiyası tətbiq edilə bilər.

Sonda diqqəti bir məsələyə yönəltmək istərdim: bəzən düzgün olmayan belə bir fikirlə qarşılaşırıq ki, “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” Qanunun 3.3-cü maddəsində göstərilən hədlər daxilində nağd pul vəsaitinin qanunvericiliyə uyğun uçotu aparılmadan xərclənməsi heç bir vergi riski doğurmur. Halbuki, yuxarıda qeyd edilən ayrı-ayrı hallara uyğun olaraq belə hallar Vergi Məcəlləsinin 58.8.1-ci maddəsi üzrə maliyyə sanksiyasının tətbiqi ilə nəticələnə bilər.

Mənbə: vergiler.az

İstənilən şirkətin fəaliyyəti işçi heyətin əmək vəzifələrini nə dərəcədə keyfiyyətlə yerinə yetirməsindən asılıdır. Əməkdaşların əməyin yaxşı nəticələrində maraqlı olması biznesin uğurlu inkişafının rəhnidir. Personalı öz vəzifələrini nəinki tam yerinə yetirməsi üçün, həm də əlavə səylər göstərməklə həvəsləndirmək, keyfiyyətli idarəçiliyin vəzifələrindən biridir.

Əməyin effektivliyinin yüksəldilməsinin müsbət stimullaşdırılması metodlarını və ya motivasiya metodlarını dövlət və özəl sektordan olan və uğur qazanmağı qarşısına məqsəd olaraq qoyan şirkətlər tətbiq edir. Bu, resursları daha səmərəli şəkildə bölüşdürməyə və daha çox fayda verə biləcək işçilərin fəaliyyətini stimullaşdırmağa imkan verir.

Anlayış və tərif

Əmək məhsuldarlığını artırmağın bir yolu olaraq motivasiyanın əsasında subyektin psixologiyası dayanır. Motivasiya sisteminin əsasını təşkil edən bütün psixoloji nəzəriyyə və metodlar, əməkdaşda öz işini keyfiyyətlə yerinə yetirməyi formalaşdırmağa yönəlmişdir. Əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi istəyinin xaricdən təzyiq yolu ilə deyil, fərdin öz daxili işinin nəticəsi olaraq ortaya çıxması, çox mühümdür. Şirkət rəhbərləri və HR-mütəxəssislər işçinin davranışını şirkət üçün arzu olunan istiqamətə dəyişdirmək və yönəltmək üçün psixoloji üsullardan istifadə edirlər.

İqtisadi sahədə motivasiya, daxili və ya xarici psixo-fizioloji proses, amma, daxili fəaliyyətin aktivləşdirilməsi, iqtisadi subyektin (əməkdaşın, menecerin, kontragentin, müştərinin) müəyyən məqsədlə fəaliyyət göstərməyə sövq edilməsi kimi  başa düşülür. Bu zaman fəaliyyətə maraq əvvəldən mövcud olmalıdır və elmi cəhətdən düzgün psixoloji zəminə əsaslanan təşəbbüs metodlarını tətbiq etmək zəruridir.

İşçi heyətin və əmək fəaliyyətinin motivasiyası dar, sırf kadr anlamında şirkətin əməkdaşı üçün müxtəlif səviyyəli tələbatların, həmçinin daxili gözləntilərin yerinə yetirilməsindən ötrü kompensasiya kimi ödənilməsi imkanlarının yaradılmasıdır. Bu prosesdə işçinin şəxsi məqsədlərinin təşkilatın məqsəd və vəzifələri ilə birləşməsinə nail olmaq lazımdır.

Biznes dünyasından maraqlı faktlar

Təcrübədə motivasiya əməkdaşın və kollektivin əməyinin səmərəliliyinin artırılması üçün menecmentin tətbiq etdiyi tədbirlər kompleksində ifadə olunur. Anlayışı təhlil edərkən motivasiya siyasətinin aşağıdakı komponentləri fərqləndirilir:

• digər insanları hərəkətə təşviq etmək üçün fəaliyyət;
• əsas məqsədlərdən biri də işçinin ehtiyac və gözləntilərini qarşılamaqdır;
• işçi və təşkilatın məqsəd və vəzifələrini birləşdirməyə yönəlmiş istiqamət;
• metodun işlənməsi zamanı işçinin maraq və istəklərinə dəstək;
• motivasiya nəzəriyyəsinin tətbiq praktikasına çevrilməsi;
• həyata keçirilməsi zamanı vahid tədbirlərin deyil, kompleks təcrübələrin hazırlanması və tətbiqi.

Nəzəri əsasları

Motivasiya praktikasının əsasını təşkil edən demək olar ki, bütün nəzəriyyələr və nəzəri konstruksiyalar “ehtiyac” və “gözləmə” psixoloji anlayışlarına əsaslanır.

