Blog Full

İnsan resurslarının istifadəsi və inkişafında xarici təcrübə (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirin

İnsan resurslarının idarə edilməsi sahəsində Avropa təcrübəsinə nümunə olaraq Tapani Alkulanın Finlandiyada tətbiq etdiyi əmək motivasiyası təcrübəsini göstərmək olar.

Müəllifin sözlərinə görə, əməkdaşlar üçün işləmək istədikləri əhəmiyyətli bir mühit çox mühümdür və onların buna gözləntiləri var, çünki onların çalışdığı təşkilat öz vaxtlarının böyük bir hissəsini keçirdikləri yerdir.

Müəllif bu cür gözləntilərin məcmusuna “iş oriyentasiyası” (“work orientation”) anlayışı ilə istinad edir. Bu problemin iki aspekti var: kəmiyyət və keyfiyyət.

Kəmiyyət aspekti həyatda işin hansı yer tutduğunu və ya “işin mərkəziliyini” (centrality of work) müəyyən edir. Alkula onu müəyyən edən bir neçə dominantı vurğulayır:

• iş vaxtı (iş vaxtı ilə işin həyatda tutduğu yer arasında asılılıq mövcuddur);
• ailə statusu (ailənin əhəmiyyəti nə qədər böyükdürsə, işə daha az diqqət yetirilir və əksinə);
• gender amili (cinsin təsiri).

Keyfiyyət aspekti “mükafatlandırma üçün iş” anlayışı ilə xarakterizə olunur və burada hansı növ mükafatın üstünlük təşkil etməsi vacibdir.

Alkula işdən gözləntilərin üç əsas növünü fərqləndirir – instrumental, dəyərli və sosial. Instrumental – müxtəlif növ maddi həvəslər (normal mövcudluq şəraitini təmin edən), dəyər – ümumiyyətlə, mənəvi məmnunluq kimi təsvir edilə bilən müxtəlif növ istəklər və sosial – işləyərək, cəmiyyətdə müəyyən bir rolu yerinə yetirmək istəyi.

İşçilərin motivasiya üsullarını nəzərdən keçirək. ABŞ və Qərbi Avropa müəssisələrində işçinin fəaliyyətinin effektivliyinə və aldığı məvacibin miqdarına uyğun problemlərin həllindən ötrü “icra üçün ödəniş haqqı” –  “Pay for Performance” (PFP) sistemindən istifadə edilir.

PFP dedikdə, işçinin aldığı mükafatın fəaliyyətlərin icrasında fərdi və qrup fərqlərindən asılı olduğu hər hansı bir mükafatlandırma metodunun istifadəsi başa düşülür.

Təşkilatda insan resurslarından istifadənin xarici təcrübəsini təhlil edərək belə nəticəyə gəlmək olar ki, şirkət və firmaların insan resurslarının idarə edilməsinin motivasiya aspektləri Qərbi Avropanın bir çox ölkələrində və ABŞ-da böyük əhəmiyyət kəsb edir.

“Sosial müavinətlər haqqında” Qanunda dəyişiklik edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2022-ci il 9 dekabr tarixli 683-VIQD nömrəli Qanununun tətbiqi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Sosial müavinətlərin məbləğinin artırılması haqqında” 2013-cü il 29 avqust tarixli 973 nömrəli və “Dayanıqlı və Operativ Sosial Təminat Agentliyinin fəaliyyətinin təmin edilməsi haqqında” 2018-ci il 10 dekabr tarixli 387 nömrəli fərmanlarında dəyişiklik edilməsi barədə” 28 dekabr 2022-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanına əsasən “Sosial müavinətlər haqqında” Qanuna yeni müavinət növü – Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssisə ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsi üçün müavinət əlavə edilib. Həmin müavinətin məbləği, kimlərə veriləcəyi ilə bağlı suallara iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirib.

“Sosial müavinətlərin məbləğinin artırılması haqqında” 29 avqust 2013-cü il tarixli, 973 saylı Prezident Fərmanına edilmiş dəyişiklik nəticəsində Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssisə ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsi üçün 600 manat məbləğində birdəfəlik müavinət müəyyən edilib. Bununla yanaşı, Əmək Məcəlləsinə “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəsis” anlayışi əlavə edilib. Məcəllənin 3-cü, “Bu Məcəllədə istifadə edilən əsas anlayışlar” bölməsinə əlavə edilən yeni anlayışa əsasən, Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssis dedikdə peşə, orta ixtisas və ali təhsil haqqında dövlət sənədi və son 60 ay ərzində ən azı 24 ay əmək stajı olan və Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində əmək müqaviləsi (kontraktı) əsasında işləyən şəxs (xüsusi rütbəli şəxslər istisna olmaqla) başa düşülür.

