Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 148. 703

21 Yan 2023

Vergilərin növləri

by | posted in: Xəbər | 0

Əsas vergi növləri

Vergilərin təsnifatı zamanı bir sıra meyarlardan istifadə olunur. Meyarların genişliyi, dövlət büdcəsinə yığımların praktikada tətbiqinin fərqli olması vergi növləri müəyyən edilərkən müxtəlif yanaşmaların ortaya çıxmasına səbəb olur.

Belə müxtəlifliyə baxmayaraq müasir vergi nəzəriyyəsində iqtisadi təsnifat daha rasional qruplaşma kimi qəbul edilir. İqtisadi təsnifatda vergilərin növləri müəyyən edilərkən ödəyicilərin ödəmə qabiliyyəti nəzərə alınır. Odur ki, bəzən, ödəmə qabiliyyətinə görə təsnifat da adlanır.

Vergi ödəyicilərinin ödəmə qabiliyyətini nəzərə alaraq müasir vergi sistemlərində vergilərin növləri aşağıdakı qruplara ayrılır:

gəlir üzərinə qoyulan vergilər – qazancımızdan ödənilir;
sərvət üzərinə qoyulan vergilər – mülkiyyətimizdə olanlara tətbiq edilir (əmlak, əşyalar və sair);
istehlak (xərc) üzərinə qoyulan vergilər – aldıqlarımıza görə ödənilən vergilərdir.

Belə təsnifat daxilində vergi növlərinə digər meyarları da aid etmək olar, məsələn:

dövlət yaxud yerli vergilər (idarəetmə səviyyəsinə əsaslanan təsnifat);
birbaşa yaxud dolayı vergi (tutulma üsuluna görə) və sair.

Gəlir üzərinə qoyulan vergilər

Təcrübədə vergitutma obyekti gəlirlər olan iki vergi növünə rast gəlinir:

gəlir vergisi;
müəssisələrin ödədiyi mənfəət vergisi.

“Mütərəqqi kapitalizm dövrünün məhsulu və eyni zamanda xarakterik ifadəsi olan gəlir vergisi” (F.Noymark) müasir dövrdə bazar iqtisadiyyatına malik bütün ölkələrin ən mühüm vergilərindəndir.

Müasir gəlir vergisinin tarixi İngiltərə ilə Fransa arasındakı müharibəni maliyyələsdirmək üçün 1799-cu ildə tətbiq edilən gəlir vergisi ilə başlayır. Müharibə ilə bağlı tətbiq edilən vergi müvəqqəti xarakter daşıyırdı, 1802-ci ildə sülh müqaviləsi bağlandıqdan sonra ləğv edildi. 1803-cü ildə müharibənin bərpası ilə yenidən qüvvəyə minir, müharibə bitdikdən sonra ləğv edilir. 1842-ci ildə gömrük gəlirlərinin azalması nəticəsində dövlət gəlirlərindəki kəsiri qarşılamaq üçün yenidən tətbiq edilir, sonradan heç vaxt ləğv edilməyərək Britaniya vergi sisteminin əsas elementinə çevrilir.

Gəlir Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində “malların (işlərin, xidmətlərin) təqdim edilməsi ilə bağlı əməliyyatların ümumi dəyəri” kimi şərh edilir. Həmçinin şəxsin fəaliyyətdənkənar qazancı, əldə etdiyi fayda gəlir hesab olunur. Gəlir vergisi – gəlirin əldə edildiyi anda şəxslərdən tutulan birbaşa vergidir. Azərbaycanın qanunvericiliyində bu vergi növü dövlət vergisi kimi xarakterizə olunur, mücərrəd vergidir, çünki heç bir məqsədli təyinat daşımadan dövlətin büdcə gəlirlərinin formalaşmasına xidmət edir.

Bu qrupa daxil olan hüquqi şəxslərdən tutulan mənfəət vergisi birbaşa vergidir, onun məbləği təşkilatın son maliyyə nəticəsindən asılıdır. Vergitutma obyekti mənfəət, yəni gəlir və xərclər arasındakı fərqdir.

Sərvət vergisi

Sərvət dedikdə şəxslərin gəlirlərinin istehlaka sərf olunmamış, yığım funksiyası daşıyan hissəsi nəzərdə tutulur. O, fiziki yaxud hüquqi şəxsin müəyyən bir dövrdə sahib olduğu, pulla ifadə olunan bütün iqtisadi dəyərlərin məcmusudur. Onun həcminə uyğun sahibinin vergi öhdəliyi müəyyən edilir.

Sərvət üzərinə qoyulan vergilərin bir qolu olan torpaq vergisinin tarixi qədimdir, vergitutmanın onunla başladığın demək olar. Birbaşa vergi növü olan sərvət vergiləri üzrə vergitutma obyekti sərvət elementlərinin:

ya əmlaka sahib olmaqla aktivlərə daxil edilməsi;
ya da onlara mülkiyyətin dəyişdirilməsi faktıdır.

Sərvət vergilərinin növləri və tətbiqi formaları ölkədən ölkəyə dəyişir. Vergi nəzəriyyəsində sərvət vergilərin üç əsas qrupa bölünür:

sərvətə görə;
sərvətin köçürülməsinə uyğun;
sərvət artımına əsasən.

Xərc üzərinə qoyulan vergilər

Bunlar gəlir, habelə sərvətdən istehlak məqsədləri üçün istifadə edildikdə alınan vergi növləridir. Gəlir və sərvət vergiləri:

azadolma və güzəştlərin mövcudluğu;
düzgün bəyan ediməməsi;
vergidən yayınma hallarına görə vergi ödəyicisinin ödəmə qabiliyyətini tam əks etdirmir.

Bu çatışmamazlıq xərc üzərinə qoyulan vergilər (istehlak vergiləri) ilə aradan qaldırılır. İstehlakçılar pulu xərclədiyi (istehlakçının gəliri xərc kimi reallaşdığı) anda vergitutma obyekti yaranır. İstehlakçının aldığı əmtəənin zəruri (məsələn, qida) yaxud dəbdəbə (məsələn, zərgərlik məmulatları) xarakterli olmasından asılı olaraq fərqli vergi dərəcəsi tətbiq edilir.

Ölkəmizdə tətbiq edilən əlavə dəyər vergisi (ƏDV), habelə aksiz vergisi belə vergi növlərinə nümunədir.

21 Yan 2023

Ailə üzvünə edilən yardımdan vergi tutulurmu?

by | posted in: Xəbər | 0

Mən Almaniyada yaşayıram. Bakıda yaşayan atamın bank hesabına pul köçürmək istəyirəm. Köçürüləcək pula görə Azərbaycanda hər hansı vergi tutulurmu?

Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 102.1.3.2-ci maddəsinə əsasən, hədiyyə, maddi yardım və miras vergi ödəyicisinin ailə üzvlərindən alındığı halda, onun tam dəyəri gəlir vergisindən azaddır.

Qeyd edilib ki, rezidentlərin gəlirləri üzrə vergitutma obyekti vergi ili üçün rezidentlərin bütün gəliri ilə həmin dövr üçün Vergi Məcəlləsi ilə müəyyənləşdirilən gəlirdən çıxılan məbləğ arasındakı fərqdən ibarət olan vergiyə cəlb edilən gəlirdir.

Rezident vergi ödəyicisinin gəliri onun Azərbaycan Respublikasında və Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda əldə etdiyi gəlirdən ibarətdir.

Azərbaycan Respublikasının rezidenti olduğunuz halda, Almaniya Federasiyasında gəlir əldə etmək hüququnuz yarandığı gündən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasında vergi orqanına müraciət edərək uçota alınmalı, əldə etdiyiniz gəlirlərdən müvafiq təsdiqedici sənədlər əsasında gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı xərcləri çıxdıqdan sonra 20 faiz dərəcəsi ilə gəlir vergisi ödəməlisiniz.

Bu zaman Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda Azərbaycan mənbəyindən olmayan gəlirindən ödənilmiş gəlir vergisinin məbləğləri Azərbaycan Respublikasında həmin gəlirdən müəyyən edilmiş dərəcələrlə tutulan verginin məbləğindən çox olmamaq şərtilə həmin ölkənin səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən vergilərin ödənildiyini təsdiq edən sənədin əsasında Azərbaycanda vergi ödənilərkən nəzərə alınır.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 13.2.5-ci, 33-cü, 34-cü, 96-cı, 101-ci, 102-ci və 127-ci maddələri.

Mənbə: vergiler.az

Müharibə iştirakçılarının əmək məzuniyyətləri necə tənzimlənir?

21 Yan 2023

Vergi Məcəlləsi, 12-ci maddə: vergitutma elementləri

by | posted in: Vergi, Xəbər | 0

Vergitutma elementləri

Dövlət xərclərinin əsas mənbəyi olan vergilərin büdcənin xeyrinə tutulması məqsədi ilə ilk növbədə onlar müəyyən edilməlidir. Mövcud nəzəriyyələr verginin müəyyən olunması üçün vergi subyektinin, habelə vergitutma elementlərinin müəyyən olunmasını əsas şərt sayır. Bunlar verginin hüquqi tərkibinin elə məcburi elementləridir ki, onlarsız vergi öhdəliyini müəyyən olunmuş saymaq olmaz. Azərbaycan vergi sistemində vergi elementlərinin tərkibi Vergi Məcəlləsinin 12-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Maddənin tələblərinin diqqətdən yayınması, bəzən Məcəllənin düzgün tətbiqinə, anlayışların mənimsənməsinə problemlər yaradır. Bəzi mütəxəssislər, məsələn EKVİTA şirkətinin mütəxəssisi Fariz Yadigarov ilk baxışda sadə görünən 12-ci maddəni Məcəllənin xüsusi hissəsinin açarı hesab edir. Onun fikrincə “ayrı-ayrı vergi növlərinin təcrübədə tətbiqi, habelə öyrənmə məqsədilə mənimsənilməsi bu maddəyə istinad etmədən mümkünsüzdür.”

Yuxarıda qeyd edilən maddədə sadalanan elementlər, hər hansı verginin:

hüquqi;
iqtisadi;
sosial strukturunu təşkil edir.

Tətbiq edilən hər bir vergi müxtəlif struktur elementlərinin vəhdətindən təşkil olunub, onu daha dərindən anlamaq üçün bu vahid strukturu təşkil edən elementləri fərqləndirmək vacibdir. Bunun vacibliyini nəzərə alaraq, , onların təsnifatını, vergitutma elementlərinin AR Vergi Məcəlləsində yerini Fariz Yadigarovun şərhində təqdim edirik (mənbə: vergilər.az).

Vergi elementlərinin təsnifatı

Vergi elementləri aşağıdakı qruplara bölünür:

əsas – hər hansı bir vergi öhdəliyinin müəyyən edilməsi üçün bu elementlərin olması vacibdir;
fakültativ – bu elementlərin olmaması öhdəliyinin müəyyənlik dərəcəsinə heç bir təsir etmir;
əlavə elementlər – vergilərin müəyyən edilməsi şərti deyil, amma öhdəliyinin yerinə yetirilməsi mexanizmini daha dolğun xarakterizə olunmasına kömək edir.

AR VM-də verginin müəyyən olunması üçün vergi ödəyicisinin, habelə aşağıda qeyd edilən vergi elementlərinin müəyyən oluna bilməsi vacibdir:

vergitutma obyekti;
vergitutma bazası;
vergi dövrü;
vergi dərəcəsi;
verginin hesablanması qaydası;
verginin ödənilməsi qaydası və müddəti.

Əlavə vergi elementləri əsas elementlərlə bağlı mövcud olurlar, məsələn vergi predmeti yaxud miqyası. Vergi predmeti vergi obyektinin müxtəlif meyarlar üzrə fərqləndirilərək vergiyə cəlb edilən hissəsidir, vergi obyekti ilə vergi bazası arasındakı əsas həlqədir. Məsələn:

sahibkarlıq gəliri;
Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmiş gəlir;
daimi nümayəndəliklə bağlı gəlir.

Vergi miqyası isə vergi predmetini ölçmək üçün qanunla müəyyən edilmiş ölçülərdir, məsələn, manat, litr, hektar və s.

Fakultativ elementləri mütləq deyil, o, ola da bilər, olmaya da, məsələn vergi güzəştləri. Vergi güzəşti yürüdülən büdcə siyasətinin hədəflərindən asılı olaraq vergi öhdəliyinin qanunvericiliyə uyğun tam yaxud qismən məhdudlaşdırılmasıdır.

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində vergi elementləri, onların mahiyyəti haqqında buradan da məlumat almaq olar.

Ayrı-ayrı vergi elementləri Vergi Məcəlləsində necə təyin olunub?

Vergi ödəyicisi qanunvericilikdə müəyyən edilmiş qaydada vergiləri ödəməli olan şəxslərdir. Hesablamalar vergilərin mənbəyinə – vergitutma obyektinə tətbiq edilir. AR VM-in 12.3 maddəsinə görə “gəlir, mənfəət, əmlak, torpaq, faydalı qazıntılar, təqdim edilmiş malların (işin, xidmətin) dəyəri, ticarət əlavəsi və ya bu Məcəllə ilə müəyyənləşdirilən” digərləri vergitutma obyektləridir.

“Vergitutma bazası” anlayışı Məcəllənin 12.4. maddəsində “vergitutma obyektinin vergi tutulan hissəsinin kəmiyyətcə ifadəsi” kimi təyin olunur. Vergitutma obyekti və bazası arasındakı fərq haqqında buradan nümunədə tanış olmaq olar.

Vergi dövrü ayrı-ayrı vergilər üzrə Vergi Məcəlləsinin müddəalarına uyğun təyin edilir, il, rüb, ay ola bilər (maddə 85.1). Vergitutma elementlərindən biri olan Vergi dərəcəsi hər bir vergi növü üzrə AR VM-in uyğun maddələrim əsasında müəyyən edilir. Məsələn, sadələşdirilmiş vergi dərəcəsi 1, 2, 4, 6, 8 faiz kimi tətbiq edilə bilər.

Vergi elementlərindən digəri vergilərin hesablanması qaydasıdır. Hesablama qaydasının metodoloji əsasları Məcəllənin 82, 83-cü maddələrində şərh olunub. Eyni zaman qeyd etmək lazımdır ki, vergilərin hesablanması və ödənilməsi qaydaları, habelə müddətlər vergi növləri üzrə dəyişə bilər. Məsələn, torpaq vergisi üzrə bu qaydaların şərhinə buradan keçid almaq olar.

20 Yan 2023

Vergi qanunvericiliyinin sistemləşdirilməsi: vergi məcəlləsi

by | posted in: Xəbər | 0

Məcəllə nədir?

İş həyatımızda tez-tez Vergi Məcəlləsi, Əmək Məcəlləsi kimi ifadələrə rast gəlirik. Bəs, ümumiyyətlə məcəllə nədir? “Məcəllə” sözü ərəb mənşəlidir, hüququn hər hansı bir sahəsini əhatə edən sistemləşdirilmiş qanunvericilik aktıdır. Bəzən latın mənşəli olan “kodeks” anlayışından da istifadə edilir. Kodeks kağız, perqament və ya papirus kimi yazıla bilən materiallar dəstini birləşdirən kitaba deyilib. Tarixi inkişaf mərhələsində bu söz bir çox məna daşıyıb, məsələn:

romalıların kassa kitabları kodeks adlanırdı.
Roma imperatoru tərəfindən hazırlanmış konstitusiya (hüquqi bəyannamələr) toplusu Qreqorian kodeksi qanunvericilik aktı kimi uğur qazanmışdı.

Hansı mənada işlənməsindən asılı olmayaraq, onun strukturu aid olduğu sahənin sistemini kodlaşmış formada əks etdirir. Kodlaşma bir-birindən fərqli, parçalanmış normaların vahid normativ kompleksdə toplanmasına yönəlmiş prosesdir.

Orta əsrlərdə “kodeks” ifadəsi unuduldu, yalnız 16-cı əsrdən bərpa edildi, o vaxtdan daha çox istifadə olunmağa başladı. Xüsusilə 18-ci əsrin sonlarına aid bir sıra qanunlar toplusu kodekslər adlanmağa başlandı.

Azərbaycanda məcəllədən normativ hüquqi akt kimi müstəqillik dövründə istifadə edilməyə başlanıb. Onlardan biri, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsidir.

Vergi məcəllələri

Bir çox ölkələrdə qəbul edilmiş vergi məcəllələri vergi qanunvericiliyinin əsasını təşkil etməklə vergitutmanın müxtəlif aspektlərinin hüquqi tənzimləməsin həyata keçirir. Vergi qanunvericiliyi dövlətin vergi hüququnu tənzimləyən normativ hüquqi aktlarının məcmusudur. Vergi məcəlləsi:

vergilərin növlərini;
vergi dərəcələrini;
vergilərin tutulması qaydasını;
vergi güzəştlərini müəyyən edir.

Vergi məcəlləsi vergi öhdəlikləri, onların yaranması, dəyişdirilməsi və xitam verilməsi ilə bağlı münasibətləri də tənzimləyir. Tənzimləyici orqanlar, onların vəzifəli şəxslərinin vergi nəzarətinin həyata keçirilməsində səlahiyyət və vəzifələri, habelə vergi qanunvericiliyinin pozulması zamanı məsuliyyət də vergi məcəlləsi ilə müəyyən edilir.

Xüsusi normativ akt kimi kodekslərin tətbiqi daha çox kontinental hüquq ölkələri, məsələn, Fransa, Almaniya, İtaliya, İspaniya, Polşa, Belçika və başqaları üçün xarakterikdir. Anglo-Sakson hüquq ailəsinə daxil olan ölkələr üçün belə aktlar tipik deyil.

Vergi məcəllələri vergi hüququnun sonrakı inkişaf mərhələlərində daha geniş tətbiq edildi. Müxtəlif ölkələrin vergi məcəllələri arasında ziddiyyəti aradan qaldırmaq üçün Beynəlxalq Valyuta Fondunun (İMF) Hüquq Departamenti tərəfindən hipotetik Taxastan Respublikasının Vergi Məcəlləsini hazırladı.

Azərbaycanda Vergi Məcəlləsinin tətbiqini zəruri edən şərtlər

1991-ci ildə müstəqillik əldə edən Azərbaycan Respublikası sovet tipli vergi sistemini miras aldı. Həmin sistem aşağıdakı əsas xüsusiyyətlərə malikdir:

dövlət və kooperativ müəssisələrə differensial yanaşma;
dövriyyə vergilərinin üstünlük təşkil etməsi;
vergi daxilolmalarında fiziki şəxslərdən vergilərin əhəmiyyətsiz rolu;
inzibati üsulların üstünlük təşkil etməsi.

Sovet sisteminin dağılması bazar iqtisadiyyatına əsaslanan yeni iqtisadi münasibətləri meydana çıxardı. Azərbaycan iqtisadiyyatının bazar münasibətlərinə keçidi müəssisələr və vətəndaşlar (hüquqi və fiziki şəxslər) üçün vergitutma sisteminin yaradılmasın, vergi münasibətlərinin hüquqi tənzimlənməsi sahəsində əsaslı dəyişikliklər tələb edirdi.

90-cı illərin əvvəllərini bazar münasibətlərinə istiqamətlənən müstəqil Azərbaycan Respublikasının vergi sisteminin formalaşması dövrü kimi xarakterizə etmək olar. 1990-cı illərin əvvəllərində vergi sahəsində tətbiq edilən əsas yeniliklərə nümunə kimi aşağıdakıları göstərmək olar:

vergi metodu dövlətin büdcə gəlirlərinin formalaşmasında əsas metoda çevrildi. əvvəllər dövlət müəssisələrinə tətbiq edilən müxtəlif qeyri-vergi ödənişləri (mənfəətdən ayırmalar, fondlar üzrə ayırmalar və s.) vergilərlə əvəz olundu.
mülkiyyət formasından asılı olmayaraq vergi sisteminin unifikasiyası prosesi başladıldı.
vergilər səviyyələr üzrü bölündü: dövlət, muxtar respublika, yerli vergilər. vergilər büdcədən əlavə büdcədənkənar məqsədli fondlara daxil edilməyə başlandı.
vergi növləri artdı, fiziki və hüquqi şəxslər üçün ümumi olan yeniləri əlavə edildi.
əhalinin vergi ödənişləri də unifikasiya edildi: təşkilati-hüquqi və sahə mənsubiyyətindən asılı olmadan ödəyiciləri ümumi yanaşma tətbiq edildi.

Aparılan islahatlar qanunvericilik aktları ilə möhkəmləndirildi, bir sıra qanunlar qəbul edildi. Tətbiqinə 90-cı illərin əvvəlindən başlanılan və Azərbaycan üçün tamamilə yeni olan vergi sisteminin formalaşması, vergi hüququ sahəsində davamlılığın olmadığı sərt siyasi, iqtisadi və struktur dəyişiklikləri şəraitində baş verdi.

Azərbaycanda siyasi və iqtisadi arenada baş verən dəyişikliklər, hakimiyyətin qolları arasında hüquqi və büdcə münasibətlərinin dəyişməsi, respublika iqtisadiyyatının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası prosesi effektiv və ədalətli sabit vergi siyasətinin aparılmasın tələb etdirdi. Vergi siyasəti sahəsində əsas vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün bir vasitə olaraq, vergi hüququnun aktual problemlərinin həllinə kompleks yanaşmanı təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş sistemləşdirilmiş kodeksin – Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin hazırlanması xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Məcəllədə vergitutma prosesini tənzimləyən mövcud norma və qaydalar:

vergi sisteminin inkişafı üçün seçilmiş prioritetlərə və istiqamətlərə uyğun olaraq işlənir;
nizamlı, vahid, məntiqi ardıcıl və əlaqələndirilmiş bir sistemə gətirilir.

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi 01 yanvar 2001-ci ildən qüvvəyə mindi. Sonrakı illərdə dəyişikliklər, əlavələr və düzəlişlər edilərək təkmilləşdirildi. Bu proses indi də davam etdirilir.