Tələbat – bu, subyektin elə bir psixofiziki vəziyyətidir ki, onun üçün vacib olan, onun həyat fəaliyyətini müəyyən edən amillərin çatışmazlığı ilə qarşılaşır. Tələbatın mövcudluğunun vəziyyəti fizioloji və ya psixoloji daxili duyğunun, hər hansı bir nemətin çatışmazlığı və ya qıtlığı ilə xarakterizə olunur. Tələbatın mövcudluğu hərəkətə, fəaliyyətə təhrik edən əsas amildir. Ehtiyacların vahid iyerarxiyası mövcud deyil, sıralama isə tədqiqatçının yanaşmasından asılıdır.

Aristotel, fəlsəfə və mühasibat uçotu

Nəzəriyyə iki ehtiyac qrupunu müəyyən edir:

• genetik, bioloji və ya ilkin tələbatlar;
• həyat təcrübəsinin qazanılması prosesində inkişaf etdirilən ikinci növ tələbatlar.

Birinci qrup ya fiziologiya (qidaya, sığınacağa tələbat), ya da genlərə xas olan instinktlərlə (sürüdə təhlükəsizliyə tələbat) müəyyən edilir. İkinci qrup yetkinlik və şəxsiyyətin inkişafı zamanı ortaya çıxır, məsələn, nüfuz, özünürealizənin etirafı  ilə yaranır.

Motivasiya nəzəriyyələri baxımından gözləntilər, müəyyən bir davranış paradiqmasını seçərkən istənilən və ya təxmin edilən nəticəni əldə etmək ehtimalı ilə bağlı subyektin fərziyyələridir. Gözləntilər iki şərtdən irəli gəlir: əvvəlki təcrübədən və cari vəziyyəti qiymətləndirməkdən. Əksər hallarda effektiv davranışın subyektinin yaradılması zamanı əsas meyar təcrübədir.

Motivasiya nəzəriyyəsinin tətbiqi ən çox işçilərin motivasiya sistemləri haqqında müəyyən biliklər əldə edən top-menecmentin gözləntiləri ilə bağlıdır. İstənilən elmi cəhətdən əsaslandırılmış konsepsiya, ilk növbədə, şirkət rəhbərlərinin öz daxili gözləntilərinə uyğun olmalıdır. Bundan əlavə, menecerlər çox vaxt rəqiblər tərəfindən tətbiq olunan sistemin səmərəli işləməsinə nail olmaq istəyirlər. Buna görə hər hansı bir layihə uğurlu tətbiq nümunələrinin təhlili ilə müşayiət olunur.

İşçilərin motivasiya sistemlərinin tətbiqi tələbi cəmiyyətdə XX əsrin əvvəllərində formalaşmışdır. İqtisadi münasibətlərdə rəqabət güclənib ki, bu da əmək məhsuldarlığının artırılması üçün bütün mümkün mexanizmləri, o cümlədən yeni yüksəkliklərə nail olmaq və əmək kollektivinin resursları hesabına artım potensialı əldə etmək imkanını daxil etməyi tələb edib.

II hissəyə nəzər yetirin

Azərbaycanda sahibkarlıq sahəsində yoxlamalar daha 1 il müddətinə dayandırılıb.

Bu, Prezident İlham Əliyevin “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” qanuna dəyişikliyi təsdiqləməsi ilə mümkün olub.

Qanun 2022-ci il yanvarın 1-dən tətbiq edilir.

Qeyd edək ki, dəyişikliklə sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların müddəti 2023-ci ilin yanvarın 1-nə qədər uzadılıb. Bu müddətdə yalnız vergi yoxlamaları, insanların həyat və sağlamlığına, dövlətin təhlükəsizliyinə və iqtisadi maraqlarına təhlükə yaradan hallar üzrə siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilən yoxlamalar aparıla bilər. Həmin yoxlamalar da müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilən məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla aparılır. Qanunun müddəaları korrupsiya cinayətlərinin araşdırılması ilə əlaqədar Baş Prokurorluğun apardığı yoxlamalara şamil edilmir. Sahibkar bu qanunun tələbləri pozulmaqla həyata keçirilən yoxlamalardan müvafiq icra hakimiyyəti orqanına, prokurorluq orqanlarına, həmçinin inzibati və məhkəmə qaydasında şikayət verə bilər.

“Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 94-cü maddəsinin I hissəsinin 1-ci bəndini rəhbər tutaraq qərara alır:

Maddə 1. “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların dayandırılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2015, № 10, maddə 1109; 2017, № 11, maddə 1973; 2018, № 11, maddə 2232, № 12 (I kitab), maddə 2520; 2019, № 2, maddə 202, № 6, maddə 1006; 2020, № 3, maddə 224; 2021, № 3, maddə 216, № 5, maddə 429) 1-ci maddəsində “2022-ci” sözləri “2023-cü” sözləri ilə əvəz edilsin.

Maddə 2. Bu Qanun 2022-ci il yanvarın 1-dən tətbiq edilir.

İlham Əliyev

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti

Bakı şəhəri, 1 fevral 2022-ci il