Göründüyü kimi, işğaldan azad edilmiş ərazilərində çalışan işçilərə fərqli yanaşma tətbiq edilir. Qanunun tələbinə əsasən, həmin mütəxəssis üç şərtə cavab verməlidir:

• peşə, orta ixtisas və ali təhsil haqqında dövlət sənədinə malik olmalıdır. Yəni işçi yalnız orta məktəbi bitiribsə, o zaman işğaldan azad edilmiş ərazilərdə işləyən mütəxəssis sayılmayacaq;
• işçinin əmək stajı nəzərə alınır. Onun son 60 ay ərzində (son 5 ildə) fasiləli və ya fasiləsiz ən azı 24 ay əmək stajı olmalıdır;
• işçi Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində əmək müqaviləsi (kontraktı) əsasında işləyən şəxs olmalıdır.

Müharibə iştirakçılarının əmək məzuniyyətləri necə tənzimlənir?

Əmək Məcəlləsinə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislə bağlı tələblərlə yanaşı, onun işinin xüsusiyyətlərindən bəhs edən maddə də əlavə edilib.

Məcəllənin “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərin işinin xüsusiyyətləri” maddəsinin 21-1.1-ci bəndinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislər aşağıdakı şərtlər birgə mövcud olduğu hallarda bu Məcəllədə və Azərbaycan Respublikasının digər qanunlarında nəzərdə tutulan güzəştlərdən və imtiyazlardan istifadə etmək hüququna malikdirlər:

• mütəxəssislərin əmək müqaviləsi (kontraktı) bağladıqları işəgötürən (o cümlədən, hüquqi şəxs olduqda onun Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 33.2-ci maddəsinə uyğun olaraq vergi uçotuna alınmış filialı, nümayəndəliyi) Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində vergi uçotunda olduqda (Maddə 21-1.1.1.);
• mütəxəssislərin əmək müqaviləsi (kontraktı) üzrə iş yeri Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində yerləşdikdə (Maddə 21-1.1.2.);
• mütəxəssislər Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində məskunlaşdıqda (Maddə 21-1.1.3.).

Əmək Məcələsinin 21-1.2-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 21-1.1.1 və 21.1.1.3-cü maddələrində nəzərdə tutulan şərtlər pozulduqda güzəştlərin və imtiyazların tətbiqi dayandırılır.

Göründüyü kimi, işəgötürən həm özü Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində vergi uçotunda olmalıdır, həm də işçinin əmək müqaviləsi (kontraktı) üzrə iş yeri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşməlidir.

Misal: Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində vergi uçotunda olan işəgötürən həmin ərazidə istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olur. İstehsal üzrə mütəxəssis Laçın şəhərində məskunlaşıb, mühasib vəzifəsində çalışan işçi isə əmək funksiyasını Gəncə şəhərində yaşamaqla həyata keçirir. Bu zaman istehsal üzrə mütəxəssisə birdəfəlik 600 manat müavinət ödəniləcək. Digər işçiyə – mühasibə isə müavinət ödənilməyəcək. Cünki müavinətin məqsədi ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsidir. Təbii ki, birdəfəlik müavinət alması üçün istehsal üzrə mütəxəssis Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsindəki tələblərə də cavab verməlidir.

Mənbə: vergiler.az

Gəlir anlayışı və onun növləri

Əməkhaqları Vahid Tarif Cədvəli əsasında ödənilən işçilərin sırasına dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilən sosial, elm, mədəniyyət, gənclər və idman, kənd təsərrüfatı, ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi, mənzil-kommunal, nəqliyyat və rabitə, meliorasiya, su təsərrüfatı və balıqartırma sahələrində çalışanların maaşları artırılıb.

Nazirlər Kabineti dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilən sahələrdə işləyənlərin tarif (vəzifə) maaşlarının ödənilməsinin yeni Vahid Tarif Cədvəlini təsdiq edib.

19 pillədən ibarət yeni Cədvəldə ilk pillə üzrə əməkhaqqı 300 manatdan 345 manata çatdırılmaqla digər pillələrdə də maaşlar yeni artımlarla əks olunub.

Dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilən sahələrdə çalışan işçilərin əməyinin ödənilməsinin

Vahid Tarif Cədvəli  

İndiyədək dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilən sahələrdə çalışan işçilərin əməyinin ödənilməsinin Vahid Tarif Cədvəli belə idi: